Mál nr. 60/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 60/2026

Miðvikudaginn 22. apríl 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 22. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins frá 27. október og 3. desember 2025 þar sem umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiddra bóta var samþykkt að hluta.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddar tekjutengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2024. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2024 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 374.169 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi óskaði eftir niðurfellingu umræddrar kröfu 31. maí 2025. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 8. september 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 væru ekki fyrir hendi. Kærandi óskaði eftir rökstuðningi með sem var veittur með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 22. október 2025. Kærandi óskaði eftir því með tölvupósti 23. október 2025 að synjun Tryggingastofnunar yrði tekin til endurmats og tók stofnunin nýja ákvörðun í málinu með bréfi, dags. 27. október 2025, þar sem samþykkt var að fella niður 50% eftirstöðva krafna vegna erfiðrar félagslega aðstæðna. Kærandi sótti um niðurfellingu á eftirstöðvum kröfunnar 26. nóvember 2025 sem Tryggingastofnun synjaði með bréfi, dags. 3. desember 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 22. janúar 2026. Með bréfi, dags. 27. janúar 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2026, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 24. febrúar 2026. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé synjun Tryggingastofnunar ríkisins á beiðni um niðurfellingu ofgreiðslukröfu og málsmeðferð stofnunarinnar.

Kærandi hafi í maí 2025 sent fyrsta formlega erindið til Tryggingastofnunar um beiðni um niðurfellingu skuldar vegna skorts á greiðslugetu. Meðfylgjandi hafi verið mánaðarleg yfirlit um föst útgjöld, framfærsluviðmið, skattframtal ásamt lýsingu á persónulegum aðstæðum.

Stofnunin hafi ekki brugðist við erindinu og hafi kærandi ítrekað erindið fjórum sinnum. Í október 2025 hafi stofnunin viðurkennt að hafa „gleymt“ að svara beiðni kæranda og féllst á að kærandi hefði haft rétt fyrir sér varðandi að stofnunin hefði ekki óskað eftir frekari gögnum.

Kærandi hafi 6. nóvember 2025 sent inn nýja beiðni ásamt öllum gögnum og enn ítarlegri skýringum. Þann 23. nóvember 2025 hafi kærandi ítrekað beiðnina og hafi enn óskað eftir rökstuðningi.

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 3. desember 2025, hafi beiðni kæranda verið synjað án gagna og útreikninga sem sýni fram á meinta greiðslugetu hennar. Án þess að ný gögn hafi borist Tryggingastofnun hafi stofnunin með bréfi, dags. 4. desember 2025, fellt niður helming skuldarinnar án nokkurs rökstuðnings.

Tryggingastofnun hafi ítrekað brotið ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stofnunin hafi brotið 9. gr. laganna um málshraða en það hafi tekið allt að fimm mánuði að svara fyrsta erindi kæranda þrátt fyrir fjórar ítrekanir.

Tryggingastofnun hafi brotið rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með því að hafa stuðst við úrelt gögn, þ.e. skattframtal frá 2023, þegar kærandi hafi verið gift og í vinnu og þá hafi ekki verið tekið tillit til núverandi aðstæðna hennar.

Tryggingastofnun hafi brotið leiðbeiningarskyldu skv. 13. gr. stjórnsýslulaga með því að hafa haldið því fram að gögn hafi vantað, þrátt fyrir að öll gögn hefðu þegar verið afhent og stofnunin hafi síðar viðurkennt að ekki hafi verið formlega óskað eftir þeim. Engar leiðbeiningar hafi verið veittar.

Tryggingastofnun hafi brotið 22. gr. stjórnsýslulaga um rökstuðning þar sem enginn útreikningur á greiðslugetu hafi fylgt synjun og degi síðar hafi stofnunin fellt niður helming skuldarinnar án útskýringa.

Tryggingastofnun hafi ítrekað haldið því fram að kærandi hafi ekki afhent öll gögn, sem sé ekki rétt og hafi stofnunin viðurkennt að um misskilning hafi verið að ræða.

Kærandi sé fráskilin móðir og hafi verið launalaus í tvö ár og sé nú í endurhæfingu. Mánaðartekjur hennar séu um 480.000 kr. og mánaðarleg útgjöld 360.000 til 380.000 kr. Auk þess þurfi hún að greiða fyrir mat, fatnað og óvænt útgjöld. Til að ná endum saman hafi kærandi þurft að leita til foreldra sinna um smálán og hafi selt hluti. Fasteign hennar sé í mínusrekstri og skuldir hafi hækkað. Samkvæmt viðmiðum Umboðsmanns skuldara sé kærandi ekki greiðslufær.

Helstu kæruatriði varði til að mynda skort á útreikningum sem sýni fram á greiðslugetu. Þá séu ákvarðanir Tryggingastofnunar óskýrar. Fyrst hafi kæranda verið synjað og svo hafi verið fallist á 50% niðurfellingu án breytinga á gögnum eða útskýringum. Málsmeðferð Tryggingastofnunar hafi verið ólögmæt, hún hafi farið gegn stjórnsýslulögum og grundvallarreglum um meðalhóf og jafnræði. Auk þess hafi stofnunin ítrekað verið með rangan málflutning um meintan skort á gögnum. Farið sé fram á að ákvörðun Tryggingastofnunar verði felld úr gildi og að krafan verði öll felld niður.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að málið varði umsókn um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, sem hafi verið samþykkt að hluta (50% eftirstöðva krafna felld niður) með bréfi, dags. 27. október 2025. Kærandi hafi sótt um niðurfellingu á eftirstöðvum kröfunnar 26. nóvember 2025, sem hafi verið synjað með bréfi, dags. 3. desember 2025.

Meðferð ofgreiðslna og endurkröfu hjá Tryggingastofnun sé fyrst og fremst byggð á ákvæðum laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Í 34. gr. laganna sé fjallað um ofgreiðslur, vangreiðslur og endurkröfurétt. Samkvæmt 1. mgr. 34. gr. skuli Tryggingastofnun draga ofgreiddar bætur frá bótum sem greiðsluþegi kunni síðar að öðlast rétt til og eigi stofnunin einnig endurkröfurétt á hendur greiðsluþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.

Í 2. mgr. 34. gr. sé fjallað um tilvik þar sem ofgreiðsla stafi af því að greiðsluþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingstofnun um tekjuaukningu eða aðrar breyttar aðstæður. Í slíkum tilvikum sé heimilt að draga ofgreiðslu frá síðari tekjutengdum greiðslum.

Samkvæmt 3. mgr. 34. gr. skuli að jafnaði draga ofgreiddar bætur frá greiðslum á næstu 12 mánuðum eftir að krafa hafi verið stofnuð. Ekki sé heimilt að draga frá bótum meira en 20% af mánaðarlegum greiðslum til greiðsluþega, nema samið sé um annað, þó aldrei lægri fjárhæð en 3.000 kr., uns ofgreiðsla sé endurgreidd að fullu. Hafi endurkrafa ekki verið greidd á 12 mánuðum frá stofnun kröfu skuli greiða eftirstöðvarnar ásamt vöxtum. Heimilt sé að falla frá kröfu um vexti ef sérstakar ástæður séu fyrir hendi eða ef samningur um endurgreiðslu liggi fyrir og viðkomandi standi við greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum.

Reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags útfæri nánar ákvæði laga um almannatryggingar um endurkröfur og niðurfellingu þeirra.

Í 11. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um heimild til að falla frá endurkröfu: „Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Þetta ákvæði sé lykilheimild Tryggingastofnunar til að taka ákvörðun um niðurfellingu ofgreiðslukröfu að fullu eða að hluta og sé grundvöllur ákvörðunar, dags. 27. október 2025, um að fella niður 50% eftirstöðva krafna.

Í 10. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um takmörk á innheimtu ofgreiðslna. Þar segi m.a. að Tryggingastofnun sé heimilt að halda að hámarki eftir 20% af tekjutengdum bótum í hverjum mánuði upp í ofgreiðslu, þó aldrei lægri fjárhæð en 3.000 kr. Í 3. mgr. 10. gr. sé kveðið á um að ef bótaþegi sýni fram á að innheimta ofgreiðslna verði til þess að heildartekjur hans verði lægri en lágmarksviðmið samkvæmt leiðbeiningum um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, skuli Tryggingastofnun lækka mánaðarlega innheimtu þannig að heildartekjur nái þeirri fjárhæð.

Í 12. gr. reglugerðarinnar sé fjallað um tilhögun innheimtu og þar sé ítrekuð sú skylda Tryggingastofnunar að meta hvernig staðið verði að innheimtu með hliðsjón af heildartekjum, eignastöðu og öðrum aðstæðum bótaþega.

Umrædd krafa hafi orðið til við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 vegna atvinnutekna og fjármagnstekna sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í tekjuáætlun. Ágreiningur málsins varði ekki hvort að krafan eigi rétt á sér, heldur hvort að 11. gr. reglugerðarinnar eigi við, þannig að rétt sé að fella niður kröfuna vegna sérstakra aðstæðna. Samkvæmt upplýsingum í kerfi Tryggingastofnunar hafi kærandi sótt um niðurfellingu 12. júní 2025 sem samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi synjað með bréfi, dags. 8. september 2025. Kærandi hafi samdægurs óskað eftir rökstuðningi sem hafi verið veittur með bréfi, dags. 22. október 2025. Í bréfi kæranda, dags. 22. október 2025, hafi komið fram viðbótarupplýsingar og hafi samráðsnefndin tekið málið upp og samþykkt að fella niður 50% kröfunnar, sbr. bréf, dags. 27. október 2025. Kærandi hafi sent Tryggingastofnun bréf með athugasemdum við mat á greiðslugetu og ákvarðanir um innheimtu. Stofnunin hafi farið yfir málið á ný og hafi með bréfi, dags. 3. desember 2025, synjað kæranda um frekari niðurfellingu.

Rök samráðsnefndar Tryggingastofnunar fyrir að samþykkja umsókn um niðurfellingu að hluta komi fram í bréfi, dags. 27. október 2025:

„Nefndin féllst á að fella niður 50 % eftirstöðva krafna, eða kr. 167.921, vegna erfiðra félagslegra aðstæðna og dreifa endurgreiðslu þess sem eftir stendur á 48 mánuði. Í ljósi þess að setja hefði átt upplýsingar um skattskyldar tekjur þínar á árinu 2024 inn á tekjuáætlun fyrir árið 2024 er ekki hægt að segja að þú hafi verið í fyllilega góðri trú við móttöku greiðslna frá TR á árinu 2024.

Eftirstöðvar krafna í innheimtu séu nú 167.921 kr. og verði endurgreiðslu dreift þannig að 3.498 kr. verða dregnar af mánaðarlegum greiðslum þar til kröfur séu að fullu greiddar. Ef réttur til greiðslna eða skuldastaða breytist getur þurft að breyta endurgreiðslu.“

Þegar samráðsnefndin hafi synjað beiðni um að fella niður eftirstöðvar 3. desember 2025 hafi verið vísað í fyrri niðurstöðu. Nefndin hafi talið að engar upplýsingar hefðu komið fram sem breyttu fyrri niðurstöðu í málinu.

Ákvæði 11. gr. reglugerðarinnar sé matskennt. Samráðsnefndin leggi heildstætt mat á aðstæður umsækjanda, félagslegar og fjárhagslegar. Nefndin taki fyrir fjölda slíkra umsókna og verði að taka mið af jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Við vinnslu þessarar greinargerðar hafi verið farið yfir málið með samráðsnefndinni og rætt hvort ástæða væri til að endurskoða ákvörðunina frá 3. desember 2025. Niðurstaða hafi verið sú að svo væri ekki. Sé vafi til staðar um ákvarðanatöku í málinu þá lúti hann frekar að því hvort rétt hafi verið að fella niður hluta kröfunnar 27. október 2025, en um það séu skiptar skoðanir en vafinn hafi verið metinn kæranda í hag.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari stofnunin þannig fram á staðfestingu á ákvörðunum sínum frá 27. október og 3. desember 2025 varðandi niðurfellingu ofgreiðslukröfu.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 27. október og 3. desember 2025, um að fallast að hluta til á beiðni kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta ársins 2024.

Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er greiðsluþega skylt að veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo að unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Þá er honum einnig skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Tryggingastofnun er heimilt, að fengnu samþykki viðkomandi, að afla nauðsynlegra upplýsinga um tekjur umsækjanda og greiðsluþega hjá skattyfirvöldum og fleirum, sbr. 48. gr. laga um almannatryggingar.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi greiðslna. Í 3. mgr. 33. gr. laganna segir að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluárs liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna samkvæmt greininni. Kærandi fékk greiddar tekjutengdar greiðslur á árinu 2024. Tryggingastofnun ríkisins tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum ársins 2024 með bréfi, dags. 15. maí 2025. Niðurstaða endurreikningsins var sú að greiðslur til hennar hefðu verið ofgreiddar, samtals að fjárhæð 374.169 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu skatta. Af gögnum málsins verði ráðið að endurgreiðslukröfuna megi rekja til þess að atvinnutekjur og fjármagnstekjur voru ekki í samræmi við tekjuáætlun ársins.

Tryggingastofnun ber lögum samkvæmt að endurreikna fjárhæðir greiðsluárs eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur fallist á að fella niður 50% af eftirstöðvum kröfunnar með vísan til framangreinds ákvæðis.

Í máli þessu lýtur ágreiningurinn að ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að samþykkja aðeins að hluta beiðni kæranda um niðurfellingu á endurgreiðslukröfu.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að tekjutengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru greiðsluþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er greiðsluþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á greiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 1. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem þiggur greiðslur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á greiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á greiðsluþega að tekjuáætlun sé rétt. Samkvæmt gögnum málsins má rekja framangreinda endurgreiðslukröfu til vanáætlaðra atvinnu- og fjármagnstekna. Því er ekki fallist á að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Tryggingastofnun féllst þó á að fella niður kröfuna að hluta vegna erfiðra félagslegra aðstæðna.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til frekari niðurfellingar. Meðaltekjur kæranda á árinu 2025 voru samkvæmt staðgreiðsluskrá 489.870 kr. á mánuði. Þá verður ráðið af gögnum málsins að eignastaða kæranda hafi verið jákvæð á árinu 2024. Úrskurðarnefndin lítur til þess að Tryggingastofnun hefur fallist á að fella niður 50% af kröfunni og dreift eftirstöðvum hennar á 48 mánuði í stað þess að kærandi þurfi að endurgreiða ofgreiðslukröfuna á 12 mánuðum, eins og meginregla 3. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar kveður á um, þannig að mánaðarleg greiðslubyrði af kröfunni nemur 3.498 kr. Með hliðsjón af þessu telur úrskurðarnefndin að geta til endurgreiðslu sé fyrir hendi. Einnig lítur nefndin til þess að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum. Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að fella frekar niður ofgreiðslukröfu með vísan til 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kærandi gerir margvíslegar athugasemdir við málsmeðferð og ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins. Meðal annars er byggt á því að stofnunin hafi brotið gegn málshraðareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, rannsóknarreglu 10. gr., leiðbeiningarskyldu 7. gr. auk 20. til 22. gr. laganna um birtingu ákvörðunar og rökstuðning. Úrskurðarnefndin telur að ábendingar séu um að upphafleg beiðni kæranda um niðurfellingu hafi ekki verið afgreidd eins fljótt og unnt hefði verið en telur þó ekki tilefni til að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi á þeim grundvelli, enda verður ekki séð að dráttur á afgreiðslu máls hafi skert rétt kæranda í málinu. Að öðru leyti telur úrskurðarnefndin ekki tilefni til að gera athugasemdir við málsmeðferð Tryggingastofnunar. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að samþykkja umsókn kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta að hluta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að samþykkja að hluta umsókn A, um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir