Úrskurður nr. 11/2026

Úrskurður nr. 11/2026

Föstudaginn 27. febrúar 2026 var í heilbrigðisráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi

 

Ú R S K U R Ð U R

Með kæru, dags. 17. júlí 2025, kærði […], hér eftir kærandi, ákvörðun Landspítala nr. 15/2025, um að synja umsókn hans um niðurfellingu fæðisgjalds.

Af kæru má ráða að kærandi krefjist þess að ákvörðun Landspítala verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir Landspítala að samþykkja umsókn hans um niðurfellingu fæðisgjald.

Kæra kæranda sækir stoð í 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og barst innan kærufrests.

Meðferð málsins hjá ráðuneytinu

Kæra kæranda barst ráðuneytinu þann 17. september 2025. Ráðuneytið óskaði í kjölfarið eftir umsögn Landspítala um kæruna ásamt öllum gögnum málsins hjá Landspítala sem gætu skipt máli fyrir úrlausn þess. Umsögn Landspítala barst ráðuneytinu þann 23. október s.á. Degi síðar sendi ráðuneytið kæranda umsögn Landspítala og bauð honum að gera athugasemdir við umsögnina. Athugasemdir kæranda bárust 28. nóvember 2025. Af athugasemdunum má ráða að kærandi hyggðist gera frekari athugasemdir við umsögnina. Ráðuneytið veitti í því skyni frest til 31. desember 2025 til að koma frekari athugasemdum á framfæri. Engar athugasemdir bárust innan þess tíma. Ráðuneytið óskaði enn á ný eftir upplýsingum um hvort von væri á frekari athugasemdum þann 3. febrúar 2026. Engin svör bárust við þeim pósti. Af þeim sökum er miðað við að gagnaöflun hafi lokið þann dag þrátt fyrir að ráðuneytið hafi gefið kæranda færi á að skila frekari athugasemdum síðar.

Málsatvik

Sonur kæranda, […], hefur verið veikur frá fæðingu og ítrekað legið inni á vökudeild, gjörgæsludeild og Barnadeild Landspítala í mis alvarlegu ástandi.

Frá febrúar til apríl 2025 lá hann inni, fyrst á gjörgæsludeild á Hringbraut og í framhaldi á Barnadeild 22D en innlögn sonarins krafðist stöðugrar nærveru foreldra hans, þ.e. kæranda og barnsmóður hans og tengdamóður kæranda.

Fjölskyldan er búsett á […] og dvaldi af þeim sökum á Sjúkrahóteli Landspítala hluta af innlögn […]. Þar sem innlögn […] var löng dvaldi bróðir hans einnig á sjúkrahótelinu með foreldrum sínum meðan á innlögninni stóð. Þar sem bróðir […] er aðeins fjögurra ára gamall og foreldrar þeirra skiptu á milli sín átta tíma vöktum við umönnun hans óskuðu kærandi og barnsmóðir hans eftir því að tengdamóðir kæranda fengi einnig að dvelja á sjúkrahótelinu. Var það samþykkt og dvöldu þau fjögur sem gestir á hótelinu meðan á innlögn […] stóð í umrætt skipti.

Þar sem ekki var aðgengi að eldhúsi á sjúkrahótelinu, og maturinn á Landspítala miðaðist við einn til tvo einstaklinga óskuðu kærandi og barnsmóðir hans eftir því að fá aðgang að hádegismat í matsal sjúkrahótelsins einu sinni eða tvisvar í viku og upplýsingum um hvað það myndi kosta. Samkvæmt kæranda hafi starfsfólk hótelsins upplýst þau um að ef um væri að ræða fáein skipti yrði ekki innheimt fyrir það gjald. Fór svo að fjölskyldan notaði matsalinn í nokkur skipti. Í mars 2025 hafi hins vegar komið upp atvik þegar tengdamóður kæranda var vísað út úr matsalnum ásamt eldri syni hans með fordómafullum hætti í eitt skipti og matarbakkar þeirra teknir af þeim.

Kærandi upplýsti aðstoðardeildarstjóra hótelsins um framkomuna og óskaði eftir fullvissu um að þau væru öll skráð á sjúkrahótelið líkt og lagt var upp með í upphafi. Þá kemur fram í kæru að aðstoðardeildarstjórinn hafi boðið fjölskyldunni að nýta matsalinn áfram og að þau yrðu ekki rukkuð fyrir nokkur skipti. Í kjölfar atviksins hætti fjölskyldan eftir sem áður að nota matsalinn.

Í lok apríl útskrifaðist fjölskyldan af sjúkrahótelinu og í byrjun maí barst þeim rukkun að fjárhæð 217.700 kr., sem var að stærstum hluta vegna fæðisgjalds fylgdarmanna. Samþykkti kærandi gjaldið fyrir gistinguna en telur fæðisgjaldið ranglega ákvarðað miðað við gefnar upplýsingar af hálfu starfsfólks sjúkrahótelsins og raunverulega nýtingu á þjónustu og aðstæður og atvik að öðru leyti.

Málsástæður kæranda

Kærandi byggir á ákvæðum stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, einkum 7., 11., 12. og 22. gr. þeirra um réttmætar væntingar, jafnræði, meðalhóf og skylda til að veita rökstuðning.

Kærandi byggir á að aðstæður fjölskyldunnar hafi verið frábrugðnar aðstæðum hefðbundinna fylgdarmanna þar sem þau hafi verið upplýst af starfsfólki um að gjald yrði ekki innheimt ef matsalur yrði notaður stöku sinnum. Innheimta gjaldsins án skerðingar þrátt fyrir upplýsingar um annað hafi þannig brotið gegn réttmætum væntingum þeirra. Þá hafi meðlimir fjölskyldunnar orðið fyrir fordómafullri framkomu af hálfu starfsfólks í einn skipti.

Kærandi byggir einnig á að eitt markmið reglugerðar nr. 429/2019, um dvöl á sjúkrahóteli, sé að standa straum af kostnaði við fæði fylgdarmanna. Því hefði mátt ná fram með vægara móti, t.d. með hlutfallslegri innheimtu fyrir fáar máltíðir. Full gjaldtaka þegar þjónustan var ekki nýtt að fullu brjóti gegn meðalhófi.

Kærandi byggir einnig á 65. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, um bann við mismunun, almennum réttlætis- og velferðarsjónarmiðum og eðli máls.

Umsögn Landspítala

Í umsögn Landspítala kemur í fyrsta lagi fram að kærandi hafi dvalið á sjúkrahótelinu í 78 daga og tengdamóðir hans og sonur í tíu daga hvort.

Í öðru lagi kemur fram að Landspítali telji að kærandi hefði samkvæmt strangri túlkun á reglugerð nr. 429/2019, um dvöl á sjúkrahóteli, átt að greiða meira fyrir dvöl sína en reikningur sem hann fékk ber með sér. Samkvæmt umsögninni er aðeins miðað við að annað foreldrið dvelji á sjúkrahótelinu en að hitt foreldrið sé á spítalanum við hlið barnsins og hefur spítalinn túlkað reglugerðina á þá leið að það foreldri sem er hjá barni greiði ekki fyrir dvöl á hótelinu.

Í þriðja lagi kemur fram að samkvæmt reikningi sem kæranda var gerður vegna dvalarinnar og fæðisgjaldsins var gistigjald fyrir hann ekki innheimt fyrir þá 78 daga sem hann dvaldi á sjúkrahótelinu né var fæðisgjald innheimt fyrir þá tíu daga sem sonur hans dvaldi á hótelinu og nýtti matsalinn.

Í fjórða lagi kemur fram að samkvæmt upplýsingum sem Landspítali hefur undir höndum ræddu kærandi og aðstoðardeildarstjóri sjúkrahótelsins saman og komust að niðurstöðu um að kærandi hefði nýtt matsalinn í 30 daga af 78. Fæðisgjald hans hafi verið innheimt í samræmi við það og því ekki um fulla gjaldtöku að ræða líkt og kærandi heldur fram.

Í fimmta lagi kemur fram að innheimt er fæðisgjald fyrir hvern sólarhring óháð fjölda máltíða og því aðeins hægt að greiða eitt verð á dag ef ætlunin er að nýta matsalinn að einhverju leyti. Upplýsingar um að ekki sé innheimt fyrir stök skipti eru því ekki réttar. Þá ítrekar Landspítali að fæðisgjald var ekki innheimt vegna sonar kæranda meðan hann dvaldi á hótelinu.

Í sjötta lagi kemur fram að Landspítala er skylt að innheimta gjöld í tengslum við dvöl á Sjúkrahóteli Landspítala samkvæmt framangreindri reglugerð nr. 429/2019 og gæta jafnræðis við þá innheimtu.

Athugasemdir kæranda við umsögn Landspítala

í athugasemdum kæranda við umsögn Landspítala kemur í fyrsta lagi fram að báðir foreldrar […] hafi dvalið á sjúkrahótelinu en ekki aðeins annað þeirra eins og Landspítali tekur fram í umsögn sinni.

Í öðru lagi gerir kærandi athugasemd við það sem kemur fram í umsögn Landspítala um að kærandi og aðstoðardeildarstjóri sjúkrahótelsins hafi rætt saman og komist að niðurstöðu um að kærandi hefði nýtt matsalinn í 30 daga af 78. Kærandi telur að slíkt samtal hafi ekki átt sér stað og hann ekki nýtt matsalinn í 30 daga heldur aðeins fáein skipti.

Í þriðja lagi ítrekar kærandi að fjölskyldunni hafi verið sagt af starfsmönnum hótelsins að ekki yrði innheimt gjald fyrir einstakar máltíðir þar sem fjölskyldan væri meira og minna hjá […] á barnaspítalanum eða gjörgæslu.

Í fjórða lagi tekur kærandi fram að það samrýmist ekki meðalhófi að ekki sé hægt að greiða fyrir einstakar máltíðir yfir daginn á sjúkrahótelinu. Það sé mjög heftandi fyrir gesti þess þar sem aðstæður geti verið mjög fjölbreyttar og ýmislegt komið upp í sjúkrahúslegu sjúklings sem valdi því að fylgdarmenn séu almennt lítið á staðnum. Fæðisgjaldið sé miðað við þrjár máltíðir á dag en fæstir fylgdarmenn barna á barnadeildinni t.a.m. hafi tök eða vilja til að nýta máltíðirnar til fulls. Þá tekur kærandi fram að í upphafi hafi fjölskyldunni ekki verið boðið að greiða mat fyrir valda daga heldur aðeins fæðisgjald fyrir alla dagana sem hún dvaldi á deildinni.

Í fimmta lagi telur kærandi að óskýrleiki reglugerðarinnar eigi að leiða til þess að öll innheimta í málinu verði felld niður þar til lagalegur grundvöllur er orðin skýrari.

Niðurstaða

Í þessu máli er til skoðunar hvort gjaldtaka Landspítala vegna dvalar og fæðisgjalds vegna dvalar kæranda og fjölskyldu hans í tilgreint skipti á Sjúkrahóteli Landspítala hafi verið lögum samkvæm.

Lagagrundvöllur

Í 8. tölul. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 112/2008, um sjúkratryggingar, er fjallað um gjaldtöku fyrir dvöl á sjúkrahóteli. Þar segir að heimilt sé að taka gjald fyrir dvöl á sjúkrahóteli sem nemur að hámarki 20 prósent af kostnaði við gistingu og fæði en gjaldið er ákveðið með reglugerð sem ráðherra setur skv. ákvæðinu.

Á grundvelli ákvæðisins hefur ráðherra sett reglugerð nr. 429/2019, um dvöl á sjúkrahóteli. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar gildir hún annars vegar um einstaklinga sem þurfa heilsu sinnar vegna að dvelja tímabundið fjarri heimili sínu vegna rannsókna og/eða meðferðar og hins vegar um fylgdarmenn þeirra. Einstaklingar sem dvelja á sjúkrahóteli skulu vera færir um allar athafnir dagslegs lífs. Þá gildir reglugerðin einnig um heilbrigðisstarfsmenn sem þurfa tímabundið að dvelja hér á landi til að veita sérhæfða heilbrigðisþjónustu sem ekki er að öðrum kosti unnt að veita.

Í 2. gr. er sjúkrahótel skilgreint sem tímabundinn dvalarstaður fyrir einstaklinga sem þurfa að dvelja fjarri heimili sínu vegna nákomins aðstandanda sem sækja þarf heilbrigðisþjónustu.

Fjallað er um fylgdarmenn sjúkratryggðra í 6. gr. reglugerðarinnar. Þar segir í 1. mgr. að jafnaði skuli aðeins einn fylgdarmaður, 18 ára eða eldri, fylgja sjúkratryggðum. Ef nauðsynlegt er að fylgdarmenn séu fleiri en einn er hægt að sækja um undanþágu til yfirmanns sjúkrahótels. Um gjaldtöku fer samkvæmt 2. mgr. 6. gr. Í a. lið 2. mgr. segir að fylgdarmaður greiði 1.890 kr. á dag fyrir gistingu, gisti hann í sama herbergi og sjúkratryggður. Kaupi fylgdarmaður fæði á sjúkrahótelinu þá greiðir hann fyrir það samkvæmt gjaldskrá sjúkrahótels. Í b. lið segir að ef sjúkratryggður, yngri en 18 ára, er í fylgd tveggja fylgdarmanna sem gista í sama herbergi greiða þeir samanlagt 1.890 kr. fyrir gistingu. Kaupi fylgdarmenn fæði á sjúkrahótelinu greiða þeir fyrir það samkvæmt gjaldskrá sjúkrahótels. Börn á aldrinum 0-18 ára, í fylgd með sjúkratryggðum, greiða ekkert gjald fyrir gistingu, sbr. d. liður 2. mgr. 6. gr. Þá segir í 2. málsl. 3. mgr. 6. gr. að börn á aldrinum 4-14 ára sem kaupa fæði greiði hálft gjald samkvæmt gjaldskrá sjúkrahótels.

Í 8. gr. reglugerðarinnar segir að sjúkrahótel skuli birta gjaldskrá sína á vefsvæði og með áberandi hætti í húsakynnum sínum.

Fjallað er um ýmsar reglur um sjúk börn í 27. gr. laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga. Í 3. mgr. ákvæðisins segir að sjúk börn, sem dveljist á heilbrigðisstofnun, eigi rétt á að hafa foreldra eða aðra nána vandamenn hjá sér og skal sköpuð aðstaða fyrir þá eftir því sem kostur er.

Niðurstaða ráðuneytisins

Samkvæmt gögnum málsins greiddi kærandi fyrir eigið fæðisgjald í 30 daga og fyrir dvöl og fæðisgjald tengdamóður sinnar í tíu daga á sjúkrahótelinu.

Landspítali tiltekur í umsögn sinni að samkvæmt ströngustu túlkun á reglugerðinni hefði kærandi og fjölskylda hans með réttu átt að greiða fyrir gistingu kæranda í 78 daga, gistingu tengdamóður hans í tíu daga, fæðisgjald kæranda í 30 daga og fæðisgjald tengdamóður hans og eldri sonar í tíu daga.

Samkvæmt framangreindu var reikningur kæranda vegna dvalarinnar og fæðisgjaldsins 178.720 kr. lægri fjárhæð en ef Landspítali hefði innheimt gjöld að fullu í samræmi við reglugerðina.

Í fyrirliggjandi máli var […], sonur kæranda, með tvo fullorðna fylgdarmenn sem dvöldu á sjúkrahótelinu, yfir lengstan hluta dvalar hans á barnaspítalanum. Á tíu daga tímabili voru þeir þrír þegar amma hans kom og dvaldi einnig á sjúkrahótelinu. Gengið er út frá því að fyrsti fylgdarmaður hans hafi dvalið frítt með honum, ýmist á barnaspítalanum eða á sjúkrahótelinu. Af gögnum málsins var það breytilegt hvert þeirra dvaldi hjá […] á barnaspítalanum meðan á innlögn hans stóð. Samkvæmt gögnum Landspítala var gengið út frá því við gerð reiknings vegna dvalar þeirra að barnsmóðir kæranda, móðir […], væri fyrsti fylgdarmaður hans og var ekki gerður reikningur vegna dvalar hennar á sjúkrahótelinu. Ráðuneytið gerir ekki athugasemd við útfærslu á reikningi Landspítala hvað það varðar enda kemur það út með sama hætti og ef fyrsti fylgdarmaður hefði verið breytilegur og dvöl þeirra á sjúkrahótelinu mislöng með tilliti til dvalar á barnaspítalanum.

Í b. lið 2. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 429/2019 segir að ef sjúkratryggður er yngri en 18 ára í fylgd tveggja fylgdarmanna sem gista í sama herbergi greiða þeir samanlagt 1.890 kr. fyrir gistingu. Af því má ráða að krefjast hefði átt greiðslu fyrir gistingu kæranda á sjúkrahótelinu auk þess að krefjast greiðslu fyrir þær tíu nætur sem tengdamóðir kæranda dvaldi á sjúkrahótelinu. Hins vegar var aðeins krafist gjalds fyrir gistingu tengdamóður kæranda fyrir þær tíu nætur sem hún dvaldi á sjúkrahótelinu. Fyrsti og annar fylgdarmaður sonar kæranda hafi þ.a.l. bæði dvalið frítt á sjúkrahótelinu allan tímann og reikningur Landspítala til kæranda af þeim sökum 147.420 kr. lægri en hann hefði átt að vera samkvæmt reglugerð nr. 429/2019.

Þá segir í seinni málsl. b. liðs 2. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 429/2019 að kaupi fylgdarmenn fæði á sjúkrahótelinu greiði þeir fyrir það samkvæmt gjaldskrá sjúkrahótels. Fyrir börn á aldrinum 4-14 ára sem fæði er keypt fyrir er greitt hálft gjald samkvæmt gjaldskrá sjúkrahótels. Í gjaldskrá sjúkrahótelsins kemur fram að fæði á sólarhring fyrir nauðsynlegan fylgdarmann sé 4.790 kr. Þá segir að í fæðisgjaldinu sé innifalið fullt fæði sem eldað er á staðnum og að ekki sé hægt að undanskilja stakar máltíðir frá sólarhringsgjaldi. Ekki kemur fram hvort hægt sé að sleppa fæði heilan sólarhring heldur aðeins að ekki sé hægt að undanskilja máltíð úr sólarhringsgjaldi spítalans. Af þeim sökum er gengið út frá því að hægt sé að sleppa máltíð heilan dag og að ekki þurfi að greiða fyrir þann dag fæðisgjald en ef dvalarmaður nýtur fæðis á sjúkrahótelinu greiði hann sólarhringsgjald fyrir það.

Af gögnum málsins er ljóst að kæranda var gerður reikningur fyrir eigið fæðisgjald í 30 daga og fæðisgjald tengdamóður hans í tíu daga. Kæranda var ekki gerður reikningur fyrir fæðisgjald sonar hans líkt og hefði átt að gera samkvæmt reglugerðinni að fjárhæð 24.860 kr. Af gögnum málsins má ráða að kærandi er ósáttur við þá gjaldtöku. Hann telur að hann hafi ekki nýtt mötuneyti hótelsins í 30 daga, líkt og rukkunin gerir ráð fyrir heldur aðeins í fáein skipti.

Samkvæmt reikningi Landspítala til kæranda er verið að innheimta alls 149.100 kr. vegna fæðisgjalds í 30 daga og fyrir gistingu og fæðisgjald tengdamóður hans samtals að fjárhæð 68.600 kr.

Af gögnum málsins er ljóst að kærandi hefði átt að greiða 147.420 kr. fyrir dvöl hans á sjúkrahótelinu. Þá kemur fram að hann hafi a.m.k. nýtt matsalinn í einhver skipti. Þrátt fyrir að ekki sé með fullri vissu hægt að fullyrða um fjölda skipta sem kærandi nýtti matsalinn þá hefði gjald hans fyrir dvölina á sjúkrahótelinu numið 1.680 kr. lægri fjárhæð heldur en fæðisgjald hans í 30 daga. Má því leggja að jöfnu að fæðisgjald hans hafi í reynd staðið í 1.680 kr. í heild ef reikningur Landspítala vegna dvalar hans á hótelinu hefði verið í samræmi við reglugerð nr. 429/2019. Spítalinn hafi einnig innheimt 49.700 kr. fyrir fæðisgjald vegna tengdamóður hans en ekkert fyrir fæðisgjald eldri sonar hans sem hefði með réttu átt að nema 24.860 kr.

Ekki hefur verið dregið í efa að tengdamóðir kæranda og eldri sonur hans hafi nýtt matsalinn í þá tíu daga sem innheimt var gjald fyrir. Hins vegar var eingöngu verið að innheimta gjald fyrir tengdamóður kæranda. Með hliðsjón af því og öllu framangreindu er það mat ráðuneytisins að ekki sé tilefni til að fallast á kröfur kæranda um niðurfellingu fæðisgjaldsins og er ákvörðun Landspítala af þeim sökum staðfest.

Ú r s k u r ð a r o r ð

Ákvörðun Landspítala, dags. 29. júní 2025, um að synja umsókn um niðurfellingu fæðisgjalds, er staðfest.