Úrskurður nr. 6/2026

Úrskurður nr. 6/2026

Fimmtudaginn 29. janúar 2026 var í heilbrigðisráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi

 

Ú R S K U R Ð U R

Með kæru, dags. 1. apríl 2025, kærði […], hér eftir kærandi, ákvörðun embættis landlæknis, dags. 2. janúar 2025, um að synja umsókn hans um sérfræðileyfi í smitsjúkdómum barna sem undirsérgrein við barnalækningar, dags. 22. september 2023.

Kærandi krefst þess að ráðuneytið felli ákvörðun embættis landlæknis úr gildi og leggi fyrir embætti landlæknis að veita kæranda sérfræðileyfi.
Af kæru má ráða að kærandi byggi kæruna á 2. mgr. 12. gr. laga nr. 34/2012, um heilbrigðisstarfsmenn. Kæra barst innan kærufrests.

Meðferð málsins hjá ráðuneytinu

Kærandi kærði ákvörðun embættis landlæknis til ráðuneytisins dags. 1. apríl 2025. Kærandi sendi inn uppfærða kæru þann 28. júlí 2025. Ráðuneytið óskaði eftir umsögn embættis landlæknis um kæruna sama dag. Umsögn embættisins lá fyrir þann 22. ágúst 2025. Ráðuneytið bauð kæranda í kjölfarið að gera athugasemdir við umsögn embættisins. Athugasemdir bárust frá kæranda þann 7. september 2025. Lauk þá gagnaöflun og var málið tekið til úrskurðar.

Málsatvik

Kærandi sótti um sérfræðileyfi í smitsjúkdómum barna sem undirsérgrein við barnalækningar þann 25. september 2023 til embættis landlæknis. Þann 28. nóvember 2023 óskaði embætti landlæknis eftir staðfestingu á að kærandi hefði lokið formlegu námi í smitsjúkdómalækningum barna. Í svari kæranda, degi síðar, kom fram að hann hefði ekki lokið slíku formlegu sérnámi heldur óskaði hann eftir því að umsókn hans yrði metin út frá starfsreynslu hans á sviði lækninga og vísinda samkvæmt þeim gögnum og fylgiskjölum sem umsókninni fylgdu. Þann 8. desember 2023 var tekin ákvörðun um að synja kæranda um sérfræðileyfi á þeim grundvelli að hann hefði ekki lokið formlegu viðurkenndu sérnámi í undirsérgreininni í samræmi við 4. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 856/2023, um menntun, réttindi og skyldur lækna og skilyrði til að hljóta lækningaleyfi og sérfræðileyfi.

Þann 4. desember 2024 sendi kærandi embætti landlæknis skjal frá […] þar sem fram kom staðfesting á að kærandi hefði lokið Postgraduate Diploma námi í smitsjúkdómum barna þann 21. nóvember 2024. Kærandi óskaði jafnframt eftir að fyrri ákvörðun embættis landlæknis væri endurskoðuð með hliðsjón af hinu ný framkomna skjali. Þann 2. janúar 2025 synjaði embættið umsókn kæranda að nýju á þeim grundvelli að hann uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar þar sem ekki væri fyrir hendi marklýsing fyrir námið á Íslandi né hefði kærandi fengið útgefið sérfræðileyfi erlendis frá sem hægt væri að staðfesta á Íslandi. Er það sú ákvörðun sem kærandi hefur kært til ráðuneytisins.

Málsástæður kæranda

Kærandi byggir í fyrsta lagi á að fyrir gildistöku reglugerðar nr. 856/2023 hafi umsóknum lækna um sérfræðileyfi í undirsérgreinum barnalækninga verið vísað til umsagnar hjá kennsluráði viðkomandi sérgreinar eða framhaldsmenntunarráði lækninga.

Kærandi byggir í öðru lagi á að hann hafi lagt allan sinn náms- og starfsferil upp með það að markmiði að taka að sér leiðandi hlutverk varðandi barnasmitsjúkdóma á Íslandi. Þegar reglugerð nr. 856/2023 tók gildi, án svigrúms hafi það sett mikla vinnu af hans hálfu í uppnám sem geti ekki talist ásættanlegt. Upphaflega hafi kærandi sent inn umsókn um sérfræðileyfi í undirsérgreininni þremur vikum eftir að reglugerð nr. 856/2023 tók gildi af reglugerð nr. 467/2015.

Umsögn embættis landlæknis

Í umsögn embættis landlæknis kemur fram að fjallað er um veitingu sérfræðileyfis á grundvelli náms sem aflað hefur verið í öðru ríki í 8. gr. reglugerðar nr. 856/2023. Samkvæmt ákvæðinu er annars vegar hægt að veita sérfræðileyfi á grundvelli sérnáms  frá menntastofnun í öðru ríki enda uppfylli námið marklýsingu fyrir sérgreinina á Íslandi að mati kennsluráðs. Það hafi ekki átt við í tilfelli kæranda þar sem ekki er í gildi staðfest marklýsing í smitsjúkdómum barna á Íslandi. Hins vegar er hægt að fá staðfest sérfræðileyfi sem umsækjandi hefur fengið erlendis frá á grundvelli mats kennsluráðs viðkomandi sérgreinar eða framhaldsmenntunarráðs lækninga þess efnis að umsækjandi hafi lokið viðurkenndu sérnámi, sbr. 19. gr. reglugerðar nr. 856/2023, í landi sem gerir sambærilegar kröfur um nám og gerðar eru í reglugerð nr. 856/2023. Það eigi ekki heldur við í tilfelli kæranda, enda hafi hann ekki fengið útgefið sérfræðileyfi erlendis í smitsjúkdómum barna. Taldi embætti landlæknir því ekki forsendur til annars en að synja kæranda um sérfræðileyfi.

Athugasemdir kæranda við umsögn embættis landlæknis

Kærandi ítrekar í fyrsta lagi að hann hafi aflað sér umfangsmikillar klínískrar reynslu og menntunar í smitsjúkdómalækningum barna. Þá hafi kærandi jafnframt starfað um langan tíma við smitsjúkdómalækningum barna á […] í Svíþjóð.

Í öðru lagi ítrekar kærandi að þar sem ekki er í boði formlegt sérnám í undirsérgreininni í Svíþjóð hafi kærandi aflað sér háskólagráðu í undirsérgreininni við […] í bóklegu námi. Það nám hafi kærandi hafið í því skyni að fá útgefið sérfræðileyfi á grundvelli eldri reglugerðar. Kærandi telur að kennsluráð Landspítala hefði lagt til að embættið samþykkti umsókn hans ef málsmeðferð færi samkvæmt eldri reglugerð.

Í þriðja lagi ítrekar kærandi að mjög skammur tími hafi liðið frá því að reglugerð nr. 856/2023 tók gildi og þar til hann sótti um sérfræðileyfi upphaflega vegna undirsérgreinarinnar, eða einungis þrjár vikur. Kærandi telur það mjög óréttlátt enda hafi hann unnið að því frá árinu 2017 að fá undirsérgrein sína viðurkennda. Kærandi telur að umsagnir hafi verið sendar kennsluráði eftir að reglugerðin tók gildi, þó umsókn hans hafi ekki fengið slíka meðferð.

Í fjórða lagi ítrekar kærandi að í Svíþjóð, þar sem margir sérnámslæknar stunda nám í undirsérgrein, sé löng hefð fyrir því að starfa innan undirsérgreinar án formlegra undirsérgreinaréttinda og því sitji allir við sama borð. Það hafi ekki verið tilhögunin á Íslandi, heldur hafi leyfi í undirsérgreinum verið gefin út á Íslandi í áraraðir og því margir með útgefið sérfræðileyfi í sinni undirsérgrein án þess að uppfylla þær miklu kröfur sem koma fram í reglugerð nr. 856/2023.

Niðurstaða

Í þessu máli er til skoðunar hvort ákvörðun embættis landlæknis um að synja umsókn kæranda um sérfræðileyfi í smitsjúkdómum barna sem undirsérgrein við barnalækningar hafi verið lögum samkvæm.

Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er öllum frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Því frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Hefur atvinnufrelsi í heilbrigðiskerfinu verið settar ýmsar skorður í lögum  og reglugerðum með vísan til öryggis og hagsmuna sjúklinga og til að halda uppi gæðum í heilbrigðisþjónustu.

Meðal þeirra laga sem sett hafa verið vegna veitingar heilbrigðisþjónustu eru lög nr. 34/2012, um heilbrigðisstarfsmenn. Kveða lögin m.a. á um ákveðnar skorður við frelsi til að starfa við heilbrigðisþjónustu en samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna er markmið þeirra að tryggja gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga með því að skilgreina kröfur um menntun, kunnáttu og færni heilbrigðisstarfsmanna og starfshætti þeirra.

Í 5. og 6. gr. laganna er kveðið á um skilyrði fyrir veitingu starfsleyfa og leyfi til að starfa sem heilbrigðisstarfsmaður á Íslandi. Þá kemur fram í 7. gr. þeirra að sá einn hefur rétt til að kalla sig sérfræðing innan löggiltrar heilbrigðisstéttar og starfa sem slíkur hér landi sem fengið hefur til þess leyfi landlæknis. Í 8. gr. laganna er síðan kveðið á um skilyrði fyrir veitingu sérfræðileyfis, en í 1. mgr. ákvæðisins segir að ráðherra geti kveðið á um löggildingu sérfræðigreina innan löggiltrar heilbrigðisstéttar með reglugerð, að höfðu samráði við landlækni, viðkomandi fagfélag og menntastofnun hér á landi. Í 2. mgr. 8. gr. er mælt fyrir um að í reglugerð um veitingu sérfræðileyfis skuli kveðið á um þau skilyrði sem uppfylla þurfi til að hljóta leyfi til að kalla sig sérfræðing innan löggiltrar heilbrigðisstéttar og starfa sem slíkur hér á landi. Miðað skuli við að lokið hafi verið formlegu viðbótarnámi á viðkomandi sérfræðisviði. Í reglugerð skuli m.a. kveða á um það sérfræðinám sem krafist sé til að hljóta sérfræðileyfi og um starfsþjálfun sé gerð krafa um hana. Enn fremur skuli kveðið á um í hvaða tilvikum skuli leitað umsagna menntastofnunar eða annarra aðila um það hvort umsækjandi uppfylli skilyrði um sérfræðinám. Samkvæmt 9. gr. laganna veitir landlæknir umsækjendum leyfi til að kalla sig sérfræðinga innan löggiltrar heilbrigðisstéttar og til að starfa sem slíkir hér á landi.

Á grundvelli 2. mgr. 8. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn m.a. hefur ráðherra sett reglugerð nr. 856/2023, um menntun, réttindi og skyldur lækna og skilyrði til að hljóta lækningaleyfi og sérfræðileyfi en II. kafli reglugerðarinnar fjallar um sérfræðileyfi. Skilyrði fyrir sérfræðileyfi koma fram í 6. gr. reglugerðarinnar en skv. 1. mgr. greinarinnar má veita sérfræðileyfi í sérgreinum í læknisfræði skv. 21. gr., þ.e. aðalsérgreinum, undirsérgreinum og viðbótarsérgreinum, að loknu viðurkenndu formlegu sérnámi. Til að læknir geti átt rétt á að öðlast sérfræðileyfi skv. 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar skal hann uppfylla eftirtaldar kröfur: a. hafa lokið embættisprófi í læknisfræði frá læknadeild háskóla Íslands skv. 4. gr. eða hafa lokið sambærilegu námi erlendis, b. hafa hlotið lækningaleyfi hér á landi skv. 3. gr., c. geta framvísað námslokavottorði sem staðfestir að læknir hafi lokið viðurkenndu sérnámi, að meðtöldum sérnámsgrunni, eða sambærilegu vottorði um þjálfun í öðru ríki, og tileinkað sér þá hæfni, færni og þekkingu sem krafist er fyrir viðkomandi sérgrein skv. 6., 19. og 21. gr. og d. að sérnám hans sé skilgreint innan þeirrar sérgreinar sem umsókn hans um sérfræðileyfi tekur til. Í 5. mgr. 6. gr. segir að til að hljóta sérfræðileyfi í undirsérgrein aðalgreinar skal umsækjandi hafa hlotið sérfræðileyfi í viðkomandi aðalgrein og lokið formlegu viðurkenndu sérnámi í undirgreininni. Til að hljóta sérfræðileyfi í viðbótarsérgrein skal umsækjandi hafa hlotið sérfræðileyfi í viðeigandi aðalgrein og lokið formlegu viðurkenndu sérnámi í viðbótargrein.

Fjallað er um sérfræðileyfi á grundvelli sérnáms í öðru ríki í 8. gr. reglugerðarinnar. Þar segir í 1. mgr. að aðeins sé heimilt að veita sérfræðileyfi á grundvelli sérnáms frá menntastofnun í öðru ríki enda uppfylli námið marklýsingu fyrir sérgreinina hér á landi samkvæmt mati kennsluráðs. Einnig er heimilt að viðurkenna sérfræðileyfi á grundvelli mats kennsluráðs viðkomandi sérgreinar eða framhaldsmenntunarráðs lækninga þess efnis að umsækjandi hafi lokið viðurkenndu sérnámi, sbr. 19. gr., í landi sem gerir sambærilegar kröfur um nám og gerðar eru í reglugerð þessari enda þótt námstilhögun sérnáms sé frábrugðin, þar með talið tímaákvæði. Sérnámið skal vera viðurkennt sem slíkt af heilbrigðisyfirvöldum hér á landi og heilbrigðisyfirvöldum námslands. Miða skal við samþykkta marklýsingu. Ef ekki er í gildi samþykkt marklýsing og ekki er um að ræða sjálfkrafa viðurkenningu skv. tilskipun 2005/36/EB skal í umsögn framhaldsmenntunarráðs lækninga fjalla um hvort sérnám umsækjanda uppfylli í meginatriðum þau viðmið sem gerð eru hér á landi fyrir framkvæmd sérnáms. Einnig skal höfð hliðsjón af sérnámi í öðrum ríkjum, svo sem á Norðurlöndunum eða í Bandaríkjunum. Í 3. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar segir að um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi sérmenntaðs læknis frá öðru EES-ríki eða Sviss sem uppfyllir skilyrði tilskipunar 2005/36/EB, um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi, með síðari breytingum, fari samkvæmt reglugerð um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi heilbrigðisstarfsmanna frá öðrum EES-ríkjum eða Sviss til að starfa hér á landi, nr. 510/2020, eða samkvæmt samningum sem ríkisstjórnir Norðurlandanna gera og öðlast hafa gildi að því er Ísland varðar og kveða á um almennar reglur um gagnkvæma viðurkenningu starfsréttinda.
Samkvæmt r. lið IX. kafla 3. mgr. 21. gr. reglugerðar nr. 856/2023 eru smitsjúkdómalækningar barna undirsérgrein við barnalækningar.

Niðurstaða ráðuneytisins

Í máli kæranda hefur embætti landlæknis synjað honum um sérfræðileyfi í smitsjúkdómalækningum barna sem undirsérgrein við barnalækningar. Embættið byggir synjun sína á að ekki sé til staðfest marklýsing fyrir námið á Íslandi og að kærandi hafi ekki fengið útgefið sérfræðileyfi í öðru ríki sem embættinu er heimilt að staðfesta.

Kærandi byggir á að þar sem ekki sé hægt að fá útgefið sérfræðileyfi í undirsérgreininni í Svíþjóð, þar sem hann starfar, þá hafi hann ekki kost á því að fá útgefið sérfræðileyfi sem embætti landlæknis geti staðfest. Engu að síður hafi hann lokið diplómanámi í smitsjúkdómalækningum barna við […] árið 2024. Þá byggir kærandi á að samkvæmt eldri reglugerð, nr. 456/2015, þá hefði umsókn hans verið send framhaldsmenntunarráði lækninga til umsagnar, en hann byggir á að hann hefði fengið útgefið sérfræðileyfi samkvæmt þeirri reglugerð, en hún féll úr gildi þremur vikum áður en hann sótti um umrætt sérfræðileyfi.

Á Íslandi er ekki fyrir að fara samþykktri marklýsingu í undirsérgreininni smitsjúkdómalækningar barna sem undirsérgrein við barnalækningar, sem mats- og hæfisnefnd um sérnám lækna hefur samþykkt. Af þeim sökum kemur ekki til greina að veita kæranda sérfræðileyfi hér á landi á grundvelli marklýsingar. Þá verður ráðið af gögnum málsins að kærandi hafi ekki fengið útgefið sérfræðileyfi í undirsérgreininni, af þar til bærum yfirvöldum í Svíþjóð, og er því ekki hægt að viðurkenna sérfræðileyfi kæranda frá öðru ríki. Kærandi kveður það ómögulegt fyrir sig að öðlast sérfræðileyfi í undirsérgreininni útgefið af stjórnvöldum í Svíþjóð þar sem undirsérgreinin er ekki lögvernduð þar. Kærandi byggir á að hann hafi starfað sem sérfræðingur í smitsjúkdómum barna á […] í Svíþjóð, sem sé með sérhæfðustu legudeild í barnasmitsjúkdómalækningum í Svíþjóð. Þá hafi hann jafnframt lokið diplómanámi í faginu við […].

Í úrskurði ráðuneytisins nr. 12/2025 kemur fram að í Svíþjóð séu ekki nema nokkrar tilgreindar undirsérgreinar lögverndaðar. Í tilfelli annarra undirsérgreina, sem ekki eru lögverndaðar, sé mismunandi eftir sérgrein hvort þær eru vottaðar með einhverjum hætti. Í tilfelli innkirtlalækninga barna, sem var viðfangsefni úrskurðar 12/2025, vottaði viðeigandi fagfélag lækna í Svíþjóð um námslok kæranda í sérnámi sem er byggt á marklýsingu sem evrópsk samtök sérfræðilækna í  innkirtlalækningum barna hefur sett saman. Í niðurstöðu ráðuneytisins í úrskurðinum kom fram að ekki hefði verið kannað hvort í slíkri vottun fagfélags gæti falist ígildi sérfræðileyfis og var málið m.a. sent til nýrrar meðferðar hjá embætti landlæknis af þeim sökum.

Áður hefur komið fram að ekki er fyrir að fara marklýsingu fyrir sérnám í smitsjúkdómum barna á Íslandi. Af þeim sökum er ekki mögulegt að veita kæranda sérfræðileyfi á grundvelli náms hans í faginu í Bretlandi eingöngu og verður veiting sérfræðileyfis til handa kæranda því ekki byggð á þeim grundvelli. 

Af gögnum málsins verður ráðið að kærandi hafi ekki fengið vottorð um námslok vegna námsins frá viðeigandi fagfélagi lækna í Svíþjóð sem veiti honum heimild umfram aðra til að starfa sem sérfræðingur á sviði smitsjúkdóma barna í Svíþjóð. Þar af leiðandi liggur fyrir að þar til bær aðili í Svíþjóð hefur ekki lagt mat á nám kæranda og veitt honum tiltekin réttindi á grundvelli námsins. Kærandi hefur því ekki fengið neitt vottorð útgefið í Svíþjóð sem mögulegt er að túlka sem ígildi sérfræðileyfis. Af þeim sökum verður kæranda ekki heldur veitt sérfræðileyfi á þeim grundvelli. 

Kærandi hefur allt að einu vísað til þess að umsókn hans um sérfræðileyfi í undirsérgreininni upphaflega hafi borist embætti landlæknis þremur vikum eftir að reglugerð nr. 856/2023 tók gildi og felldi brott reglugerð, sama efnis, nr. 467/2015. Kærandi telur að ef umsókn hans hefði borist í gildistíð reglugerðar nr. 467/2015 hefði hann fengið útgefið sérfræðileyfi á þeim grundvelli.

Samkvæmt gögnum málsins óskaði kærandi eftir útgáfu sérfræðileyfis þann 22. september 2023. Umsókn kæranda var synjað 8. desember sama ár á þeim grundvelli að kærandi hefði ekki lokið formlegu námi í smitsjúkdómalækningum barna en hann var þá í fyrrgreindu námi við […] með vísan til 4. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar. Með réttu hefði embætti landlæknis átt að vísa til 8. gr. reglugerðarinnar sem er efnislega eins nú og hún var á þeim tíma. Ekki var tekin afstaða til þess hvort nám kæranda við háskólann teldist formlegt viðurkennt sérnám, en líkt og hér að framan greinir hefði það ekki skipt öllu máli, enda er ekki til marklýsing fyrir námið á Íslandi. Í ljósi þess að reglugerð nr. 467/2015 var fallin úr gildi þegar umsókn kæranda barst er það niðurstaða ráðuneytisins að ekki hefði verið heimilt að beita henni vegna umsóknar kæranda, enda var ekki fyrir að fara sólarlagsákvæði sem heimilaði annað.

Með hliðsjón af öllu því sem hér að framan greinir er það niðurstaða ráðuneytisins að kærandi uppfylli ekki skilyrði 8. gr. reglugerðar nr. 856/2023 sem gerð eru til útgáfu sérfræðileyfis. Er niðurstaða embættis landlæknis um að synja umsókn kæranda um sérfræðileyfi í smitsjúkdómum barna af þeim sökum staðfest.

Ú r s k u r ð a r o r ð

Ákvörðun embættis landlæknis, dags. 2. janúar 2025, um að synja kæranda um sérfræðileyfi í smitsjúkdómum barna, sem undirsérgrein við barnalækningar, er staðfest.