Skýrsla utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra flutti Alþingi skýrslu sína um utanríkis- og alþjóðamál í vikunni og fóru fram umræður um hana í kjölfarið. Í skýrslunni eru verkefni utanríkisþjónustunnar og helstu atburðir á síðasta almanaksári raktir með ítarlegum hætti.

Endurmat í hverfulum heimi

Í ræðu sinni í upphafi umræðu um skýrsluna gerði ráðherra núverandi stöðu alþjóðamála að umfjöllunarefni. Á tímum þegar friðhelgi landamæra og alþjóðalög eru virt að vettugi, meðan viðskipti séu notuð sem vopn og mannréttindi fótum troðin, spyrji lýðræðisríki um víða veröld sig sömu spurningar og Íslendingar, um hvernig skuli bregðast við þegar hriktir í stoðunum sem þessi ríki byggja öryggi sitt og velferð á.

„Við Íslendingar höfum reynslu af því að takast á við áföll og bregðumst hratt við þegar náttúran minnir á sig, […]. Þá stöndum við saman og sjáum glögglega styrk samfélagsins,“ sagði Þorgerður Katrín úr ræðustól Alþingis. „En utanríkismál kalla ekki aðeins á viðbrögð við áföllum. Þau kalla á langtímahugsun. Þau kalla á pólitískt hugrekki og skýra sýn áður en áfallið dynur yfir. Því smáþjóð getur ekki byrjað að hugsa um öryggi sitt þegar hættan er komin upp að dyrum. Smáþjóð getur ekki byrjað að verja alþjóðalög þegar búið er að brjóta þau eða tekið þátt í heiminum aðeins þegar það er þægilegt.“

Þá hafi núverandi heimsmynd sömuleiðis kallað á endurmat á öryggi Íslands, og því hafi ný stefna í varnar- og öryggismálum sem lögð var fram á liðnu ári, markað tímamót.

„Við getum ekki lengur leyft okkur að ræða öryggismál eins og þau séu jaðarmál eða feimnismál. Þau eru það ekki. Þau eru grunnskylda ríkisins,“ sagði Þorgerður Katrín. „Öryggi snýst um að taka ábyrgð og tryggja að samfélagið okkar geti staðist áföll. Að innviðir virki, fjarskipti haldi og að við séum ekki berskjölduð gagnvart þeim sem vilja veikja lýðræðisríki innan frá. Ógnir samtímans eru ekki alltaf íklæddar einkennisbúningi. Þær birtast í gegnum falsfréttir, netárásir og tilraunir til að grafa undan trausti á lýðræðið sjálft.“

Rússland áfram helsta ógn við öryggi Evrópu

Þorgerður Katrín sagði innrásarstríð Rússlands í Úkraínu enn vera helstu ógn við öryggi Evrópu og íslensk stjórnvöld muni standa áfram þétt við bakið á úkraínsku þjóðinni sem þrái ekkert heitar en frið. Þannig muni Ísland halda áfram að veita Úkraínu mannúðarstuðning, en ekki síst varnartengdan stuðning sem stjórnvöld í Úkraínu hafa kallað hvað sárast eftir, jafnvel þó ekki öll geti fellt sig við þá tilhugsun.

„Ef ráðist væri á íslensk heimili, íslenskir innviðir væru sprengdir, íslensk börn svæfu í sprengjubyrgjum og við bæðum vini okkar um hjálp, myndum við þá vilja að þeir svöruðu: við sendum ykkur eitthvað annað, því það hentar okkur betur pólitískt,“ spurði Þorgerður Katrín. „Nei. Við myndum vilja að þeir hlustuðu á okkar þarfir. Og þess vegna hlustum við á Úkraínu.“

Þannig sé stuðningur við Úkraínu liður í því að verja alþjóðakerfið og þar með íslensku þjóðina sömuleiðis, því verði landvinningar Rússa óátaldir komi það til með að veikja kerfið varanlega auk þess sem það sendir öðrum skilaboð um að slík framganga geti borgað sig. „Þess vegna verður stuðningur Íslands við Úkraínu að halda áfram. Ekki af því að við viljum stríð, heldur af því að við viljum réttlátan og langvarandi frið,“ sagði Þorgerður Katrín.

Ísland hafi beitt rödd sinni með ákveðnari hætti í málefnum Palestínu

Næst vék ráðherra orðum sínum að stöðu mála í Palestínu og þeirri grafalvarlegu stöðu sem þar ríkir á sviði mannúðarmála. Á Gaza hafi almennir borgarar verið myrtir miskunnarlaust, börn, fjölskyldur, heilbrigðisstarfsfólk, hjálparstarfsfólk, og mannúðaraðstoð ekki komist óhindrað til þeirra sem hvað mest þurfa á henni að halda. Alþjóðasamfélagið hafi oft reynst máttvana, en Ísland hafi beitt röddu sinni með ákveðnari hætti í málefnum Palestínu á undanförnum misserum.

„Við höfum tekið þátt í alþjóðlegri vinnu um tveggja ríkja lausnina, tekið á móti utanríkisráðherra Palestínu og undirritað samstarfsyfirlýsingu og höfum, í fyrsta sinn, lagt fram sjálfstæða greinargerð til Alþjóðadómstólsins í Haag um skyldur Ísraels sem hernámsaðila,“ sagði Þorgerður Katrín. „Auk þess sem við vinnum nú að greinargerð í máli Suður-Afríku gegn Ísrael fyrir Alþjóðadómstólnum þar sem tekist er á um hugtakið þjóðarmorð eða hópmorð.“

Ísland muni sem endranær standa með alþjóðalögum og mannúð og það felist engin andúð í því gagnvart neinum að þess sé krafist að þeim skuli framfylgt.

„Það er ekki öfgafull afstaða að segja að börn eigi ekki að svelta.Það er ekki róttækni að krefjast mannúðaraðstoðar, verndar borgara og raunverulegrar pólitískrar lausnar. Það er lágmarkskrafa,“ sagði Þorgerður Katrín.

Kallar eftir heiðarlegri umræðu um Evrópu

Ráðherra segir nýjan veruleika að verða til í alþjóðaviðskiptum sökum núverandi stöðu heimsmála, þar sem viðskipti og öryggi renna saman í síauknum mæli. Hráefni, orka, tækni, flutningsleiðir og markaðsaðgangur séu ekki lengur efnahagsmál heldur öryggismál.

Þetta hafi Íslendingar fundið á eigin skinni vegna verndarráðstafana Evrópusambandsins á járnblendi síðastliðið sumar, þegar stór ríkjahópur greip til aðgerða í nafni efnahagslegs öryggis. Þar hafi samstillt hagsmunagæsla íslenskra stjórnvalda og atvinnulífsins forðað því að ekki fór verr, en mikilvægt sé að vera áfram á varðbergi. Ísland þurfi að vera vakandi, virkt og óhrætt við að sækja sína hagsmuni m.a. með mögulegri aðild að Evrópusambandinu.

EES-samningurinn hafi reynst Íslandi gríðarlega vel og verið ein mikilvægasta efnahagslega stoð þjóðarinnar og fært íslenskum fyrirtækjum aðgang að mörkuðum, neytendum aukin réttindi og samfélaginu mikla hagsæld. En nú séu blikur á lofti.

„Hann snýst ekki lengur aðeins um viðskipti heldur um efnahagslegt öryggi, pólitíska stöðu og tengsl okkar við þau ríki sem deila með okkur gildum og hagsmunum. Þess vegna þarf umræðan um Evrópu að vera heiðarleg,“ sagði Þorgerður Katrín. „Ekki byggð á hræðsu eða á gömlum víglínum. Og ekki byggð á því að halda þjóðinni frá upplýsingum. Þjóðin á að fá að vita hvað er í boði. Hún á að fá að taka upplýsta ákvörðun. Og stjórnmálamenn eiga ekki að óttast það að spyrja þjóðina.“

Þá áréttaði utanríkisráðherra að í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið sé ekki verið að kjósa um inngöngu í sambandið, heldur einvörðungu um hvort Ísland eigi að setjast aftur við samningaborðið. Margt sé um að semja og Ísland í góðri samningastöðu. Um sé að ræða kynslóðamál.

„Það er ekki hættulegt að vita meira. Með því að segja já erum við að halda þessum dyr opnum. Með því að segja nei erum við að loka þessum dyrum.“

Ísland muni áfram standa vörð um þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð

Utanríkisráðherra gerði niðurskurð á alþjóðavísu til þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð að umfjöllunarefni í ræðu sinni. Mörg ríki hafi dregið úr framlögum sínum, sem alþjóðastofnanir finni sannarlega fyrir, á sama tíma og þörfin eykst.

„Við skulum tala hreint út; þróunarsamvinna er ekki skraut á utanríkisstefnu ríkja. Hún er hluti af því að byggja upp frið og stöðugleika til lengri tíma,“ sagði Þorgerður Katrín. „Þegar stúlkur fá menntun, styrkist samfélagið. Þegar mæður fá heilbrigðisþjónustu, lifa börnin. Þegar fólk fær aðgang að menntun, hreinu vatni, orku, auðlindum og atvinnu, minnka líkur á átökum og örvæntingu sem um leið minnkar líkur á því að fólk leggi á flótta.“

Íslensk þróunarsamvinna byggi á þessari sýn, í samstarfi við Malaví, Síerra Leóne og Úganda í gegnum áherslustofnanir Íslands og í gegnum GRÓ – þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu, þar sem íslensk sérþekking nýtist fólki frá þróunarlöndum sem snýr heim með þekkingu sem breytir samfélögum.

„Þetta er mannúðleg utanríkisstefna,“ sagði Þorgerður Katrín. „Það á ekki síður við þegar kemur að loftslagsbreytingum og vernd hafsins sem eru meðal stærstu áskorana samtímans og snerta grunnforsendur öryggis og lífsskilyrða okkar.“

Fyrir Ísland, sem byggi afkomu sína að verulegu leyti á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, sé þetta grundvallarmál. „Þess vegna leggjum við áherslu á aðgerðir í loftslagsmálum, því framtíð okkar allra er þar undir,“ sagði Þorgerður Katrín. „Og það skiptir máli að Ísland haldi áfram að standa vaktina, sérstaklega þegar aðrir skila inn auðu.“

Mannréttindi eru ekki hugmyndafræði

Ísland á sem kunnugt er sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna 2025-2027 og sagði Þorgerður Katrín það vera ábyrgð sem þjóðin axli á tímum þar sem sótt sé að mannréttindum víða um heim.

„Við sjáum bakslag í réttindum kvenna, árásir á réttindi hinsegin fólks og tilraunir til að gera mannréttindabaráttu tortryggilega, eins og hún sé einhver tískubóla eða innflutt hugmyndafræði,“ sagði Þorgerður Katrín. „En mannréttindi eru ekki hugmyndafræði. Jafnrétti er ekki öfgar. Réttur fólks til að vera það sjálft er ekki ógn við samfélagið. Það er einmitt styrkur samfélagsins. Og við Íslendingar eigum að segja það skýrt. Heima og heiman. [...] Það er einmitt núna sem rödd Íslands á að heyrast.“

Tímamót á 85 ára afmæli utanríkisþjónustunnar

Íslenska utanríkisþjónustan fagnaði 85 ára afmæli sínu á árinu sem leið. Utanríkisráðherra segir slík tímamót kalla á að litið sé yfir farinn veg en ekki sé síður mikilvægt að horfa fram á veginn. Því að verkefni utanríkisþjónustunnar komi einungis til með að verða flóknari.

„Hún þarf að verja hagsmuni Íslands í viðskiptum, sinna borgurum í neyð erlendis, vinna að öryggi landsins, fylgja eftir mannréttindum, þróunarsamvinnu og alþjóðalögum. Og tryggja að rödd Íslands heyrist þar sem ákvarðanir eru teknar,“ sagði Þorgerður Katrín.

Ísland hafi rödd á alþjóðavettvangi og smáríki geti haft áhrif þegar þau viti hvað þau standa fyrir, en til þess þurfi pólitíska sýn.

„Við getum ekki verið bæði með og á móti. Við getum ekki viljað njóta skjóls alþjóðakerfisins en hikað þegar þarf að verja það,“ sagði Þorgerður Katrín. „Við getum ekki talað um fullveldi Íslands en yppt öxlum þegar fullveldi annarra er brotið og ógnað. Við getum ekki sagt að mannréttindi skipti máli en þagnað þegar á móti blæs.“

Ísland þurfi að taka afstöðu og vera virkur þátttakandi, ekki áhorfandi. Þjóðin þurfi að standa með vinum sínum og bandamönnum, verja friðinn með festu ekki óskhyggju, og standa með alþjóðalögum jafnvel þegar það er pólitískt óþægilegt. Nú sé runninn upp sá tími að þjóðin þurfi að styrkja Evróputengslin enn frekar og sækja fram með hagsmuni Íslands að leiðarljósi.

„Það sem er í húfi er staða Íslands í heimi sem er breyttur. Ég vil að Ísland mæti þeim heimi með skýrri sýn og kjarki. Og með þau gildi að leiðarljósi sem hafa fært okkur frið, frelsi og velsæld,“ sagði Þorgerður Katrín. „Nú er rétti tíminn til að sýna sama hugrekki og þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið eða gerðumst aðilar að EES. Þar réði framsýni og framtíðarhugsun sem við höfum notið góðs af. Ekki bara vegna þess sem við erum að eiga við einmitt núna, heldur því sem börnin okkar og barnabörn munu eiga við síðar meir. Og þeirr börn og barnabörn. Við þurfum að horfa til framtíðar og gefa framtíðarkynslóðum sömu tækifærin. Og helst fleiri.“