Mál nr. 746/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 746/2025

Föstudaginn 6. mars 2026

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 18. nóvember 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 11. nóvember 2025, um að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til hennar og að innheimta ofgreiddar bætur.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun 20. ágúst 2025 og var umsóknin samþykkt 9. september 2025. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 11. nóvember 2025, var kæranda tilkynnt að greiðslur atvinnuleysisbóta hefðu verið stöðvaðar þar sem hún stundaði nám samhliða því að þiggja atvinnuleysisbætur. Kæranda var einnig tilkynnt að henni bæri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur, að fjárhæð 510.317 kr., að meðtöldu 15% álagi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 18. nóvember 2025. Með bréfi, dags. 19. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 22. janúar 2026 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 27. janúar 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 6. febrúar 2026 sem voru kynntar Vinnumálastofnun með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 10. febrúar 2026.

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að ekki hafi verið veittur rökstuðningur fyrir stöðvun greiðslna þrátt fyrir að þau gögn sem óskað hafi verið eftir, þ.e. staðfestingu á skóla, hafi verið send inn samhliða umsókn um atvinnuleysisbætur og aftur þegar tölvupóstur hafi borist frá Vinnumálastofnun þann 20. ágúst 2025. Umsókn kæranda hafi verið samþykkt 9. september 2025 án athugasemda og kærandi hafi því talið að öll nauðsynleg gögn hefðu verið til staðar.

Kærandi bendi á að tilkynning um ótilkynnt nám hafi borist um tveimur mánuðum eftir samþykkt umsóknar. Í þeirri tilkynningu hafi ekki verið veittar upplýsingar um hvaða skjöl hafi vantað né leiðbeiningar um hvað kærandi ætti að gera, annað en að senda skólastaðfestingu sem hún hafi sent aftur. Í kjölfarið hafi borist synjun á greiðslum og kærandi hafi sent tölvupóst til að óska eftir frekari upplýsingum um ástæður ákvörðunarinnar, án þess að svar hafi borist. Kærandi bendi jafnframt á að þar sem synjun hafi borist seint hafi hún ekki haft tök á að leita annarra úrræða til tekna. Kærandi hafi verið í virkri atvinnuleit allan tímann og staðfest atvinnuleit sína.

Kærandi óski eftir því að atvinnuleysisbætur verði endurreiknaðar og leiðréttar með hliðsjón af þeim einingarfjölda sem hún sé skráð í á haustönn í samræmi við upplýsingar á vef Vinnumálastofnunar.

Í athugasemdum kæranda er bent á að hún hafi sent Vinnumálastofnun fyrirspurn þann 11. ágúst um hvað ætti að koma fram í skólavottorði þar sem það hafi verið óljóst hvaða upplýsingar þyrfti að leggja fram. Kærandi hafi í kjölfarið fengið upplýsingar um hvaða gögnum þyrfti að skila vegna umsóknar hennar um atvinnuleysisbætur. Þar hafi verið óskað eftir skólavottorði en ekki hafi verið minnst á að gera þyrfti námssamning. Kærandi hafi sótt kynningarfund þann 9. október þar sem námssamningar hafi verið nefndir með almennum hætti. Að mati kæranda hafi ekki verið tekið fram til hvers slíkir samningar væru, hver bæri ábyrgð á gerð þeirra né hvernig staðið skyldi að slíkri gerð. Jafnframt ítreki kærandi að hún hafi sent póst í kjölfar bréfs, dags. 13. október um ótilkynnt nám og óskað eftir upplýsingum ásamt því að upplýsa Vinnumálastofnun um að upplýsingar í tengslum við námssamninga hafi verið óskýrar á kynningafundinum.

Kærandi mótmæli þeirri afstöðu Vinnumálastofnunar að hún hafi ekki reynt að vinna með stofnuninni. Stofnunin hafi haldið því fram að upplýsingar og leiðbeiningar um námssamning hafi verið sendar en kærandi finni engin slík gögn. Vinnumálastofnun haldi því jafnframt fram að kæra byggist á því að kærandi hafi ekki verið í námi en í rauninni byggist hún á því að Vinnumálastofnun hafi ekki veitt upplýsingar né leiðbeiningar um skil á gögnum. Í greinargerð Vinnumálastofnunar sé ekki tekið tillit til þess að kærandi hafi ávallt sinnt þeim skyldum sem á henni hvíli þrátt fyrir synjun, eins og að staðfesta atvinnuleit. Kærandi sé með námslán og hafi einungis getað greitt þær lágmarksgreiðslur sem krafist hafi verið frá því að endurgreiðslur hafi byrjað. Það hafi ekki verið óskað eftir þeim upplýsingum af hálfu Vinnumálastofnunar.

Að sögn kæranda hafi Vinnumálastofnun skilgreint hana sem námsmann. Kærandi hafi verið virk á vinnumarkaði síðastliðin fimm ár og stundað fjarnám samhliða vinnu. Námið sem hún stundi sé eingöngu í fjarnámi og sé ekki bundið við dagvinnutíma. Kærandi sé reiðubúin til að greiða þann mismun sem hafi orðið vegna ofgreiðslu gegn því að umsókn hennar verði samþykkt að nýju frá 1. janúar 2026. Hún sé enn í atvinnuleit og hafi verið það frá því í maí 2025. Kærandi sé skráð í átta einingar á vorönn sem sé undir þeim mörkum sem Vinnumálastofnun miði við. Að lokum óski kærandi eftir upplýsingum frá Vinnumálastofnun um hvort það þurfi sérstakan samning vegna þessa einingarfjölda og hvernig standa skuli að slíkri gerð, ef þess sé krafist.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi síðast sótt um atvinnuleysistryggingar þann 20. ágúst 2025. Með erindi, dags. 9. september 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hennar hefði verið samþykkt með 70% bótarétt.

Við reglubundið eftirlit hafi komið fram að kærandi væri skráð í 16 eininga nám á haustönn 2025 við Háskóla Íslands, samhliða því að þiggja greiðslur atvinnuleysistrygginga. Kærandi hafi tilkynnt um nám sitt en í umsókn kæranda hafi komið fram að hún væri skráð í nám, auk þess sem hún hafi skilað inn ítarlegum gögnum vegna þess.

Með erindi, dags. 13. október 2025, hafi verið óskað eftir því að kærandi skilaði skólavottorði þar sem umfang náms hennar væri tilgreint. Kæranda hafi verið veittur sjö virkra daga frestur til að veita stofnuninni umbeðin gögn. Kærandi hafi sinnt þeirri beiðni að hluta með innsendu skólavottorði en engar skýringar hefðu borist. Kærandi hafi þann 20. ágúst 2025 skilað skólavottorði, auk fleiri gagna og endursent vottorðið um 16 eininga nám á haustönn 2025 þann 15. október 2025.

Með erindi, dags. 11. nóvember 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að þar sem hún hefði stundað nám á sama tíma og hún hafi þegið greiðslur atvinnuleysistryggingar væru greiðslur til hennar stöðvaðar á grundvelli 52. gr. laganna. Jafnframt hafi henni verið tilkynnt að hún hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysistryggingar á tímabilinu 20. ágúst 2025 til 31. október 2025, samtals 510.317 kr., að meðtöldu 15% álagi sem yrði innheimt samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

Framangreind ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 11. nóvember 2025, hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála þann 18. nóvember 2025. Kærandi hafi í kæru sagst hafa verið skráð sem nemandi við Háskóla Íslands en hefði þurft að hætta námi vegna ákvörðunar Vinnumálastofnunar um að synja henni um greiðslur. Mál kæranda hafi verið tekið til endurskoðunar við móttöku kæru og hafi stofnunin fallið frá kröfu um álag á endurkröfu vegna ofgreiddra bóta. Skuld kæranda standi nú í 443.754 kr.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Í c. lið 3. gr. laganna sé að finna eftirfarandi skilgreiningu á námi:

„Samfellt nám, verklegt eða bóklegt, í viðurkenndri menntastofnun innan hins almenna menntakerfis á Íslandi sem stendur yfir í a.m.k. sex mánuði. Enn fremur er átt við nám á háskólastigi og það nám annað sem gerir sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og nám á háskólastigi. Einstök námskeið teljast ekki til náms.“

Í 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé nánar kveðið á um nám. Í 1. mgr. 52. gr. segi orðrétt:

„Hver sá sem stundar nám, sbr. c. lið 3. gr., telst ekki tryggður samkvæmt lögum þessum á sama tímabili enda er námið ekki hluti vinnumarkaðsaðgerða samkvæmt ákvörðun Vinnumálastofnunar, sbr. þó 2., 3. og 4. mgr.“

Ljóst sé af ákvæði 1. mgr. 52. gr. að það sé ekki tilgangur laga um atvinnuleysistryggingar að tryggja námsmönnum framfærslu á meðan þeir stundi nám. Í athugasemdum með 52. gr. í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé tiltekið að það sé meginregla að námsfólk eigi ekki rétt á atvinnuleysisbótum hvort sem um sé að ræða fjarnám, dag- eða kvöldskóla.

Í 2. til 5. mgr. 52. gr. laganna séu undanþágur frá 1. mgr. sömu greinar. Ljóst sé af skýringum kæranda að hún telji að ákvæði 4. mgr. 52. gr. laganna eigi við í tilfelli kæranda. Ákvæði 4. mgr. 52. gr. laganna sé svohljóðandi:

„Þrátt fyrir 1.–3. mgr. er hinum tryggða heimilt að stunda nám sem er skipulagt samhliða vinnu af viðkomandi menntastofnun og er ekki lánshæft til framfærslu hjá Menntasjóði námsmanna án þess að komi til skerðingar á rétti hans til atvinnuleysistrygginga, enda hindri námið hvorki virka atvinnuleit viðkomandi né möguleika hans til þátttöku á vinnumarkaði. Hinn tryggði skal leggja fram staðfestingu frá viðkomandi menntastofnun um skipulag námsins.“

Í ákvæðinu sé því heimilt að stunda ólánshæft nám, sem skipulagt sé samhliða vinnu, án skerðingar á atvinnuleysisbótum, svo lengi sem námið hindri ekki virka atvinnuleit eða þátttöku á vinnumarkaði.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi kærandi verið skráð í 16 eininga nám við Háskóla Íslands á haustmisseri 2025, á sama tíma og hún hafi þegið greiðslur atvinnuleysistrygginga. Í umsókn kæranda hafi komið fram að hún væri skráð í nám, hefði verið skráð í nám á síðustu námsönn og hefði ekki lokið námi á síðustu 12 mánuðum fyrir umsókn. Þá hafi kærandi einnig sent gögn 20. ágúst sem staðfesti þessar skráningar.

Ljóst sé að kærandi hafi haft frumkvæði að því að upplýsa um nám sitt við umsókn sína. Þrátt fyrir að henni hafi með tölvupósti, dags. 20. ágúst 2025, verið sendar upplýsingar um að hægt væri að gera námssamning vegna 12 ECTS-eininga að hámarki við nemendur verði ekki séð að kærandi hafi gert að því gangskör að sækjast eftir slíku eða gert tilraunir til þess að afla sér upplýsinga hjá ráðgjöfum stofnunarinnar um hvaða leiðir henni hafi staðið til boða varðandi nám samhliða töku atvinnuleysisbóta. Þá verði ekki séð að undanþágur 3. til 5. mgr. 52. gr. eigi við í máli kæranda, enda stundi kærandi lánshæft nám og haustönn hafi ekki verið yfirstandandi við starfslok kæranda í júlí 2025.

Með vísan til 1. mgr. 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé því ljóst að kærandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu 20. ágúst til 31. október 2025. Í 39. gr. laganna sé fjallað um endurgreiðslu á ofgreiddum atvinnuleysisbótum. Í 2. mgr. 39. gr. segi orðrétt:

„Hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur skv. 32. eða 33. gr. en hann átti rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildir um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hefur fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fella skal niður álagið samkvæmt þessari málsgrein færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.“

Samkvæmt skýru orðalagi 2. mgr. 39. gr. beri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir það tímabil sem atvinnuleitandi uppfylli ekki skilyrði laganna. Í athugasemdum með 39. gr. í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé sérstaklega áréttað að leiðrétting eigi við í öllum tilvikum sem kunni að valda því að atvinnuleitandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ástæða ofgreiðslunnar hafi með öðrum orðum ekki áhrif á skyldu viðkomandi til að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. sé því fortakslaust að því er varði skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

Með vísan til framangreinds sé það mat Vinnumálastofnunar að kæranda beri að endurgreiða þær atvinnuleysisbætur sem hún hafi fengið greiddar fyrir tímabilið 20. ágúst til 31. október 2025, samtals að fjárhæð 443.754 kr., án 15% álags, enda liggi fyrir að hún hafi ekki uppfyllt skilyrði laganna á umræddu tímabili, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

Með vísan til alls framangreinds sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði fyrir greiðslu atvinnuleysistrygginga á tímabilinu 20. ágúst til 31. október 2025, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar. Kæranda beri því að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur, án álags, samtals 443.754 kr., sbr. 2. mgr. 39. gr. laganna.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 11. nóvember 2025, um að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til kæranda og að innheimta ofgreiddar bætur með vísan til þess að hún hafi stundað nám samhliða því að þiggja atvinnuleysisbætur.

Í IX. kafla laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar er fjallað um tilvik er leiða til takmörkunar á atvinnuleysistryggingum. Í 52. gr. laganna er fjallað um nám en þar segir:

„Hver sá sem stundar nám, sbr. c-lið 3. gr., telst ekki tryggður samkvæmt lögum þessum á sama tímabili enda er námið ekki hluti vinnumarkaðsaðgerða samkvæmt ákvörðun Vinnumálastofnunar, sbr. þó 2., 3. og 4. mgr.

Þrátt fyrir 1. mgr. er hinum tryggða heimilt að stunda nám á framhaldsskólastigi sem nemur að hámarki 12 einingum eða á háskólastigi sem nemur að hámarki 12 ECTS-einingum á námsönn enda sé um svo lágt námshlutfall að ræða að námið telst ekki lánshæft hjá Menntasjóði námsmanna. Hinn tryggði skal leggja fram staðfestingu frá viðkomandi menntastofnun um námshlutfallið.

Þrátt fyrir 1. og 2. mgr. er Vinnumálastofnun heimilt að meta þegar sérstaklega stendur á hvort sá er stundar nám á framhaldsskólastigi sem nemur allt að 20 einingum eða á háskólastigi sem nemur allt að 20 ECTS-einingum á námsönn uppfylli skilyrði laganna enda sé um svo lágt námshlutfall að ræða að námið telst ekki lánshæft hjá Menntasjóði námsmanna. Skilyrði er að námið kunni að nýtast hinum tryggða beint við atvinnuleit að mati ráðgjafa Vinnumálastofnunar og skal hinn tryggði leggja fram staðfestingu frá viðkomandi menntastofnun um námshlutfallið. Hinn tryggði á þá rétt til skertra atvinnuleysisbóta fyrir sama tímabil og skal Vinnumálastofnun meta skerðinguna á tryggingahlutfalli sem hann á rétt til skv. 15. eða 19. gr. í samræmi við umfang námsins.

Þrátt fyrir 1.–3. mgr. er hinum tryggða heimilt að stunda nám sem er skipulagt samhliða vinnu af viðkomandi menntastofnun og er ekki lánshæft til framfærslu hjá Menntasjóði námsmanna án þess að komi til skerðingar á rétti hans til atvinnuleysistrygginga, enda hindri námið hvorki virka atvinnuleit viðkomandi né möguleika hans til þátttöku á vinnumarkaði. Hinn tryggði skal leggja fram staðfestingu frá viðkomandi menntastofnun um skipulag námsins.

Þrátt fyrir 1.–4. mgr. skal hinum tryggða ávallt heimilt að ljúka þeirri önn sem er yfirstandandi við starfslok hans eða þegar hann missir starf sitt að hluta, sbr. 17. gr., án þess að komi til skerðingar á rétti hans til atvinnuleysistrygginga.“

Í c. lið 3. gr. laganna er að finna skilgreiningu á námi samkvæmt lögunum en þar segir:

„Nám: Samfellt nám, verklegt eða bóklegt, í viðurkenndri menntastofnun innan hins almenna menntakerfis á Íslandi sem stendur yfir í a.m.k. sex mánuði. Enn fremur er átt við nám á háskólastigi og það nám annað sem gerir sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og nám á háskólastigi. Einstök námskeið teljast ekki til náms.“

Í athugasemdum við ákvæði 52. gr. í frumvarpi því er varð að lögum um atvinnuleysistryggingar kemur fram að ekki séu lagðar til breytingar á þeirri meginreglu að námsmenn eigi ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Miðað sé við að það skipti ekki máli hvort um sé að ræða dag- eða kvöldskóla eða fjarnám. Þá kemur fram að það kunni að vera að nám sé nauðsynlegur hluti af starfshæfingu atvinnuleitanda að mati ráðgjafa Vinnumálastofnunar, en í slíkum tilvikum geti atvinnuleitandi talist tryggður samhliða námi.

Þegar sótt er um atvinnuleysisbætur er umsækjandi spurður hvort hann sé skráður í nám á umsóknardegi, hvort hann hafi verið skráður í nám á síðustu námsönn eða sé skráður í nám á næstu námsönn. Þá er upplýst að almennt sé ekki heimilt að vera í námi samhliða greiðslu atvinnuleysisbóta. Í máli þessu liggur fyrir að kærandi stundaði nám við Háskóla Íslands áður en hún sótti um atvinnuleysisbætur og svaraði framangreindum spurningum játandi á umsókn, dags. 20. ágúst 2025.

Fyrir liggur að Vinnumálastofnun samþykkti umsókn kæranda um atvinnuleysisbætur þrátt fyrir að kærandi væri námsmaður í skilningi laga nr. 54/2006 og því ekki tryggð samkvæmt lögunum. Úrskurðarnefndin telur ástæðu til að brýna fyrir Vinnumálastofnun að leggja fullnægjandi mat á umsóknir áður en ákvörðun er tekin um hvort einstaklingur uppfylli skilyrði fyrir atvinnuleysistryggingum, enda miklir hagsmunir í húfi fyrir viðkomandi.

Þar sem Vinnumálastofnun samþykkti ranglega umsókn kæranda um atvinnuleysisbætur fékk hún greiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu 20. ágúst til 31. október 2025 án þess að eiga rétt til þeirra, sbr. framangreinda meginreglu um að námsmenn séu ekki tryggðir samkvæmt lögum nr. 54/2006.

Í 39. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um leiðréttingu á atvinnuleysisbótum. Þar segir í 2. mgr. að hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur samkvæmt 32. eða 33. gr. laganna en hann hafi átt rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða af öðrum ástæðum beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið, að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildi um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hafi fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Í sömu málsgrein segir einnig að fella skuli niður álagið samkvæmt málsgreininni færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.

Samkvæmt framangreindu er ljóst að endurkröfuheimild Vinnumálastofnunar er meðal annars bundin við það að einstaklingur hafi fengið greiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna er fortakslaust að því er varðar skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar bætur. Aftur á móti skal fella niður 15% álag færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar. Fyrir liggur að Vinnumálastofnun hefur fellt niður álagið sem var upphaflega lagt á endurgreiðslukröfuna og er því ekki ágreiningur um það atriði.

Með vísan til framangreinds er hin kærða ákvörðun staðfest.

 

 

 

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 11. nóvember 2025, um að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til A, og að innheimta ofgreiddar bætur, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir