Mál nr. 100/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 100/2026

Miðvikudaginn 22. apríl 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru 6. febrúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 16. janúar 2026 þar sem umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu var synjað.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk tekjutengdar bætur frá Tryggingastofnun ríkisins frá 1. ágúst til 31. desember 2024. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 17. september 2025, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2024 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 189.975 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Með umsókn, dags. 13. nóvember 2025, sótti kærandi um niðurfellingu framangreindrar kröfu. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. desember 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki fyrir hendi. Kærandi óskaði eftir endurupptöku málsins þann 18. desember 2025. Með bréfi, dags. 16. janúar 2026, var umsókn um niðurfellingu ofgreiddra bóta synjað á sömu forsendum og áður.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 6. febrúar 2026. Með bréfi, dags. 25. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 11. mars 2026, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 12. mars 2026. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru er greint frá því að Tryggingastofnun hafi greitt kæranda endurhæfingarlífeyri frá ágúst 2024 til maí 2025. Tilgangur endurhæfingarinnar hafi verið að koma kæranda aftur út á vinnumarkaðinn og hafi hann verið hvattur til að vinna eins og hann treysti sér til bæði af lækni og ráðgjafa í endurhæfingunni. Kærandi hafi fengið þær upplýsingar að hann mætti vinna sér inn rúmar 180.000 kr. á mánuði eða samtals um tvær milljónir á ári. Kærandi hafi fengið 143.140 kr. í október og 232.848 kr. í desember sem geri samtals 375.988 kr. Greiðslur fyrir endurhæfingarlífeyri hafi verið einu tekjur kæranda á árinu eins og sjá megi á skattaskýrslu, kærandi hafi ekki verið með neinar tekjur frá mars til júlí.

Í september 2025 hafi kærandi fengið 189.975 kr. kröfu frá Tryggingastofnun þar sem hann hafi verið krafinn um endurgreiðslu vegna tekna. Kærandi hafi mótmælt þessum gjörningi strax og hafi Tryggingastofnun komist að þeirri niðurstöðu að honum bæri að endurgreiða þetta. Kærandi hafi aftur mótmælt þessari niðurstöðu og aftur hafi málið verið tekið fyrir hjá stofnuninni og niðurstaðan hafi verið sú sama.

Kærandi sé verulega ósáttur við framangreinda ákvörðun þar sem að hann hafi eingöngu haft tekjur það árið frá Tryggingastofnun. Bent sé á að Tryggingastofnun hafi leyft sér að láta kæranda bíða án bóta frá febrúar 2024 til júlí 2024 þrátt fyrir að læknir hafi skrifað upp á endurhæfingalífeyri strax í febrúar 2024. Þess sé óskað að úrskurðarnefndin taki málið til skoðunar og fái því rift að kærandi verði krafinn um endurgreiðslu á bótum, en hann sé aftur kominn á endurhæfingarlífeyri vegna veikinda.

II.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu.

Í 3. mgr. 33. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar komi fram að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum, þá skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna. Einnig sé fjallað um endurreikning í reglugerð nr. 598/2009.

Tryggingastofnun hafi ekki heimild til að líta fram hjá tekjuupplýsingum sem komi fram í skattframtölum.

Ef í ljós komi við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. þágildandi laga um almannatryggingar. Í ákvæðinu sé Tryggingastofnun skylduð til að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla að ofgreiddar bætur skuli innheimtar sé ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Undantekning frá þessari meginreglu sé í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 varðandi þær kröfur sem myndist við uppgjör tekjutengdra bóta lífeyristrygginga. Þar segi:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Kærandi hafi þegið endurhæfingarlífeyri og tengdar greiðslur frá Tryggingastofnun samfellt frá 1. ágúst til 31. desember 2024.

Með bréfi, dags. 17. september 2025, hafi niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verið birt kæranda. Þar komi fram að niðurstaða væri 189.975 kr. skuld.

Með umsókn, dags. 13. nóvember 2025, hafi kærandi sótt um niðurfellingu ofgreiðslukröfu. Með bréfi, dags. 15. desember 2025, hafi umsókn kæranda verið synjað þar sem krafan hafi verið talin réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður hafi ekki verið talin vera fyrir hendi.

Kærandi hafi sótt á ný um niðurfellingu ofgreiðslukröfu með beiðni, dags. 18. desember 2025. Með bréfi, dags. 16. janúar 2026, hafi umsókn kæranda verið synjað á sömu forsendum og áður. Til þess að koma til móts við kæranda hafi samráðsnefnd þó ákveðið að dreifa greiðslubyrði kæranda eins mikið og hægt væri.

Hafi Tryggingastofnun ofgreitt bætur til greiðsluþega sé stofnuninni skylt að endurkrefja það sem ofgreitt hafi verið í samræmi við 34. gr. laga um almannatryggingar. Meginreglan sé sú að ef tekjur þær sem lagðar hafi verið til grundvallar endurreikningi reynast hærri en tekjuáætlun hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla hafi stafað af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður þá skuli sú ofgreiðsla endurkrafin. Skipti þá ekki máli hvort greiðsluþegi hafi getað séð fyrir þessa tekjuaukningu eða breyttu aðstæður. Samkvæmt upplýsingum frá skattyfirvöldum hafi tekjur kæranda verið vanáætlaðar á tekjuáætlun fyrir árið 2024. Í kjölfar endurskoðunar álagningar opinberra gjalda fyrir árið 2024 hafi vanáætlun tekna leitt til 189.975 kr. ofgreiðslu, að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Ákvæði 34. gr. laga um almannatryggingar sé ekki heimildarákvæði heldur sé lögð sú skylda á Tryggingastofnun að innheimta ofgreiddar bætur. Tryggingastofnun sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjuskattskyldum tekjum sem birtist á framtali bótaþega, nema sérstaklega sé kveðið á um það í lögum, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum. Skipti þá ekki máli hvernig tekjurnar séu nýttar.

Ákvæði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 sé undanþáguheimild og sem slíka skuli skýra hana þröngt. Í þessu ákvæði felist að við ákvörðun um hvort fella eigi niður kröfu eigi að fara fram mat, annars vegar á fjárhagslegum og félagslegum aðstæðum umsækjanda, með tilliti til getu hans til að endurgreiða skuldina, og hins vegar á því hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn þegar hann hafi tekið við hinum ofgreiddu bótum. Aðstæður þurfi að vera sérstakar svo að undanþáguheimild 11. gr. reglugerðarinnar eigi við.

Umdeildar kröfur hafi orðið til við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 og séu réttmætar. Skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um góða trú verði að skoða í ljósi ábyrgðar lífeyrisþega á því að gefa réttar tekjuupplýsingar hverju sinni. Þrátt fyrir það telji Tryggingastofnun ekki útilokað að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðarinnar, enda geti verið erfitt að áætla óreglulegar greiðslur. Það eitt og sér leiði aftur á móti ekki sjálfkrafa til þess að krafan sé felld niður, heldur þurfi að meta aðstæður kæranda heildstætt með hliðsjón af öllum þeim atriðum sem tilgreind séu í 11. gr. reglugerðarinnar.

Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi einnig litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna kæranda í samræmi við 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Samráðsnefnd hafi metið fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda á grundvelli upplýsinga sem stofnunin hafi aðgang að og m.a. hafi verið horft til eignastöðu kæranda og tekna. Hvað varði fjárhagslegar aðstæður hafi meðaltekjur kæranda árið 2024 samkvæmt skattframtali verið 272.561 kr. á mánuði. Árið 2023 hafi meðaltekjur kæranda á mánuði verið 255.302 kr. samkvæmt skattframtali. Þá verði ráðið af gögnum málsins að eignir kæranda hafi verið umfram skuldir í lok árs 2024. Samkvæmt þessum upplýsingum hafi Tryggingastofnun talið fjárhagslegar aðstæður kæranda vera slíkar að geta til endurgreiðslu væri til staðar. Einnig hafi verið horft til þess hvernig krafan hafi verið tilkomin. Þá hafi félagslegar aðstæður kæranda ekki verið taldar takmarka getu hans til endurgreiðslu þannig að um alveg sérstakar aðstæður væru að ræða.

Tryggingastofnun hafi þó talið rétt að koma til móts við kæranda með því að dreifa eftirstöðvum kröfunnar á 60 mánuði frá 1. febrúar 2026 til 1. janúar 2031, svo mánaðarleg greiðslubyrði af kröfunni væri sem minnst, en að jafnaði sé gert ráð fyrir að kröfur séu greiddar upp á 12 mánuðum, sbr. 3. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar. Endurgreiðslan verði auk þess vaxtalaus ef kærandi standi við greiðsluskyldu samkvæmt samningi um greiðsludreifingu, sbr. 3. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar. Þegar þessi greinargerð sé skrifuð standi krafan í 179.573 kr. og greiði kærandi 3.096 kr. á mánuði af henni. Með hliðsjón af framangreindu hafi Tryggingastofnun talið að geta kæranda til endurgreiðslu eftirstöðva krafna hafi verið fyrir hendi en ekki skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um sérstakar aðstæður.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um uppgjör og endurreikning tekjutengdra bóta sem og innheimtu ofgreiddra bóta.

Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun frá 16. janúar 2026 um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar synjun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 16. janúar 2026, á beiðni kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta ársins 2024.

Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er greiðsluþega skylt að veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo að unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Þá er honum einnig skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Tryggingastofnun er heimilt, að fengnu samþykki viðkomandi, að afla nauðsynlegra upplýsinga um tekjur umsækjanda og greiðsluþega hjá skattyfirvöldum og fleirum, sbr. þágildandi 48. gr. laga um almannatryggingar.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi greiðslna. Í 3. mgr. 33. gr. laganna segir að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluárs liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna samkvæmt greininni. Kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri frá 1. ágúst til 31. desember 2024. Tryggingastofnun ríkisins tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum ársins 2024 með bréfi, dags. 17. september 2025. Niðurstaða endurreikningsins var sú að bætur til hans hefðu verið ofgreiddar, samtals að fjárhæð 189.975 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu skatta. Af gögnum málsins verður ráðið að endurgreiðslukröfuna megi rekja til þess að launatekjur voru ekki í samræmi við tekjuáætlun ársins.

Tryggingastofnun ber lögum samkvæmt að endurreikna fjárhæðir greiðsluárs eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur hafnað því að heimild tilvitnaðs reglugerðarákvæðis eigi við í tilviki kæranda.

Í máli þessu lýtur ágreiningurinn að synjun Tryggingastofnunar ríkisins á beiðni kæranda um niðurfellingu á endurgreiðslukröfu sem hafði myndast vegna ofgreiddra bóta ársins 2024.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að tekjutengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á greiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 1. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem þiggur bætur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á greiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að tekjuáætlun sé rétt. Samkvæmt gögnum málsins má rekja framangreindar endurgreiðslukröfur til vanáætlaðra launatekna. Því er ekki fallist á að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til niðurfellingar. Í beiðni kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu kemur fram að ástæða beiðninnar sé sú að hann sé mjög veikur og geti ekki greitt kröfuna vegna bágs fjárhags. Það stefni í að hann muni missa húsnæðið. Samkvæmt staðgreiðsluskrá 2025 voru meðaltekjur kæranda 197.970 kr. á mánuði. Þá verður ráðið af gögnum málsins að eignastaða kæranda hafi verið verulega jákvæð á árinu 2024. Jafnframt lítur úrskurðarnefndin til þess að Tryggingastofnun hefur dreift eftirstöðvum krafnanna á 60 mánuði í stað þess að kærandi þurfi að endurgreiða ofgreiðslukröfurnar á 12 mánuðum, eins og meginregla 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kveður á um, þannig að mánaðarleg greiðslubyrði af kröfunum nemur 3.096 kr. Með hliðsjón af þessu telur úrskurðarnefndin að geta til endurgreiðslu sé fyrir hendi. Einnig lítur nefndin til þess að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 16. janúar 2026 um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn A, um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir