Úrskurður nr. 76/2026

Hinn 5. febrúar 2026 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 76/2026

í stjórnsýslumáli nr. KNU25040063

Kæra [...]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 14. apríl 2025 kærði einstaklingur sem kveðst heita [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Afganistan (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 31. mars 2025, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærandi eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu kom kærandi til landsins frá Þýskalandi og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 6. september 2022. Kvaðst kærandi hafa farið frá Afganistan þremur mánuðum eftir valdatöku talibana þar í landi árið 2021. Kærandi kvað föður sinn hafa verið hershöfðingja og verið handsamaðan af talibönum í kjölfar valdatöku þeirra. Kærandi kvað talibana vera á eftir sér þar sem þeir óttist að kærandi muni hefna föður síns. Móðir kæranda og frændi hans hafi komið honum úr landi. Að sögn kæranda hafi hann komið til Íslands með flugi frá Þýskalandi með fölsuðum skilríkjum. Frændi kæranda hafi greitt ótilgreindum pakistönskum einstaklingi 2.000 dollara fyrir flugið. Kvaðst kærandi hafa farið frá heimaríki til Tyrklands, síðan til Búlgaríu og þaðan til Ungverjalands. Þaðan hafi hann ferðast með bíl til Þýskalands. Kærandi kvaðst ekki hafa sótt um vernd né hafa dvalarleyfi í öðru landi. Kærandi sé barnslaus en í hjónabandi með konu sem sé búsett í Afganistan. Kærandi sé heilsuhraustur.

Við leit að fingraförum kæranda í Eurodac gagnagrunninum, sama dag, kom í ljós að fingraför hans höfðu m.a. verið skráð í grunninn af yfirvöldum í Austurríki. Hinn 14. september 2022 var beiðni um viðtöku kæranda og umsóknar hans um alþjóðlega vernd beint til yfirvalda í Austurríki, sbr. b-lið 1. mgr. 18. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir nefnd Dyflinnarreglugerðin). Í svari frá austurrískum yfirvöldum, dags. 22. september 2022, samþykktu þau viðtöku kæranda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Útlendingastofnun ákvað 4. nóvember 2022 að taka ekki umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Var ákvörðun Útlendingastofnunar kærð til kærunefndar, sem staðfesti ákvörðunina 25. janúar 2023 með úrskurði nr. 39/2023. Hinn 19. júlí 2023 var kærandi skráður horfinn og eftirlýstur af lögreglu. Kærandi lagði fram endurtekna umsókn um alþjóðlega vernd 15. ágúst 2024. Aðspurður hvað hafi breyst frá síðustu umsókn hans kvaðst kærandi nú vera án húsnæðis og að ástandið í Afganistan sé verra en áður. Kvaðst kærandi ekki vilja fara til Austurríkis, þar sé ekkert öryggi og vinir hans þar í landi hafi verið fluttir aftur til Afganistan. Kærandi eigi fjölskyldu hér á landi og sé ánægður með henni. Samkvæmt gögnum málsins var umsókn kæranda tekin til efnislegrar meðferðar þar sem frestur til endursendingar á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar var runninn út.

Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 17. desember 2024 ásamt löglærðum talsmanni sínum og greindi frá helstu ástæðum flótta síns. Kærandi kvaðst vera fæddur í Kunduz en uppalinn í Nangarhar héraði í borginni Jalalabad í Afganistan þar sem hann hafi verið búsettur á heimili fjölskyldu sinnar áður en hann hafi yfirgefið heimaríki. Að sögn kæranda hafi fjölskylda hans átt landsvæði og hús í heimaríki og fjárhagsstaða þeirra hafi verið í meðallagi. Kærandi kvaðst vera af þjóðarbroti Pastúna og því tilheyra meirihlutahópi í heimaríki. Kærandi hafi ekki verið aðili að stjórnmálaflokki né virkur í þágu tiltekins málsstaðar í heimaríki en kvaðst ekki deila sömu skoðunum og talibanar. Aðspurður um heilsufar sitt kvaðst kærandi vera við ágæta líkamlega heilsu að öðru leyti en að glíma við höfuðverki. Hvað andlega heilsu varðar kvaðst kærandi hafa verið greindur með þunglyndi og glíma við svefnleysi og sjálfsvígshugsanir. Hann taki fimm mismunandi lyf við höfuðverkjum og andlegri vanlíðan. Af frásögn kæranda má ráða að hann hafi talið sig hafa þörf á frekari læknisaðstoð vegna andlegrar heilsu sinnar og kvaðst kærandi hafa sótt tíma hjá geðlækni. Aðspurður um aðgengi að heilbrigðisþjónustu í heimaríki kvaðst kærandi aðallega hafa aðgang að einkareknum heilbrigðisstofnunum þar sem gæði þjónustunnar á ríkisreknum sjúkrahúsum væru ekki góð. Aðspurður um hvaða atvik í lífi hans hafi gert það að verkum að hann hafi yfirgefið heimaríki greindi kærandi frá því að faðir hans hafi verið ofursti í þjóðarher Afganistan. Kærandi hafi verið í læknisfræðinámi og sinnt verknámi að skóladegi loknum á herstöð föður síns. Að sögn kæranda hafi faðir hans misst starf sitt hjá hernum í kjölfar valdatöku talibana í Afganistan og háskóla kæranda verið lokað. Til að byrja með hafi kærandi og fjölskylda hans lifað eðlilegu lífi undir stjórn talibana. Kærandi kvað móður sína þó hafa meinað honum og föður hans að fara til dyra á heimili þeirra þar sem talibanar hafi rænt herforingjum. Faðir kæranda hafi síðan ákveðið að fara til Kunduz til að innheimta fjármuni frá bændum sem hafi verið að störfum á landi fjölskyldunnar. Fáeinum dögum síðar hafi verið bankað á dyr á heimili kæranda og fjölskyldu hans, móðir kæranda hafi farið til dyra, öskrað, hlaupið í átt að kæranda og sagt honum að hann þyrfti að flýja vegna þess að ótilgreindir talibanar væru mættir og ætli að athuga húsið. Kærandi kvaðst þá hafa hlaupið upp á þak hússins og hoppað frá einu þaki til annars þar til hann hafi komið að húsi frænda síns. Kærandi hafi sagt frænda sínum frá komu talibananna og að þeir væru að leita að kæranda og föður hans. Frændi hans hafi hringt í föður kæranda sem hafi sagt honum að fara með kæranda til borgarinnar Kabúl. Þegar kærandi hafi komið til Kabúl hafi faðir hans verið búinn að ræða við smyglara um að koma kæranda úr landi. Af frásögn kæranda má ráða að faðir hans og fjölskylda hafi verið eftir í Afganistan og faðir kæranda hafi spurst fyrir um ástæðu þess að talibanarnir hafi kannað hús fjölskyldunnar. Að sögn kæranda hafi talibanar tekið yngri bræður kæranda og farið með þá á lögreglustöð. Þeir hafi bundið annan bróður kæranda við bifreið og barið hann. Fjölskylda kæranda hafi sent ótilgreinda öldunga samfélagsins til að frelsa bræður hans. Öldungarnir hafi fullvissað talibanana um að þeir myndu fá kæranda og föður hans í stað bræðra kæranda ef þeir myndu leysa þá úr haldi. Kærandi kvað fjölskyldu sína hafa flúið landið og farið til Írans eftir að bræðrum hans hafi verið sleppt úr haldi. Aðspurður hvenær talibanarnir hafi komið til að leita að kæranda og föður hans kvaðst kærandi ekki vita nákvæma dagsetningu en það hafi kannski verið um 15 dögum eftir valdatökuna. Aðspurður kvað kærandi talibanana hafa tekið bræður hans mögulega einni til tveimur vikum eftir að kærandi hafi flúið landið og á meðan faðir hans hafi verið í felum í Kabúl. Kærandi kvaðst ekki muna hvaða dag hann hafi yfirgefið heimaríki, það hafi verið tveimur til þremur dögum eftir að talibanarnir hafi komið og athugað heimili kæranda. Aðspurður hvers vegna hann telji sig sérstakt skotmark talibana kvað kærandi það vegna þess að faðir hans hafi verið ofursti og kærandi hafi starfað á herstöð. Talibanar hafi því haldið að kærandi hafi starfað fyrir stjórnvöld. Aðspurður kvaðst kærandi aldrei hafa formlega starfað fyrir herinn í Afganistan heldur hafi hann sinnt verknámi á herstöð. Talibanar hafi rænt bræðrum kæranda sökum þess að þeir hafi verið synir fyrrum ofursta og að sögn kæranda hafi þeir viljað fá hann og föður hans í skiptum fyrir bræður kæranda. Kærandi óttist um líf sitt í heimaríki og aðspurður hvort hann óttist að hann yrði fangelsaður þar í landi greindi kærandi frá því að hann yrði drepinn. Öll nær fjölskylda kæranda sé í Íran og dvelji þar í landi ólöglega. Kærandi sé giftur og eiginkona hans sé í Íran.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt brottvísað frá landinu og ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kærandi kærði ákvörðunina til kærunefndar 14. apríl 2025. Greinargerð barst kærunefnd 28. apríl 2025 ásamt fylgiskjölum. Kærunefnd bárust viðbótargögn 8. maí, 25. júní, 25. september og 26. nóvember 2025. Hinn 6. janúar 2026 óskaði kærunefnd eftir því að kærandi legði fram frumrit tiltekinna skjala og hinn 13. janúar 2026 bárust kærunefnd frumrit skjalanna. Kærunefnd óskaði eftir skjalarannsókn á frumritunum hjá Lögreglunni á Suðurnesjum 15. janúar 2026 og lá niðurstaða þeirrar rannsóknar fyrir 25. janúar 2026. Hinn 26. janúar 2026 var talsmanni kæranda boðið að gera athugasemdir við niðurstöður lögreglunnar og bárust þær 28. janúar 2026.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kæranda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kæranda lýst með sambærilegum hætti og í viðtali hjá Útlendingastofnun. Þar kemur að auki fram að kærandi glími við alvarleg geðræn veikindi, hann hafi lagst inn á geðdeild Landspítala á árinu 2025 og verið þar í bráðaeftirfylgd. Kærandi hafi nýlega fengið fregnir af því að frændi hans hafi verið tekinn af talibönum, en þær fregnir hafi átt þátt í alvarlegum veikindum kæranda sem nýverið hafi birst í geðrofseinkennum og sjálfsvígstilraunum.

Í greinargerð kæranda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Afganistan mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagnar kæranda og því mati mótmælt. Telur kærandi trúverðugleikamat stofnunarinnar fela í sér verulega annmarka sem varði við ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar samkvæmt 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

Kærandi krefst þess aðallega að verða veitt alþjóðleg vernd sem flóttamaður hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærandi byggi framangreinda kröfu á því að hann hafi ástæðuríkan ótta við að verða fyrir ofsóknum vegna aðildar sinnar að þjóðfélagshópum sem fjölskyldumeðlimur hershöfðingja, sem aðili sem hefur sinnt herstörfum og á grundvelli stjórnmálaskoðana. Kærandi sé andsnúinn stjórnarháttum talibana í Afganistan. Þá hafi kærandi sinnt störfum fyrir herinn og faðir hans verið hershöfðingi í Afganistan sem marki kæranda stjórnmálaskoðanir í augum talibana í skilningi e-liðar 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir á því að þær ofsóknir sem fjölskyldumeðlimir hans hafi reynslu af falli undir a-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þá eigi aðgerðir stjórnvalda, sbr. b-lið sama ákvæðis, við í máli kæranda. Auk þess óttist kærandi synjun um notkun réttarúrræða sem leiði til óhóflegrar og mismunandi refsingar, sbr. d-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Verði ekki fallist á að ofbeldi gegn kæranda og skerðingar á grundvallarmannréttindum hans í ljósi þjóðfélagshóps og stjórnmálaskoðana nægi til þess að varða við ofsóknargrundvöll 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga byggir kærandi á því að samansafn ástæðna jafngildi ofsóknum og geti orðið grundvöllur veitingar alþjóðlegrar verndar. Mismunun gagnvart kæranda á grundvelli lífsskoðana og stöðu hans sem einstaklingur sem sé andsnúinn talibönum sé til þess fallin að varða við eðli ofsókna, enda fái áreiti gegn kæranda að líðast án athafna nokkurra stjórnvalda. Fyrir liggi að kærandi geti ekki og hafi ekki hlotið vernd hjá yfirvöldum í Afganistan þar sem yfirvöld séu sjálf valdur að ofsóknum, sbr. a-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Verði ekki fallist á aðalkröfu málsins krefst kærandi þess til vara að verða veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir framangreinda kröfu á því að hann eigi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri meðferð og pyndingum eða refsingu í heimaríki vegna persónulegra aðstæðna hans og vegna alvarlegs öryggisástands í Afganistan. Vísar kærandi til þess að hin kærða ákvörðun feli í sér breytt mat Útlendingastofnunar á aðstæðum í Afganistan og þar með afstöðu til viðbótarverndar og telur hið breytta mat vera í meginatriðum efnislega rangt og brjóta gegn 10. gr. stjórnsýslulaga. Aðstæður í heimaríki kæranda kalli enn á viðbótarvernd, ekki síður í tilviki kæranda og þeirra einstaklingsbundnu þátta sem séu undir í máli hans. Kærandi byggir á því að alvarleiki þeirrar stöðu sem ríki í Afganistan sé meiri í hans tilviki þar sem hann tilheyri þjóðfélagshópi sem sé gerður að skotmarki talibana, þ.e. vegna stöðu hans sem sonar hershöfðingja og vegna fyrri starfa kæranda fyrir herinn. Kærandi byggir á því að hann eigi jafnframt á hættu á að verða fyrir alvarlegum skaða í vopnuðum átökum í heimaríki og vísar til viðvarandi átaka og spennu milli ISIS-K og talibana. Kærandi telur hvorki raunhæft né sanngjarnt að hann setjist að annars staðar í heimaríki sínu, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, þar sem hann eigi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri meðferð í landinu öllu í ljósi neyðarástandsins sem þar ríki.

Til þrautavara krefst kærandi þess að verða veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærandi byggi framangreinda kröfu á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til almennra aðstæðna, erfiðra félagslegra aðstæðna og af heilbrigðisástæðum. Vísar kærandi til áratuga langra átaka í heimaríki sem og versnandi stöðu í landinu á síðastliðnum árum vegna valdatöku talibana. Hvað erfiðar félagslegar aðstæður varðar vísar kærandi til þess að hann tilheyri hópi sem sé skotmark talibana, annars vegar sem fjölskyldumeðlimur hershöfðingja og hins vegar sem fyrrum starfsmaður hjá hernum. Þá séu félagslegar aðstæður kæranda sérstaklega slæmar þar sem hann hafi að undanförnu glímt við alvarleg geðræn vandamál og kærandi eigi enga fjölskyldumeðlimi í heimaríki til að sinna kæranda þar sem helstu fjölskyldumeðlimir hans séu á flótta. Vísar kærandi til þess að ljóst sé af framlögðum heilbrigðisgögnum að kærandi muni ekki geta séð fyrir sér í heimaríki vegna heilbrigðisástands hans. Þá vísar kærandi til heilbrigðisástæðna sem séu knýjandi í máli hans, kærandi glími við alvarleg geðræn veikindi og sé háður inntöku fjölda lyfja vegna andlegra og líkamlegra veikinda sinna, en kærandi glími m.a. við spennuhöfuðverki og bakflæði.

Með endursendingu kæranda til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

Vísar kærandi til þess að einu endursendingar einstaklinga frá Evrópu til Afganistan við lýði séu af hálfu Þýskalands og Austurríkis, en fyrsta endursendingin eftir valdatöku talíbana hafi komið til framkvæmda haustið 2024. Slíkum endursendingum, sem hafi sætt mikilli gagnrýni, sé beint að einstaklingum sem framið hafi glæpi. Að mati kæranda virðist alþjóðasamfélagið að öðru leyti á einu máli um að ákvarða Afgönum ekki endursendingu til Afganistan, enda stangist það á við alþjóðalög.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kæranda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við málsmeðferð og ákvarðanatöku Útlendingastofnunar. Telur kærandi að málsmeðferð stofnunarinnar og hin kærða ákvörðun brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. rannsóknarreglunni.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hina kærðu ákvörðun sem er í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni og ríkisfang

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi ekki lagt fram frumrit gagna til að sanna á sér deili og að það væri mat stofnunarinnar að kærandi hefði ekki sannað hver hann sé með fullnægjandi hætti. Með vísan til þess var leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærandi væri frá Afganistan þó auðkenni hans væri að öðru leyti óupplýst. Við meðferð málsins hjá kærunefnd lagði kærandi fram gagn er hann kvað vera frumrit kennivottorð (tazkera) frá afgönskum stjórnvöldum sem staðfesta eigi auðkenni kæranda. Var skjalið sent til rannsóknar hjá skjalarannsóknardeild lögreglunnar á Suðurnesjum og var niðurstaða þeirrar skoðunar að skjalið væri falsað. Í gögnum málsins liggur fyrir að tollverðir hafi haldlagt nafnskírteini kæranda og afhent skjalarannsóknardeild lögreglunnar á Suðurnesjum skírteinið sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að enga fölsun væri að sjá í skilríkinu. Að mati kærunefndar hefur kærandi því lagt grunn að auðkenni sínu með framangreindu nafnskírteini en með vísan til annarra framlagðra gagna og fyrirvara sem gerðir eru á útgáfu slíkra skjala í Afganistan telur kærunefnd auðkenni kæranda þó ekki að fullu staðfest. Kærunefnd leggur því til grundvallar að kærandi sé afganskur ríkisborgari en auðkenni hans sé ekki að fullu upplýst.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Afganistan, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

• 2021 Country Reports on Human Rights Practices: Afghanistan (U.S. Department of State, 12. apríl 2022);
• 2022 Country Reports on Human Rights Practices: Afghanistan (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
• 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Afghanistan (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
• 2023 Report on International Religious Freedom: Afghanistan (U.S. Department of State, 26. júní 2024);
• Afghanistan Mid-Year Human Rights Situation Report: January – June 30, 2025 (Rawadari, ágúst 2025);
• Afghanistan: Recent events (Danish Immigration Service (DIS), desember 2021);
• Afghanistan - Security situation (EUAA, ágúst 2022);
• Amnesty International Report 2023/24: Afghanistan 2023 (Amnesty International, 24. apríl 2024);
• Amnesty International Report 2024/25: Afghanistan 2024 (Amnesty International, 29. apríl 2025);
• Annual report on religious freedom 2025: Afghanistan (USCIRF, mars 2025);
• COI Focus: Afghanistan. Situation under Taliban rule for the general population; security situation; humanitarian situation; treatment of certain profiles and groups (EUAA, nóvember 2024);
• COI Focus: Taliban governance; situation under Taliban rule for the general population and certain profiles; security situation; humanitarian situation (EASO, janúar 2022);
• Afghanistan: Country Focus (EUAA, janúar 2026);
• Country Guidance: Afghanistan (EUAA, maí 2024);
• Country Policy and Information Note. Afghanistan: Fear of the Taliban (UK Home Office, síðast uppfært 5. ágúst 2025);
• Country Policy and Information Note. Afghanistan: Humanitarian situation (UK Home Office, síðast uppfært 11. nóvember 2024);
• Country Policy and Information Note. Afghanistan: Healthcare and medical treatment (UK Home Office, október 2025);
• Freedom in the World 2024 – Afghanistan (Freedom House, 2024);
• Guidance Note on the International Protection Needs of People Fleeing Afghanistan – Update I (UNHCR, febrúar 2023);
• Guidance Note on Afghanistan – Update II (UNHCR, September 2025);
• Information on the socio-economic situation in Afghanistan (IOM, 17. september 2024);
• Länderreport 54: Afghanistan; Bewaffnete Opposition gegen die Taliban (BAMF, október 2022);
• Länderreport 74: Afghanistan - Die Taliban: Ideologie und aktuelles politisches System (BAMF, 9. apríl 2025);
• Recent developments in Afghanistan. Research briefing (House of Commons Library, 18. mars 2025);
• The situation in Afghanistan and its implications for international peace and security. Report of the Secretary-General (UN General Assembly og UN Security Council, 18. september 2023);
• The situation in Afghanistan and its implications for international peace and security. Report of the Secretary-General (UN General Assembly og UN Security Council, 11. júní 2025);
• The World Factbook: Afghanistan (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 21. janúar 2026);
• Tracking disorder during Taliban rule in Afghanistan (ACLED og APW, apríl 2022);
• World Report 2024 – Afghanistan. Events of 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024) og
• World Report 2025 – Afghanistan. Events of 2024 (Human Rights Watch, 16. janúar 2025).

Afganistan öðlaðist sjálfstæði frá Bretlandi árið 1919 og síðan þá hefur ríkið gengið í gegnum fjölda ríkisstjórnarskipta, borgarastyrjöld og erlenda íhlutun. Afganistan var konungsríki frá sjálfstæði þess og þar til síðasta konungi landsins, Mohammad Zahir Shah, var steypt af stóli 17. júlí 1973 og landið varð lýðræðisríki. Sex árum síðar gerðu Sovétríkin innrás í Afganistan sem markaði upphaf áratuga langra átaka. Talibanar réðu ríkjum í landinu frá árinu 1996 þar til þeir lutu í lægra haldi fyrir innrásarher Vesturveldanna í kjölfar hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum 11. september 2001. Í heimildum kemur fram að upphaf hreyfingar talibana megi rekja aftur til tíma innrásar Sovétríkjanna í landið, en þeir hafi þó ekki látið til sín taka fyrr en í upphafi tíunda áratugarins eftir að borgarastyrjöld hafi brotist út í landinu. Í febrúar 2020 hafi Bandaríkin og talibanar undirritað friðarsamkomulag sem hafi bundið enda á tæplega tuttugu ára stríð þeirra á milli. Í kjölfar þess að Bandaríkin og bandamenn þeirra hafi dregið herlið sín frá Afganistan árið 2021 hafi talibanar hafið leiftursókn gegn afgönskum stjórnvöldum. Hinn 15. ágúst 2021 hafi talibanar aftur sölsað undir sig öll völd í landinu, gegn lítilli mótstöðu stjórnarhersins, og stuttu seinna lýst yfir stofnun íslamsks furstadæmis undir forystu æðsta leiðtoga talibana, Mullah Hibatullah Akhundzada, og leiðtogaráðs sem skipað sé af háttsettum einstaklingum úr röðum hreyfingarinnar. Samkvæmt upplýsingum frá neðri deild breska þingsins frá árinu 2025 hafi hingað til ekkert ríki formlega viðurkennt ríkisstjórn talibana eða stofnun íslamsks furstadæmis. Hins vegar séu talibanar álitnir vera við stjórn í landinu og hafi því skyldur samkvæmt alþjóðalögum gagnvart afgönsku þjóðinni. Talibanar sæki fast á alþjóðasamfélagið og vilji að það samþykki og virði lög og trúarreglur þeirra sem byggi á sjaría lögum (e. Sharia Law).

Hinn 19. nóvember 1946 gerðist konungsríkið Afganistan aðili að Sameinuðu þjóðunum. Þrátt fyrir að talibanar hafi steypt íslamska lýðveldinu af stóli árið 2021 og að hið nýstofnaða íslamska furstadæmi hafi enn ekki verið formlega viðurkennt af Sameinuðu þjóðunum hefur ríkið haldið stöðu sinni gagnvart stofnunum og samningum Sameinuðu þjóðanna. Þar sem talibanar höfðu ekki greitt aðildargjald Sameinuðu þjóðanna missti Afganistan þó atkvæðarétt sinn á allsherjarþingi samtakanna í maí 2024. Ríkið gerðist aðili að bæði alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi ásamt alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1983. Ríkið fullgilti alþjóðasamning gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1987 og alþjóðasamning um afnám allrar mismununar gegn konum árið 2003. Þá fullgilti ríkið jafnframt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 1994. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 hafi talibanar gefið út tilskipanir sem stangist á við lög sem sett hafi verið af fyrri ríkisstjórn lýðveldisins og séu ekki í samræmi við skuldbindingar Afganistan samkvæmt alþjóðasamningum. Þá brjóti talibanar ítrekað á stjórnarskrá landsins og réttindum borgara þess.

Í mannréttindaskýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að helstu vandamál á sviði mannréttinda séu morð, alvarlegt líkamlegt ofbeldi, mansal, þvinguð brottnám einstaklinga af hálfu yfirvalda, erfiðar og lífshættulegar aðstæður í fangelsum, handahófskenndar handtökur og gæsluvarðhald pólitískra fanga, takmörkun á ferða- og búsetufrelsi og réttinum til að fara úr landi, skerðing á sjálfstæði dómstóla, takmörkun á trúfrelsi og alvarlegt ofbeldi í átökum gagnvart almennum borgurum. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að handahófskennd eða ólögmæt afskipti af friðhelgi einkalífs viðgangist og stjórnvöld hafi beint hefndaraðgerðum gegn fjölskyldumeðlimum vegna meintra brota einstaklinga. Í landinu séu alvarlegar takmarkanir á tjáningar- og fjölmiðlafrelsi þar sem ofbeldi og handtökur gegn blaðamönnum tíðkist í auknum mæli, ritskoðun sé notuð gegn einstaklingum sem gagnrýni forystu stjórnvalda auk þess sem stjórnvöld stundi alvarlegar takmarkanir á netfrelsi. Stjórnvöld takmarki vinnu bæði innlendra og alþjóðlegra mannréttindasamtaka sem séu með starfsemi í landinu. Geta borgara til að hafa áhrif á stjórn ríkisins með friðsamlegum hætti í frjálsum og sanngjörnum kosningum sé verulega skert vegna alvarlegra og óeðlilegra takmarkana á stjórnmálaþátttöku auk mikillar spillingar innan stjórnkerfisins. Enn fremur sé útbreitt virðingarleysi fyrir réttarríkinu og refsileysi ríki gagnvart þeim sem fremji mannréttindabrot. Þá beri heimildir með sér að meðlimir talibana hafi í hefndarskyni framið a.m.k. 800 mannréttindabrot gagnvart embættismönnum úr fyrri ríkisstjórn landsins og meðlimum afgönsku varnar- og öryggissveitanna á því tímabili sem skýrslan náði til. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2024 hafi mannréttindafrömuðir og aðrir borgaralegir aðgerðasinnar að mestu leyti stöðvað starfsemi sína af ótta við afleiðingar af hálfu talibana og margir hafi yfirgefið landið. Talið sé að talibanar álíti suma aðgerðasinna og gagnrýnendur stjórnvalda undir vestrænum áhrifum sem réttlæti kúgun þeirra. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 hafi aðgerðasinnar, sérstaklega kvenkyns aðgerðasinnar í þágu kvenréttinda, sætt handtöku og varðhaldi af geðþótta. Karlmenn sem hafi opinberlega mælt fyrir eða mótmælt til stuðnings réttindum kvenna hafi verið handteknir, settir í varðhald og sætt vanvirðandi meðferð.

Samkvæmt m.a. skýrslum hælisstofnunar Evrópusambandsins (e. European Union Asylum Agency, EUAA) frá 2024 og innanríkisráðuneytis Bretlands frá 2024 hefur Afganistan, frá valdatöku talibana í ágúst 2021, m.a. staðið frammi fyrir efnahagslegum óstöðugleika, auknu atvinnuleysi og versnandi mannúðarástandi. Alþjóðlegar þvingunaraðgerðir og frysting fjármuna hafi einnig haft áhrif á heilbrigðiskerfið í landinu. Fjöldi fólks sem þarfnist mannúðaraðstoðar í Afganistan hafi aukist úr 14 milljónum árið 2020 í 23,7 milljónir árið 2024. Matvælaöryggi hafi batnað lítillega árið 2023 samanborið við fyrri ár, en 13,1 milljón manna standi enn frammi fyrir miklu matvælaóöryggi. Aðeins 20% íbúa hafi fullnægjandi aðgang að hreinu drykkjarvatni og rétt rúmlega helmingur íbúa aðgang að grunn hreinlætisþjónustu. Um 40% íbúa hafi aðgang að rafmagni. Fjölmargir atburðir hafi haft áhrif á fjölda fólks sem lagt hafi á flótta innan landsins, þ. á m. brottvísun Afgana frá Pakistan, þurrkar, skyndiflóð og jarðskjálftar í Herat héraði. Áætlað sé að 6,3 milljónir manna, u.þ.b. einn af hverjum sjö Afgönum, séu á vergangi innan landsins. Sérstaklega er tekið fram í skýrslu innanríkisráðuneytis Bretlands að mannúðarástandið í Afganistan sé almennt ekki þannig að ríkar ástæður séu til að ætla að aðstæður í landinu uppfylli skilyrði fyrir viðbótarvernd.

Í skýrslu EUAA frá maí 2024 kemur fram að áætlað sé að yfir 99% þjóðarinnar séu múslimar og meirihluti þeirra súnnítar en tíu til 15% séu sjítar. Áætlað hlutfall Pastúna sé á milli 40 til 50% af íbúafjölda landsins, hlutfall Tadsíka sé á milli 25 til 27%, Hazarar séu á milli níu til 18% og Úsbekar á milli sex til 15%. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 sé byltingarstjórn talibana að mestu skipuð af karlmönnum af þjóðarbroti Pastúna.

Samkvæmt skýrslu EUAA frá árinu 2022 sé Nangarhar hérað staðsett í austurhluta Afganistan, eigi landamæri að Pakistan og skiptist í 22 umdæmi, þar af eitt bráðabirgðaumdæmi. Höfuðborg héraðsins sé borgin Jalalabad. Áætlað sé að um 2,3 milljónir manna búi í héraðinu en engar upplýsingar séu aðgengilegar um skiptingu þjóðarbrota í Nangarhar héraði eftir valdatöku talibana. Samkvæmt uppfærðri greiningu bandaríska sjóhersins frá mars 2017 séu Pastúnar helsta þjóðarbrot héraðsins, eða um 90% íbúa. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hafi skilgreint Nangarhar hérað sem eitt af fjórum héruðum Afganistan sem hafi orðið fyrir mestum átökum á tímabilinu 19. ágúst 2021 til 21. maí 2022. Á framangreindu tímabili hafi 163 öryggistilvik verið skráð og 56 atvik hafi beinst að almennum borgurum. Í kjölfar valdatöku talibana í ágúst 2021 hafi dregið úr fjölda vopnaðra árása, loftárása og sprengjuárása um meira en 91% í Afganistan og haldið áfram að draga úr árin 2022 og 2023. Árið 2022 hafi ofbeldi af hálfu vopnaðra andspyrnuhópa gegn stjórnvöldum náð hápunkti en slíkum öryggisatvikum hafi fækkað á hverju ári þar á eftir. Samkvæmt skýrslu EUAA frá janúar 2026 hafi engin öryggistilvik af hálfu vopnaðra andspyrnuhópa verið skráð af ACLED í Nangarhar héraði á tímabilinu 1. október 2024 til 30. nóvember 2025. ACLED hafi skráð 13 öryggistilvik af hálfu ISKP á sama tímabili, þar af þrjú í Nangarhar héraði. Fjöldi skráðra öryggistilvika í suður og suðaustur héruðum Afganistan hafi aukist frá 195 á tímabilinu janúar til nóvember 2024 í 226 á sama tímabili árið 2025. Alls 63 öryggistilvik hafi verið skráð á tímabilinu 1. október 2024 til 30. nóvember 2025 í Nangarhar héraði, en pakistanskar öryggissveitir hafi átt þátt í stórum hluta skráðra tilvika.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2026 kemur fram að frá valdatöku talibana hafi þeir veitt almenna sakaruppgjöf fyrir einstaklinga sem starfað hafi fyrir fyrri ríkisstjórn. Fyrrverandi starfsmenn, þ. á m. hermenn hafi þó verið teknir af lífi án dóms og laga og sætt annars konar mannréttindabrotum. Hins vegar beri heimildir ekki með sér að framangreindar aftökur séu hluti af almennri stefnu byltingarstjórnar talibana. Embættismenn byltingarstjórnarinnar hafi ítrekað lýst yfir skuldbindingu sinni við sakaruppgjöfina og hvatt meðlimi sína til að standa við hana. Aftur á móti hafi stjórnin ekki dregið gerendur til ábyrgðar. Þrátt fyrir að komið hafi upp tilvik þar sem fyrrum opinberir starfsmenn og hermenn hafi orðið fyrir slæmri meðferð eða verið myrtir kemur jafnframt fram í skýrslu EUAA að fyrrum embættismenn á eftirlaunum hafi efnt til reglulegra mótmæla á götum úti þar sem þeir krefjist eftirlaunagreiðslna. Þá séu nokkrir háttsettir embættismenn fyrrum ríkisstjórnar enn búsettir í Afganistan, m.a. fyrrverandi forseti landsins, Hamid Karzai, auk þess sem fyrrverandi ráðherrar, ríkisstjórar, þingmenn, kaupsýslumenn, stjórnmálamenn og hermenn hafi snúið aftur til landsins. Flestir karlkyns opinberir starfsmenn hafi tekið upp störf sín á ný innan byltingarstjórnarinnar, en meðlimir talibana skipi allar stjórnunarstöður. Jafnframt hafi sumir fyrrum meðlimir afgönsku varnar- og öryggissveitanna verið ráðnir til starfa í her talibana. Flest skráð tilvik brota gegn fyrrum opinberum starfsmönnum og meðlimum her- og öryggissveita hafi átt sér stað í kjölfar valdatöku talibana árið 2021 til ársins 2022. Heimildir benda til þess að fjölskyldumeðlimir fyrrum opinberra starfsmanna og hermanna geti orðið fyrir áreiti talibana, handtökum og í sumum tilfellum hafi þeir verið myrtir. Árið 2023 hafi fjölskyldumeðlimir fyrrum opinberra starfsmanna verið handteknir í 21 tilfelli og árið 2024 hafi komið upp tilvik þar sem fjölskyldumeðlimir bæði opinberra starfsmanna og hermanna hafi verið myrtir. Í nýlegum skýrslum um skipulagðar aftökur og handtökur fyrrum opinberra starfsmanna og hermanna frá UNAMA og afgönsku mannréttindasamtökunum Rawadari sé ekki greint frá tilvikum þar sem fjölskyldumeðlimir umræddra einstaklinga hafi verið skotmörk talibana. Hins vegar hafi afganskir fjölmiðlar í útlegð flutt fréttir af einstökum tilvikum þar sem fjölskyldumeðlimir hafi verið handteknir. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2026 ríki mikil hefndarmenning í Afganistan þar sem persónulegar deilur, ættbálkahollusta og fyrrum deilur komi til kastanna og því sé erfitt að bera kennsl á skýra ástæðu eða tilefni að baki skráðra morða á fyrrum opinberum starfsmönnum. Hefndarástæður hafi legið að baki nærri því öllum skrásettum morðum á fyrrum opinberum starfsmönnum og hermönnum fyrstu tvö árin eftir valdatöku talibana. Hins vegar hafi byltingarstjórn talibana hafnað því að hefndarástæður hafi legið að baki brota á almennu sakaruppgjöfinni og lýst því yfir að slík tilvik hafi átt sér stað við framkvæmd lögreglu. Heimildir benda til þess að ekki sé mögulegt að bera kennsl á tiltekna hópa meðal fyrrum opinberra starfsmanna og hermanna sem séu sérstök skotmörk talibana umfram aðra og virðist starfstign eða staða umræddra einstaklinga ekki skipta máli hvað framangreint varðar.

Í skýrslu EUAA frá maí 2024 kemur fram að viðhorf talibana gagnvart þeim einstaklingum sem yfirgefi Afganistan fyrir Vestræn ríki séu óljóst. Þar segir að talibanar búi einungis yfir lágmarks upplýsingum um bakgrunn þeirra einstaklinga sem snúi aftur til Afganistan. Fulltrúar og embættismenn úr röðum talibana hafi ítrekað biðlað til Afgana að snúa aftur til Afganistan. Heimildir beri með sér að talibanar hafi sýnt mildi í nálgun sinni gagnvart þeim einstaklingum sem snúið hafi aftur til landsins. Hins vegar gætu áberandi einstaklingar mætt erfiðleikum við endurkomu til Afganistan. Samkvæmt nafnlausum samtökum með viðveru í Afganistan séu dæmi um að einstaklingar hafi verið gerðir að skotmörkum við endurkomu til landsins, en samtökin sæju engin skýr tengsl hvað framangreint varðar við þá staðreynd að einstaklingarnir hafi yfirgefið landið. Virðist sem ástæða þess að einstaklingarnir hafi verið gerðir að skotmarki frekar tengjast upphaflegri ástæðu fyrir brottför umræddra einstaklinga frá Afganistan. Heimildamenn EUAA telji Afgana sem snúi til baka frá Vesturlöndum ekki verða sérstakt skotmark talibana, nema að baki séu afleiðingar af persónulegum deilum.

Í framangreindum skýrslum, m.a. skýrslu EUAA frá árinu 2024, skýrslu Alþjóðlegu fólksflutningsstofnunarinnar (e. International Organization for Migration, IOM) og skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2025 kemur fram að opinber heilbrigðisþjónusta hafi verið veitt íbúum Afganistan þeim að kostnaðarlausu undir fyrri ríkisstjórn, að undanskildum skráningargjöldum, lyfjum og sumum lækningavörum. Hins vegar hafi fólk frekar leitað til einkarekinna heilbrigðisstofnanna þar sem gæðastig þjónustunnar hafi verið betri en hjá opinberum stofnunum. Eftir valdatöku talibana hafi alþjóðlegar hjálparstofnanir verulega dregið úr aðstoð við heilbrigðiskerfi landsins sem hafi skaðað heilbrigðiskerfið enn frekar. Fyrst um sinn hafi margir heilbrigðisstarfsmenn ekki fengið greidd laun, lyf hafi klárast og margir heilbrigðisstarfsmenn yfirgefið landið. Mannvirki sem hýsi heilbrigðisstofnanir séu í lélegu ástandi og skortur sé á búnaði, starfsfólki og lyfjum. Geta fólks til að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu hafi jafnframt versnað og kostnaður við lyf og ferðalög hindri fólk í að leita sér aðstoðar. Árið 2024 hafi 17,9 milljónir íbúa þurft á heilbrigðisaðstoð að halda og 9,5 milljónir haft takmarkaðan eða engan aðgang að grunnheilbrigðisþjónustu. Ástandið hafi mest haft áhrif á konur þar sem karlkyns heilbrigðisstarfsmenn megi ekki meðhöndla þær og takmarkað sé hversu margar konur megi starfa sem heilbrigðisstarfsmenn. Þá þurfi að framvísa persónuskilríki (tazkíra) til að fá heilbrigðisþjónustu sem um fjórðungur afganskra kvenna sé ekki með. Samkvæmt gögnum sem stjórn talibana birti um mitt árið 2022 séu 3.472 starfandi heilbrigðisstofnanir í landinu og alls 15.318 sjúkrarúm á þessum stofnunum, en aðgengi almennings að þessum úrræðum hafi verið takmarkaður. Þá njóti 33 sjúkrahús með samtals 7.057 sjúkrarúmum fjárhagslegs stuðnings frá Alþjóðaráði Rauða krossins. Stuðningurinn feli í sér launagreiðslur til um 10.500 heilbrigðisstarfsmanna, þar af séu um þriðjungur konur, og kaup á lækningavörum til að takmarka truflanir á meðferð sjúklinga. Stuðningurinn feli einnig í sér fjárhagsaðstoð til kaupa á eldsneyti til að reka sjúkrabíla, tryggja stöðugleika rafmagns, útvega sjúklingum mat og framkvæma nauðsynlegt viðhaldsstarf. Stuðningur Rauða krossins veiti aðstoð til 26 milljón íbúa Afganistan.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá október 2025 kemur fram að gæði og aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í Afganistan sé mismunandi eftir landsvæðum og framangreint bitni mest á einstaklingum sem séu búsettir í dreifbýli. Geðheilbrigðisþjónusta heyri undir sérstaka geðheilbrigðisdeild innan heilbrigðisráðuneytisins og sé starfrækt innan sama kerfis og á tímum fyrri stjórnvalda. Ráðuneytið eigi erfitt með að vera áhrifamikill samhæfingaraðili geðheilbrigðisþjónustu en ýmis mannúðar- og heilbrigðissamtök veiti geðheilbrigðisþjónustu í öllum héruðum landsins. Þá sé sérstök geðheilbrigðisdeild starfrækt á Ali Abad háskólasjúkrahúsinu í Kabúl sem sinni einnig sjúklingum á grundvelli tilvísana frá öðrum sjúkrahúsum í Afganistan. Þrátt fyrir að rannsóknir sýni fram á gríðarlega hátt hlutfall þunglyndis- og kvíðaraskana meðal almennra borgara í Afganistan sé opinská umræða um geðheilsu almennt forboðin vegna margvíslegra þátta, m.a. á grundvelli menningar-, trúar- og samfélagslegra gilda og einstaklingar veigri sér við að ræða slík málefni og leita sér hjálpar.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann eigi á hættu ofsóknir í heimaríki af hálfu talibana vegna starfa hans fyrir afganska herinn og stöðu föður hans sem fyrrum ofursta í hernum.

Mat á trúverðugleika frásagnar kæranda er byggt á endurritum af viðtali hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki.

Kærandi greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að vera fæddur í Kunduz en uppalinn í borginni Jalalabad í Nangarhar héraði í Afganistan og vera af þjóðarbroti Pastúna. Hjá Útlendingastofnun þreytti kæranda tungumála- og staðháttapróf og niðurstöður þess styðja við frásögn kæranda um að hann sé frá umræddu svæði og tilheyri þjóðarbroti Pastúna. Ekkert í frásögn kæranda gefur ástæðu til að draga framangreint í efa og verður því gengið út frá því að kærandi hafi dvalið í Jalalabad borg í Nangarhar héraði í Afganistan áður en hann hafi yfirgefið heimaríki. Verður lagt til grundvallar að það sé heimasvæði kæranda.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun kvaðst kærandi hvorki vera aðili að stjórnmálaflokki, virkur í þágu tiltekins málstaðar né tilheyra minnihlutahópi í heimaríki en vera mótfallinn stjórnarháttum talibana. Í greinargerð kæranda er byggt á því að kærandi hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli stjórnmálaskoðana þar sem hann sé andsnúinn stjórnarháttum talibana, hafi dvalið um lengri tíma í Vesturlöndum, sem sonur fyrrum hershöfðingja í afganska hernum og sem einstaklingur sem hafi starfað fyrir herinn.

Í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna um stjórnmálaskoðanir í skilningi alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 kemur fram að umsækjandi verði að sýna fram á að hann óttist að verða fyrir ofsóknum vegna þessara skoðana sinna. Gengið sé út frá því að stjórnmálaskoðanir umsækjanda feli í sér gagnrýni á stefnu eða aðferðir stjórnvalda sem séu stjórnvöldum ekki þóknanlegar. Einnig sé gert ráð fyrir að stjórnvöldum sé kunnugt um slíkar skoðanir eða að þau ætli að umsækjandi hafi þær. Við mat á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli stjórnmálaskoðana í skilningi samningsins er þannig ekki skilyrði að viðkomandi hafi skoðanir sem feli í sér gagnrýni á stjórnvöld, heldur aðeins að stjórnvöld ætli að umsækjandi hafi slíkar skoðanir. Samkvæmt e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga vísa stjórnmálaskoðanir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laganna einkum til skoðana á stefnumótun og aðferðum stjórnvalda sem kunna að beita ofsóknum án tillits til þess hvort viðkomandi hefur aðhafst eitthvað til að tjá skoðanir sínar. Með vísan til þess sem fram kemur í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna verður lagt til grundvallar að ætlaðar stjórnamálaskoðanir geti einnig fallið undir e.-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun kvaðst kærandi hafa yfirgefið heimaríki eftir að talibanar hafi leitað að kæranda og föður hans á heimili fjölskyldunnar um einni til tveimur vikum eftir valdatöku þeirra í Afganistan árið 2021 vegna fyrrum starfa föður hans og meintra starfa kæranda fyrir herinn. Kærandi hafi ekki gegnt formlegu starfi innan hersins heldur hafi hann sinnt verknámi í læknisfræði á herstöð föður síns og á þeim grundvelli hafi talibanar talið hann starfa fyrir herinn. Um einni til tveimur vikum síðar hafi talibanar tekið yngri bræður kæranda höndum í þeirri viðleitni að halda þeim í skiptum fyrir kæranda og föður hans. Bræður kæranda hafi verið látnir lausir eftir að ótilgreindir öldungar hafi fullvissað talibana um að kærandi og faðir hans myndu koma í stað bræðra kæranda. Foreldrar og systkini kæranda hafi í kjölfarið flúið til Íran. Kærandi kvaðst óttast talibana og telja sig eiga á hættu pyndingar og dauða af hendi þeirra í heimaríki. Í greinargerð kæranda kemur fram að talibanar hafi gefið út handtökuskipun á hendur honum og föður hans í febrúar 2025 og að frændi kæranda, sem hafi móttekið handtökuskipunina, hafi í kjölfarið sætt pyndingum í haldi talibana í um mánuð.

Á kærustigi lagði kærandi fram frumrit átta skjala sem samanstanda að sögn kæranda í fyrsta lagi af kennivottorðum hans (tazkera) og ótilgreindra fjölskyldumeðlima hans, dags. 7. apríl 2021, í öðru lagi af fjórum vottorðum til staðfestingar á störfum kæranda og föður hans fyrir herinn, útgefnum af varnarmálaráðuneyti Afganistan, dags. 12. nóvember 2020 og 1. apríl 2021, og í þriðja lagi af handtökuskipun frá talibönum á hendur kæranda og föður hans, dags. 11. febrúar 2025. Í svari kæranda við spurningum nefndarinnar hvað varðar uppruna umræddra skjala og þýðingu þeirra kemur fram að frændi kæranda hafi aflað vottorðs til staðfestingar á störfum kæranda fyrir herinn og sent kæranda það en kærandi sjálfur hafi aflað vottorðs um nám. Þá hafi frændi kæranda móttekið handtökuskipunina 19. febrúar 2025. Frændi kæranda hafi verið handsamaður af talibönum 28. febrúar 2025 og sætt pyndingum í mánuð vegna rannsóknar talibananna. Nokkrum mánuðum síðar hafi frændi kæranda sent honum umrætt skjal. Fjölskylda kæranda telji að handtökuskipunin hafi verið gefin út sem næsta skref í leit talibana að kæranda og föður hans, þar sem talibanar hafi margoft reynt að leita að kæranda og föður hans á heimili fjölskyldunnar í Nangarhar án árangurs. Kæranda og fjölskyldu hans hafi ekki borist frekari skjöl frá talibönum. Voru framangreind skjöl send í áreiðanleikakönnun til skjalarannsóknar hjá lögreglunni á Suðurnesjum. Í skýrslu lögreglunnar, dags. 25. janúar 2026, er sjö þrepa ályktunarskali þar sem niðurstöður geta verið eftirfarandi; að skjal sé ófalsað, að öllum líkindum ófalsað, sé ótraust að forminu til en enga fölsun að sjá, sé traust að forminu til en ekkert verði fullyrt um innihald þess, að skjal sé ótraustvekjandi, líklegt þyki að skjal sé falsað og að skjal sé falsað. Megin niðurstöður rannsóknarskýrslunnar voru að kennivottorðin séu fölsuð, að handtökuskipunin sé ótraust að forminu til og að vottorðin séu ótraustvekjandi. Þegar litið sé til þeirra fjögurra megin þátta sem séu skoðaðir við skjalarannsóknir af þessu tagi, þ.e. formgerðar skjals, innfærðra atriða (útfyllingar og útgáfu), efnisinnihalds og ástands útgáfumála, séu til staðar veikleikar í tveimur þáttanna gagnvart handtökuskipuninni og í þremur þáttanna gagnvart viðurkenningarskjölum og staðfestingu vegna náms. Er því ljóst að þau gögn sem kærandi hefur lagt fram annars vegar til staðfestingar á auðkenni sínu og fjölskyldumeðlima og hins vegar til stuðnings málsástæðu sinnar um að kærandi og faðir hans hafi starfað fyrir herinn eru fölsuð hvað kennivottorðin varðar og ótraustvekjandi hvað viðurkenningarskjölin varðar með vísan til niðurstöðu skjalarannsóknar lögreglunnar á Suðurnesjum. Sem áður segir var niðurstaða rannsóknarskýrslunnar að handtökuskipunin sé ótraust að forminu til. Frásögn kæranda og svör hans við spurningum nefndarinnar bera ekki með sér að talibanar hafi formlega lýst eftir kæranda eða föður hans, krafist þess að þeir myndu gefa sig fram við yfirvöld eða haft önnur afskipti af ættingjum kæranda í heimaríki í þau rúmlega þrjú ár eftir að kærandi kvað talibana hafa birst á heimili sínu í leit að honum og föður hans. Var það ekki fyrr en eftir að umsókn kæranda hafði verið synjað af hálfu Útlendingastofnunar, sem kærandi greindi frá því og lagði fram skjöl þess efnis að frænda hans hafi borist handtökuskipun á hendur kæranda og föður hans sem hafi leitt til mánaðarlangs varðhalds frænda hans í höndum talibana. Tilkoma og tímasetning framangreinds skjals í málsmeðferð kæranda vekur athygli, ekki síst í ljósi þess að af frásögn kæranda verður ekki annað ráðið en að talibanar hafi skyndilega, og að því er virðist án nokkurs aðdraganda, gripið til aðgerða í leit að kæranda og föður hans eftir rúmlega þriggja ára aðgerðaleysi. Eru andmæli kæranda frá 28. janúar 2026 við niðurstöðum lögreglunnar á Suðurnesjum og svör kæranda við spurningum nefndarinnar hvað framlögð skjöl varðar ekki til þess fallin að breyta mati nefndarinnar. Framangreind skjöl og frásögn kæranda um að hann eigi á hættu að verða handtekinn við endurkomu til heimaríkis vegna starfa í hernum verða því ekki lögð til grundvallar.

Kærandi lagði fram ýmis önnur skjöl máli sínu til stuðnings, m.a. ljósmyndir sem kærandi kveður sýna áverka á bróður kæranda af hálfu talibana, áverka á höfði frænda kæranda eftir að hafa verið í haldi talibana og kæranda sjálfan að störfum fyrir herinn. Framangreindar myndir sem kærandi kveður vera af bróður sínum og frænda sýna annars vegar mann með áverka á andliti, höndum og hnjám og hins vegar þrjár myndir af áverkum á höfði karlmanns. Framlagðar ljósmyndir eru ódagsettar. Ekki er hægt að útiloka að umræddar myndir séu af bróður kæranda og frænda hans þrátt fyrir að ekkert í framlögðum gögnum renni stoðum undir að svo sé. Þá er jafnframt ómögulegt að ráða orsök áverka einstaklinganna sem kærandi kveður vera bróður sinn og frænda. Hvað varðar myndir sem að sögn kæranda sýni hann að störfum fyrir herinn bera umræddar myndir með sér að sýna kæranda, ýmist einan eða ásamt öðrum ótilgreindum ungum mönnum, í því sem virðast vera hvítir læknasloppar. Af myndunum er ekki unnt að greina hvar þær hafi verið teknar en að mati kærunefndar er ýmislegt sem bendir til þess að framangreindar myndir sýni frá námi kæranda í læknisfræði. Bera m.a. tvær myndanna með sér kæranda skoða gerviútlim ásamt tveimur öðrum einstaklingum og ber ein mynd með sér hóp ungra manna sitja utandyra þar sem einhverjir þeirra virðast sitja á stólum með áföstum borðum, líkt og má finna í skólastofum, en greina má bækur á tveimur borðanna. Ekkert á framangreindum myndum sýnir kæranda að störfum fyrir herinn né bendir til nokkurra tengsla við herinn. Hafa því framangreindar ljósmyndir takmarkað sönnunargildi í málinu annað en að styðja við það að kærandi hafi verið í læknisfræðinámi í heimaríki sínu á einhverjum tímapunkti.

Þá lagði kærandi fram mynd af skírteini sem ber með sér að hafa verið útgefið af afganska hernum 5. ágúst 2019 og til handa aðila að nafni[...], sem kærandi kveður vera föður sinn. Um er að ræða ljósmynd af skírteininu og því er ekki unnt að sannreyna áreiðanleika þess. Hins vegar er ekki hægt að útiloka að eigandi skírteinisins sé faðir kæranda. Skírteinið ber með sér að umræddur einstaklingur hafi stöðu ofursta í hernum. Þá hefur kærandi m.a. lagt fram ljósmynd af bankakorti gefið út á nafni sama einstaklings.

Kærunefnd telur ekki ástæðu til þess að efast um að faðir kæranda hafi starfað fyrir afganska herinn í heimaríki og að bróðir kæranda hafi á einhverjum tíma orðið fyrir ofbeldi af hálfu einstaklinga sem ekki er unnt að útiloka að hafi verið meðlimir talibana. Þá er ekki ástæða til að draga í efa að kærandi sé á móti ríkjandi stjórnvöldum í heimaríki. Með vísan til framangreinds hefur kærandi ekki leitt að því líkum að talibanar hafi beint sjónum sérstaklega að honum eða fjölskyldu hans vegna fyrrum starfa föður kæranda í hernum eða ætlaðra starfa kæranda fyrir herinn. Þá er jafnframt litið til þess að misræmi var að finna í frásögn kæranda af ástæðu flótta hans frá heimaríki í lögregluskýrslu vegna upphaflegrar umsóknar hans um alþjóðlega vernd, dags. 6. september 2022 og í frásögn hans í viðtali hjá Útlendingastofnun. Í framangreindri lögregluskýrslu kemur fram að kærandi hafi yfirgefið heimaríki þremur mánuðum eftir valdatöku talibana, að faðir kæranda hafi verið handsamaður af talibönum vegna fyrrum starfa hans í hernum og að talibanar séu á eftir kæranda vegna þess að þeir óttist að hann muni hefna föður síns.

Líkt og að framan greinir hafa fyrrum opinberir starfsmenn og hermenn verið teknir af lífi án dóms og laga og sætt annars konar mannréttindabrotum þrátt fyrir að talibanar hafi frá valdatöku þeirra veitt almenna sakaruppgjöf fyrir einstaklinga sem starfað hafi fyrir fyrri ríkisstjórn. Heimildir beri þó ekki með sér að framangreindar aftökur séu hluti af almennri stefnu byltingarstjórnar talibana og hafi embættismenn stjórnarinnar ítrekað lýst yfir skuldbindingu sinni við sakaruppgjöfina og hvatt meðlimi sína til að standa við hana. Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér gefa ekki til kynna að fjölskyldumeðlimir fyrrum opinberra starfsmanna eða hermanna veki athygli yfirvalda af þeim sökum einum og sér. Frásögn kæranda ber þá ekki með sér að hann hafi sætt ofsóknum vegna stjórnmálaskoðana sinna, hvorki ætlaðra né raunverulegra, áður en hann yfirgaf heimaríki sitt árið 2021. Verður því ekki fallist á að kærandi sé sérstakt skotmark núverandi stjórnvalda vegna framangreinds eða sé í sérstakri hættu í heimaríki umfram aðra borgara landsins.

Með vísan til framangreinds og umfjöllunar um viðhorf talibana til einstaklinga sem hafa yfirgefið Afganistan verður ekki fallist á með kæranda að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum af hálfu stjórnvalda eða annarra aðila í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis.

Við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun og kærunefnd lagði kærandi fram heilsufarsgögn. Óumdeilt er að kærandi hefur glímt við ýmis andleg vandamál hér á landi, m.a. sökum vanlíðan og streitu. Líkt og að framan greinir bera heimildir með sér að gæði heilbrigðisþjónustu í Afganistan séu mismunandi eftir landasvæðum og að einstaklingar á dreifbýlli svæðum verði einna mest fyrir áhrifum hvað það varðar. Einstaklingar veigri sér við að ræða um geðheilsu eða leita sér hjálpar vegna geðrænna vandamála þar sem opinská umræða um geðheilsu sé almennt forboðin í Afganistan vegna margvíslegra þátta, m.a. á grundvelli menningar-, trúar- og samfélagslegra gilda. Þrátt fyrir ríkjandi þöggunarmenningu í garð geðheilbrigðismála í Afganistan verður ekki ráðið að andlega veikir einstaklingar verði fyrir mismunun eða fordómum sem nái því marki að teljast ofsóknir á þeim grundvelli í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda, telst kærandi ekki hafa sýnt fram á með rökstuddum hætti að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann eigi á hættu að láta lífið eða sæta ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa aftur til Afganistan með vísan til einstaklingsbundinna aðstæðna sinna og almenns ástands í landinu.

Kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar sú frásögn kæranda að hann eigi á hættu að verða fyrir ofsóknum í heimaríki af hálfu talibana vegna starfa föður hans og ætlaðra starfa kæranda fyrir afganska stjórnarherinn. Kærunefnd leggur til grundvallar að kærandi hafi verið búsettur í borginni Jalalabad í Nangarhar héraði í Afganistan, þar sem hann hafi búið alla sína tíð, þar til hann hafi yfirgefið heimaríki á síðari hluta ársins 2021. Verður því horft til aðstæðna í Nangarhar við mat á því hvort aðstæður kæranda geti fallið undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað er Jalalabad, líkt og önnur landsvæði í Afganistan, undir byltingarstjórn talibana.

Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2026 leiðir viðvera einstaklings í Nangarhar héraði í Afganistan ein og sér ekki til þess að viðkomandi teljist eiga raunverulega á hættu að verða fyrir alvarlegum skaða í skilningi c-liðar 15. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2011/95/EB (e. Qualification Directive). Heimildir bera hins vegar með sér að handahófskennt ofbeldi sé að einhverju leyti til staðar á svæðinu, en ekki í miklum mæli. Með vísan til framangreindra heimilda um Afganistan, þurfa frekari persónulegir þættir að vera til staðar svo umsækjandi um alþjóðlega vernd frá Afganistan teljist eiga á hættu meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Með vísan til framangreindra heimilda nær ástandið á heimasvæði kæranda ekki því alvarleikastigi að kærandi eigi á hættu að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka.

Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kæranda er ljóst að þau atvik sem kærandi hefur lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kæranda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda, s.s. andleg veikindi hans, leiði til þess að kærandi sé í raunverulegri hættu á heimasvæði sínu, á því að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði hann sendur aftur til Afganistan.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærandi er ekki flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki og af heilbrigðisástum, einkum vegna andlegrar heilsu.

Ljóst er að Afganistan glímir við ýmsa erfiðleika er tengjast almennu öryggisástandi í landinu sem og efnahag landsins. Af þeim gögnum og skýrslum sem kærunefnd hefur farið yfir má ráða að þrátt fyrir það ótrygga ástand sem ríki á ákveðnum landsvæðum í heimaríki kæranda þá teljist svæðið þar sem kærandi hafði búsetu almennt öruggt svæði. Með vísan til frásagnar kæranda sé ljóst að hann eigi einhverja ættingja í heimaríki, m.a. frænda. Þá eigi fjölskylda kæranda land og húsnæði í heimaríki. Kærandi er ungur að árum og þrátt fyrir að glíma við andlega erfiðleika telur kærunefnd að heilsufar kæranda sé ekki slíkt að hann sé með öllu ófær um að framfleyta sér í heimaríki. Þó fallast megi á að kærandi gæti mætt ákveðnu mótlæti vegna samfélagslegra viðhorfa til andlegra veikinda verður þó ekki litið svo á að það nái því alvarleikastigi að teljast erfiðar félagslegar aðstæður. Með vísan til fyrri umfjöllunar um aðstæður kæranda er það niðurstaða kærunefndar að gögn málsins bendi ekki til þess að almennar og félagslegar aðstæður sem bíða kæranda í heimaríki nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í gögnum málsins kemur fram að kærandi glími við geðræn veikindi og við meðferð málsins hefur kærandi lagt fram fjölda heilsufarsgagna. Í nótum frá Landspítala og sjúkraskrá kemur fram að kærandi glími við streituröskun eftir áfall og ótilgreint óvefrænt geðrof. Í nótum kemur fram að hann hafi glímt við lækkað geðslag, þunglyndi, spennuhöfuðverk, svefnleysi, sjálfsvígshugsanir, hugsanatruflanir og minnisleysi. Kærandi hafi verið í innlögn á geðdeild frá 10. apríl til 24. júlí 2025. Kærandi hafi upphaflega lagst inn vegna sjálfsvígshugsana og krísu. Í innlögn hafi komið fram ranghugmyndir og kærandi virst vera hugsanatruflaður. Erfitt hafi verið að meta kæranda vegna tungumálaerfiðleika og menningarmunar. Einkennamynd kæranda hafi verið sérkennileg, hann hafi virst óáttaður, svarað spurningum með „veit ekki“ og gefið lítið af sér. Ekki sé ljóst hvernig tungumálaerfiðleikar, áfallasaga og menningarmunur hafi haft áhrif þar á. Af fyrirliggjandi heilsufarsgögnum má ráða að andleg heilsa kæranda hafi farið versnandi eftir komu hans til Íslands og í læknabréfi, dags. 24. júlí 2025, kemur fram að kærandi eigi að halda áfram að hitta sálfræðing sinn. Kærandi taki þrenns konar tilgreind lyf að staðaldri og annað lyf eftir þörfum vegna bakflæðis og andlegra kvilla. Samkvæmt rannsókn kærunefndar á heilbrigðisaðstæðum í Afganistan m.t.t. heilsufarsástands kæranda er sú þjónusta og meðferð auk lyfja sem kærandi tekur aðgengileg í heimaríki hans.

Af framburði kæranda og framlögðum heilsufarsgögnum verður ekki ráðið að kærandi glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð er að muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærandi þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að hann geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir hann verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Hefur kærandi því ekki sýnt fram á að hann hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að kærandi hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 6. september 2022 og líkt og að framan greinir lauk þeirri málsmeðferð með úrskurði kærunefndar, dags. 25. janúar 2023, nr. 39/2023. Kærandi lagði fram endurtekna umsókn hjá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 15. ágúst 2024, eftir að hafa verið skráður horfinn og eftirlýstur í um ár. Í 2. málsl. 2. mgr. 35. gr. a segir að endurtekin umsókn teljist ekki framhald fyrri umsóknar í skilningi 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Hófst því nýr 18 mánaða málsmeðferðartími 15. ágúst 2024 þegar kærandi lagði fram endurtekna umsókn.

Á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kæranda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins, sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsókn kæranda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur kærandi því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kæranda úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Kæranda var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa honum frá Íslandi og ákvarða endurkomubann hingað til lands. Var kæranda gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærandi kvaðst eiga frændfólk sem væri búsett í Frakklandi og Þýskalandi. Kærandi kvað brottvísun og endurkomubann fela í sér mjög ósanngjarna ráðstöfun þar sem hann myndi þurfa að fara aftur til Afganistan. Hann myndi annað hvort þurfa að taka eigið líf eða leyfa talibönum að drepa sig. Í gögnum málsins liggur fyrir að kærandi á hér á landi frænku sem hefur verið veitt alþjóðleg vernd. Hefur kærandi notið umönnun hennar að einhverju leyti og m.a. um tíma verið búsettur hjá henni og eiginmanni hennar.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hans eða nánustu aðstandenda hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hann Ísland innan þess frest sem honum er gefinn.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað, ákvarðað endurkomubann til tveggja ára, veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljugur innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er hún staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hann frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Valgerður María Sigurðardóttir

Vera Dögg Guðmundsdóttir