30 janúar 2026
/
Úrskurður nr. 50/2026
Hinn
úrskurður nr. 50/2026
í stjórnsýslumáli nr. KNU25090205
Kæra [...]
I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild
Hinn
Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Til vara krefst kærandi þess að ákvörðun um að fella niður frest til sjálfviljugrar heimfarar verði felld úr gildi og að honum verði veittur frestur til að yfirgefa Schengen-svæðið. Til þrautavara krefst kærandi þess að endurkomubanni verði markaður skemmri tími.
Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.
Lagagrundvöllur
Í máli þessu koma einkum til skoðunar ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016 ásamt síðari breytingum, reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 ásamt síðari breytingum, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ákvæði laga um landamæri nr. 136/2022, reglugerð um för yfir landamæri nr. 866/2017, ásamt síðari breytingum, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, auk annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.
II. Málsatvik og málsmeðferð
Ákvörðunin var birt fyrir kæranda 26. september 2025 og kærð til kærunefndar útlendingamála 30. september 2025. Hinn 1. október 2025 barst greinargerð kæranda ásamt fylgigagni. Kæranda var fylgt til heimaríkis með heimferða- og fylgdadeild Ríkislögreglustjóra 20. október 2025. Samhliða stjórnsýslukæru óskaði kærandi eftir frestun réttaráhrifa hinnar kærðu ákvörðunar á meðan málið væri til meðferðar hjá kærunefnd, sbr. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í ljósi þess að kærandi hefur verið fluttur til heimaríkis er beiðni um frestun réttaráhrifa vísað frá.
III. Málsástæður og rök kæranda
Í greinargerð kæranda eru málsatvik rakin í samræmi við framangreinda yfirferð. Kærandi byggir á því að ákvörðun um brottvísun sé haldin verulegum efnis- og formannmörkum. Í fyrsta lagi byggir kærandi á því að ákvörðunin grundvallist á röngum og ófullnægjandi málsatvikum og að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Sú forsenda Útlendingastofnunar að kærandi hafi dvalið ólöglega á landinu sé reist á rangri og ólögmætri beitingu 13. gr. reglugerðar nr. 866/2017 um för yfir landamæri. Ákvæðið heimili stjórnvöldum að ganga út frá því að útlendingur hafi dvalið ólöglega, hafi ferðaskilríki hans ekki að geyma komustimpil inn á Schengen-svæðið. Kærandi vísar til þess að forsenda fyrir beitingu ákvæðisins sé að stjórnvald hafi fyrst leitast við að kanna viðkomandi ferðaskilríki. Reglan hafi ekki að geyma heimild fyrir stjórnvöld til að álykta neikvætt um dvöl útlendings án þess að skoða þau gögn sem geti upplýst um hana, sérstaklega þegar boðist hafi verið til að leggja þau fram líkt og eigi við í þessu máli. Kærandi mótmælir staðhæfingu Útlendingastofnunar um að hann hafi ekki boðist til að afhenda lögreglu vegabréf sitt og fullyrðingar um annað séu ósannaðar. Kærandi hafi boðist til að koma vegabréfi til lögreglu en því boði verið hafnað. Kærandi vísar til samskipta um framangreint á myndskeiði sem til séu í kerfum lögreglu en með þessu hafi verið brotið gegn rannsóknarskyldu. Þá er vísað til þess í greinargerð kæranda að það sé ekki hlutverk lögmanna að hafa frumkvæði að afhendingu sönnunargagna sem skjólstæðingar þeirra hafi sjálfir undir höndum. Kærandi byggir á því að Útlendingastofnun hafi með því að láta hjá líða að rannsaka málið frekar, og óska eftir vegabréfinu þrátt fyrir að einföld leið væri til þess, brotið með augljósum og afgerandi hætti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga.
Þá telur kærandi að ákvörðunin sé reist á röngum lagagrundvelli. Kæranda hafi verið vísað brott á grundvelli b-liðar 98. gr. laga um útlendinga en þar sem meginrökstuðningur stofnunarinnar hafi lotið að meintri ólögmætri dvöl, hefði stofnuninni borið að byggja ákvörðun sína á 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Það ákvæði sé sérákvæði (l. lex specialis) sem taki sérstaklega á brottvísun vegna ólögmætrar dvalar. Ákvæði b-liðar 1. mgr. 98. gr. sé aftur á móti almennari heimild sem lúti að annars konar og alvarlegri brotum. Með því að beita hinu almenna ákvæði í stað þess sértæka hafi Útlendingastofnun farið gegn grundvallarreglu um að sértækari lög gangi framar almennari lögum og þar með brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Þá hafi efnisleg skilyrði hins sértæka ákvæðis 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga ekki verið uppfyllt. Forsenda þess ákvæðis sé að um ólögmæta dvöl sé að ræða en sú ályktun Útlendingastofnunar sé reist á ófullnægjandi rannsókn.
Kærandi telur að ákvörðun um að fella niður frest hans til sjálfviljugrar heimfarar sé ólögmæt. Líkt og áður greinir var sú ákvörðun reist á e-lið 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga sem heimili niðurfellingu frests til sjálfviljugrar heimfarar þegar brottvísun sé ákveðin á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. laganna. Kærandi byggir á því að þar sem síðarnefnda ákvæðinu hafi verið beitt með röngum hætti í málinu hafi lagaskilyrði brostið til niðurfellingar sjálfviljugrar heimfarar hans. Ákvörðun um svipta kæranda þeim lögbundna rétti að fá frest til að yfirgefa landið hvíli því á ólögmætum grunni.
Til vara byggir kærandi á því að ákvörðun Útlendingastofnunar um að fella niður frest hans til sjálfviljugrar heimfarar hafi verið óþarflega íþyngjandi og gengið lengra en nauðsynlegt hafi verið til að ná lögmætu markmiði b-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Meginreglan samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga um útlendinga mæli fyrir um að veita skuli frest til sjálfviljugrar heimfarar. Niðurfelling slíks frests sé undantekningarheimild sem beita verði með sérstakri gát. Með því að svipta kæranda þessum lögbundna rétti sé jafnframt verið að útiloka þann möguleika hans að komast hjá endurkomubanni sem sé alvarlegasta afleiðing brottvísunar. Kærandi vísar til 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Kærandi telji ráðstöfunin fjarri því að vera sú vægasta sem unnt hafi verið að beita í máli hans og því hafi ekki verið gætt að meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga.
Þrautavarakröfu sína byggir kærandi á 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Kærandi vísar til þess að hin kærða ákvörðun um endurkomubann til þriggja ára sé úr hófi m.t.t. málsatvika í heild sinni og krefst þess að endurkomubannið verði stytt.
IV. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála
Á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. er heimilt að vísa útlendingi úr landi sem er án dvalarleyfis ef hann hefur brotið alvarlega eða margsinnis gegn einu eða fleiri ákvæðum laganna, hefur af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi gefið efnislega rangar eða augljóslega villandi upplýsingar í máli samkvæmt lögunum eða kemur sér hjá því að hlíta ákvörðun sem felur í sér að hann skuli yfirgefa landið. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laga um útlendinga kemur fram að í b-lið felist heimild til að vísa útlendingi brott ef hann hefur brotið alvarlega eða margsinnis gegn einu eða fleiri ákvæðum laganna. Hér undir myndu sem fyrr geta fallið fleiri en eitt brot gegn lögunum sem hvert fyrir sig teldist ekki alvarlegt.
Útlendingastofnun lagði til grundvallar að kærandi hafi starfað ólöglega hér á landi án tilskilinna atvinnu- og dvalarleyfa, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga um útlendinga. Samkvæmt gögnum málsins hefur kærandi neitað að framvísa vegabréfi sínu og í kjölfarið neitað að gefa upp dvalarstað sinn í því skyni að nálgast vegabréfið. Kærandi hefur jafnframt veitt misvísandi upplýsingar um tilgang dvalar sinnar. Að framangreindu virtu var það mat Útlendingastofnunar að heimilt væri að brottvísa kæranda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga þar sem hann hefði brotið alvarlega gegn ákvæðum laga um útlendinga og af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi gefið efnislega rangar eða augljóslega villandi upplýsingar í máli samkvæmt lögum um útlendinga.
Málatilbúnaður kæranda byggist á því að brottvísun hafi falið í sér efnis- og formannmarka. Kærandi byggir á því að brotið hafi verið gegn 10. gr. stjórnsýslaga en hann hafi boðist til að afhenda vegabréf til lögreglu en því boði verið hafnað. Jafnframt telur kærandi að ákvörðun Útlendingastofnunar sé reist á röngum lagagrundvelli og vísar til 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga sem sérákvæðis sem taki sérstaklega á brottvísun vegna ólögmætrar dvalar. Þá byggir kærandi á því að ákvörðun um að fella niður frest hans til sjálfviljugrar heimfarar sé ólögmæt. Sú ákvörðun hafi verið reist á e-lið 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga sem heimili niðurfellingu frest til sjálfviljugrar heimfarar þegar brottvísun sé ákveðin á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. laganna. Þar sem síðarnefnda ákvæðinu hafi verið beitt með röngum hætti í málinu hafi lagaskilyrði brostið til niðurfellingar sjálfviljugrar heimfarar hans. Ákvörðun um að svipta kæranda þeim lögbundna rétti að fá frest til að yfirgefa landið hvíli því á ólögmætum grunni.
Kærandi er ríkisborgari Albaníu og hefur því heimild til dvalar hér á landi í allt að 90 daga á hverju 180 daga tímabili, sbr. 1. mgr. 49. gr. laga um útlendinga. Dvalarheimild kæranda grundvallast á undanþágu frá skyldu til að hafa vegabréfsáritun við komu til landsins, sbr. viðauka 9 við reglugerð um vegabréfsáritanir nr. 795/2022. Slíkri dvalarheimild verður þó ekki jafnað við dvalarleyfi í skilningi laga um útlendinga og fylgir ekki heimild til atvinnuþátttöku. Samkvæmt meginreglum laga um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002 ber erlendum ríkisborgurum almennt að hafa atvinnuleyfi til starfa hér á landi en frá því eru undanþágur sem mælt er fyrir um í III. kafla laganna. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að kærandi sé undanþeginn því að hafa dvalar- og atvinnuleyfi til þess að starfa á Íslandi.
Að virtum forsendum Útlendingastofnunar og gögnum málsins að öðru leyti er lagt til grundvallar að tilgangur með dvöl kæranda hér á landi hafi verið að stunda atvinnustarfsemi án þess að hafa atvinnuleyfi. Samkvæmt því sem þegar hefur komið fram hafði kærandi heimild til dvalar á landinu á grundvelli áritunarfrelsis, sbr. 1. mgr. 49. gr. laga um útlendinga, en hann hafði ekki heimild til þess að stunda atvinnu, sbr. 2. mgr. 50. gr. sömu laga. Auk þess hefur kærandi sjálfur borið því við að hafa stundað óskráða atvinnu. Atvinnustarfsemi án viðhlítandi heimildar hefur neikvæð áhrif á aðilann sjálfan, þá sem kaupa af honum þjónustu, og íslenskt samfélag í heild. Slík háttsemi er til þess fallin að grafa undan íslenskum vinnumarkaði með hliðsjón af réttindum og réttaröryggi launþega. Þar að auki eru þjónustukaupendur í ótryggri stöðu og grafið er undan greiðslu skatta og annarra opinberra gjalda til ríkissjóðs. Að teknu tilliti til framangreinds teljast brot kæranda gegn lögum um útlendinga alvarleg og eru skilyrði til brottvísunar samkvæmt b-lið 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga uppfyllt.
Í 102. gr. laga um útlendinga er kveðið á um vernd gegn frávísun og brottvísun og takmarkanir á ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. skal brottvísun ekki ákveða ef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Kærandi greindi frá því að vera giftur en vildi ekki gefa upp nafn maka síns. Þá greindi hann frá því að dvelja hér á landi hjá ónafngreindri kærustu sinni og neitaði að gefa upplýsingar um dvalarstað. Þar sem kærandi hefur neitað að veita upplýsingar um þá aðstandendur sem hann kveðst eiga hér á landi verður ekki lagt til grundvallar að hann eigi nánasta aðstandenda hér á landi í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga, sbr. 17. tölul. 3. gr. laganna. Þá eru tengsl kæranda að öðru leyti ekki slík að brottvísun og endurkomubann feli í sér ósanngjarna ráðstöfun í skilningi ákvæðisins. Ákvörðun um brottvísun og endurkomubann kæranda er í samræmi við lög og tilgangur hennar er að framfylgja lögmætum markmiðum laga um útlendinga. Stendur 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga ekki í vegi fyrir brottvísun kæranda.
Samkvæmt 1 mgr. 14. gr. laga um útlendinga er útlendingi skylt að kröfu lögreglu að sýna skilríki og veita upplýsingar, ef þörf er á, svo að ljóst sé hver hann er og hvort dvöl hans á landinu er lögmæt. Við skýrslutöku kæranda 12. september 2025 kvaðst kærandi ekki vera með vegabréf sitt meðferðis þegar hann var handtekinn. Þá hafi kærandi neitað að gefa upp dvalarstað sinn þar sem hann hafi ekki viljað trufla kærustu sína. Kærandi hafi auk þess ekki munað hvar hann ætti heima. Kærandi hefur ekki afhent íslenskum stjórnvöldum vegabréf sitt. Þá hefur kærandi ekki sýnt fram á lögmæti dvalar sinnar hér á landi eða að hann hafi virt skilyrði um lengd dvalar. Verður því fallist á með Útlendingastofnun að skilyrði b-liðar 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga séu uppfyllt í málinu. Verður ekki fallist á með kæranda að brotið hafi verið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð máls hans hjá íslenskum stjórnvöldum. Jafnframt verður ekki fallist á málatilbúnað kæranda að mál hans hafi verið reist á röngum lagagrundvelli.
Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Í ákvæðinu kemur fram að endurkomubann skuli að jafnaði ekki vara lengur en fimm ár og eigi skemur en tvö ár. Þó geti endurkomubann varað lengur en fimm ár þegar útlendingur telst ógn við öryggi ríkisins, almannaöryggi eða allsherjarreglu. Við ákvörðun um lengd endurkomubanns skuli litið til einstaklingsbundinna aðstæðna hverju sinni. Í hinni kærðu ákvörðun var kæranda gert að sæta endurkomubanni til þriggja ára. Með vísan til forsendna hinnar kærðu ákvörðunar og að teknu tilliti til atvika málsins, einkum þess að kærandi hefur játað að stunda hér á landi ólögmæta atvinnustarfsemi, neitað samvinnu við stjórnvöld og með óreiðukenndum og ótrúverðugum framburði reynt að villa um fyrir stjórnvöldum, er þriggja ára endurkomubann kæranda staðfest.
Samkvæmt 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga skal að jafnaði veita útlendingi frest í 7-30 daga til að yfirgefa landið sjálfviljugur. Samkvæmt e-lið ákvæðisins er m.a. heimilt að veita styttri frest eða fella hann niður í tilvikum þegar útlendingi er vísað úr landi á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Að teknu tilliti til málsatvika er rétt að fella frest kæranda til sjálfviljugrar heimfarar niður með vísan til e-liðar 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga. Er einnig litið til þess að endurkomubanni er m.a. bæði ætlað að hafa almenn og sérstök varnaðaráhrif gagnvart brotum á ákvæðum laga um útlendinga.
Að teknu tilliti til 4. mgr. 101. gr. laga um útlendinga hófst endurkomubann kæranda þegar hann var færður úr landi 20. október 2025. Athygli kæranda er jafnframt vakin á því að samkvæmt 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga er heimilt, samkvæmt umsókn þar um, að fella endurkomubann úr gildi hafi aðstæður breyst frá því ákvörðun um brottvísun var tekin.
Samantekt
Að öllu framangreindu virtu verður hin kærða ákvörðun hvað varðar brottvísun kæranda frá landinu á grundvelli b-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga og niðurfellingu frests til þess að yfirgefa landið sjálfviljugur staðfest. Endurkomubann kæranda skal vera tvö ár.
Úrskurðarorð:
Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.
The decision of the Directorate of Immigration is affirmed.