Mál nr. 77/2026-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 77/2026

Mánudaginn 11. maí 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 29. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 12. nóvember 2025 um að endurkrefja kæranda um greiðslur sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hefur fengið greiddan örorkulífeyri og tengdar greiðslur frá árinu 2005. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 25. október 2024, var kæranda tilkynnt um að við reglubundið eftirlit hjá stofnuninni hafi vaknað grunur um að hún væri búsett á Spáni og hefði verið það frá desember 2019. Í bréfinu kemur fram að greiðslur félagslegrar aðstoðar greiðist eingöngu þeim sem eigi lögheimili á Íslandi. Óskað var eftir að kærandi skilaði inn gögnum sem myndu staðfesta búsetu fyrir tímabilið 1. október 2020 til 25. október 2024. Bent var á að ef ástæða fyrir búsetu á Spáni væri vegna veikinda væri hægt að sækja um undanþágu til erlendrar búsetu hjá Þjóðskrá og þar með héldist lögheimili á Íslandi. Kærandi sendi Tryggingastofnun í kjölfarið læknisvottorð, dags. 6. desember 2024. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 20. janúar 2025, var kæranda bent á að umsókn um undanþágu ásamt læknisvottorði skyldi berast til Þjóðskrár. Með bréfum Tryggingastofnunar, dags. 19. maí 2025, var kæranda tilkynnt um að Tryggingastofnun hefði borist staðfesting frá Þjóðskrá um undanþágu til erlendrar búsetu fyrir tímabilið 6. desember 2024 til 6. desember 2025 og því myndu greiðslur stofnunarinnar haldast óbreyttar á því tímabili. Þá var óskað eftir gögnum sem staðfestu búsetu fyrir tímabilið 1. október 2020 til 5. desember 2024. Engin svör bárust frá kæranda. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 12. nóvember 2025, var kæranda tilkynnt um að ekki hefði verið réttur á greiðslu sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024 og var kærandi endurkrafin um ofgreiddar bætur að fjárhæð 1.813.484 kr.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 29. janúar 2026. Með bréfi, dags. 3. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 20. mars 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 25. mars 2026. Athugasemdir bárust ekki.  

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærandi hafi verið búsett á Spáni en sé ekki með skráð lögheimili þar heldur á Íslandi. Vegna seinagangs hjá yfirvöldum á Spáni hafi kærandi ekki enn fengið staðfestingu á því í hendurnar en hún eigi von á henni á næstunni.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins segir að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar, dags. 12. nóvember 2025, um að endurkrefja kæranda um greiðslur sérstakrar uppbótar til framfærslu, sem kærandi hafi fengið greidda á tímabilinu 1. október 2020 til 5. desember 2024.

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð séu bætur félagslegrar aðstoðar  eingöngu greiddar þeim sem lögheimili eigi hér á landi, sbr. 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur, og að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og reglugerða sem settar séu með stoð í þeim.

Samkvæmt þágildandi 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð hafi verið heimilt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þótti að hann gæti ekki framfleytt sér án þess.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur sé markmið laganna að stuðla að réttri skráningu lögheimilis og aðseturs einstaklinga á hverjum tíma. Jafnframt sé það markmið laganna að tryggja réttaröryggi í meðferð ágreiningsmála er varði skráningu lögheimilis.

Samkvæmt 2. gr. laganna sé lögheimili sá staður þar sem einstaklingur hafi fasta búsetu. Ekki sé heimilt að eiga lögheimili á Íslandi á fleiri en einum stað í senn. Óheimilt sé að eiga lögheimili á Íslandi eigi viðkomandi lögheimili erlendis. Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins að með fastri búsetu sé átt við þann stað þar sem einstaklingur hafi bækistöð sína, dveljist að jafnaði í tómstundum sínum, hafi heimilismuni sína og sé svefnstaður hans þegar hann sé ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Í 2. mgr. 12. gr. laganna segi að sérhver sjálfráða einstaklingur sem eigi lögheimili á Íslandi skuli skrá og viðhalda réttri skráningu samkvæmt lögunum. Í 3. mgr. 13. gr. laganna segi að hver sá sem ætli að dveljast erlendis í sex mánuði eða lengur skuli tilkynna um flutning lögheimilis úr landi til Þjóðskrár Íslands samkvæmt 1. mgr. og tilgreina til hvaða lands sé flutt, sbr. þó 9. til 11. gr.

Í 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar segi að umsækjanda  eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Þá segi í 53. gr. laganna að Tryggingastofnun skuli reglubundið sannreyna réttmæti bóta, greiðslna og upplýsinga sem ákvörðun um réttindi byggist á. Stofnuninni sé heimilt í þágu eftirlits að óska eftir upplýsingum og gögnum frá þeim aðilum sem taldir séu upp í 51. gr. laganna og nauðsynleg séu til að sannreyna réttmæti ákvarðana og greiðslna.

Í október 2024 hafi rannsókn eftirlits Tryggingastofnunar byrjað á máli kæranda til athugunar á því hvort hún væri búsett erlendis.

Þann 25. október 2024 hafi eftirlit Tryggingastofnunar sent kæranda bréf vegna gruns um búsetu erlendis. Þar hafi kæranda verið bent á að lífeyrisgreiðslur væru greiddar til landa innan EES en ekki greiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Kærandi hafi verið hvött til þess að leiðrétta skráningu. Kæranda hafi einnig verið bent á að ef grunur Tryggingastofnunar væri ekki á rökum reistur þá væri henni bent á að leggja fram gögn sem sýndu fram á að skráning á lögheimili væri rétt. Kærandi hafi verið beðin um að skila inn gögnum sem staðfestu búsetu hennar hérlendis fyrir tímabilið 1. október 2020 til 25. október 2024.

Kærandi hafi brugðist við því bréfi með því að senda stofnuninni læknivottorð þar sem fram hafi komið að hún hefði dvalið mikið á Spáni síðustu ár vegna heilsufarsástæðna. Með læknisvottorðinu hafi fylgt skilaboð frá kæranda um að það væri sent vegna veru hennar á Spáni. Af efni erindis hafi mátt ráða að það hefði átt að vera sent á Þjóðskrá og kæranda hafi verið sendar leiðbeiningar þar að lútandi með bréfi dags. 20. janúar 2025.

Þann 13. febrúar 2025 hafi borist staðfesting frá Þjóðskrá um að kæranda hefði verið veitt tímabundin heimild til að halda lögheimil hér á landi þrátt fyrir aðsetur erlendis. Gildi sú heimild frá 6. desember 2024 til 6. desember 2025.

Tryggingastofnun hafi sent kæranda bréf þann 19. maí 2025 þar sem ítrekaðar hafi verið óskir um gögn sem staðfestu búsetu hér á landi á tímabilinu 1. október 2020 til 5. desember 2024. Engin viðbrögð hafi borist við því bréfi.

Þann 12. nóvember 2025 hafi kæranda verið sent bréf þar sem ákveðið hafi verið að endurkrefja kæranda um greiðslur.

Kærandi hafi notið greiðslna örorkulífeyris og tengdra greiðslna frá árinu 2005.

Í október 2024 hafi rannsókn eftirlits Tryggingastofnunar byrjað á máli kæranda til athugunar á því hvort hún væri búsett erlendis.

Kærandi hafi verið skráð með lögheimili ótilgreint frá 10. júní 2021, fyrir utan stuttan tíma sem hún hafi verið skráð með lögheimili á C. Þar áður hafi hún verið skráð með lögheimili að D. Kærandi hafi selt húsnæðið að D í desember 2019. Kærandi hafi ekki átt neina eign hér á landi síðan þá og ekki sé hægt að sjá að hún hafi verið á leigumarkaði heldur.

Tryggingastofnun hafi einnig flett upp IP-skráningarsögu kæranda þar sem fram komi hvaðan í heiminum kærandi skrái sig inn á „Mínar síður“ Tryggingastofnunar. Kærandi hafi ekki skráð sig inn á Mínar síður frá Íslandi síðan árið 2019. 

Þann 25. október 2024 hafi kæranda verið sent bréf þar sem eftirfarandi komi m.a. fram:

„Við reglubundið eftirlit hjá Tryggingastofnun (TR) hefur vaknað grunur um að búseta þín sé mögulega erlendis. Nánar tiltekið þá virðist sem búseta þín sé búin að vera á Spáni, innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES), og hafi verið það frá desember 2019.

Greiðslur frá TR miðast við skráningu á lögheimili greiðsluþega og ber honum að sjá til þess að skrá lögheimili sitt rétt.(1) Í því sambandi skal bent á það að sá sem dvelst utan Íslands lengur en 6 mánuði á 12 mánaða tímabili hefur ekki heimild til að skrá lögheimili hér á landi.

TR greiðir lífeyrisgreiðslur til landa innan EES. Hins vegar eru félagslegar greiðslur ekki greiddar úr landi, sjá lög nr. 99/2007 með síðari breytingum. Greiðslur félagslegrar aðstoðar greiðast eingöngu þeim sem eiga lögheimili hér á landi, að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og reglugerða sem settar eru með stoð í þeim.

TR hvetur þig til að leiðrétta lögheimilisskráningu þína en hægt er að gera það rafrænt inn á www.skra.is. Enn fremur er þér bent á að senda TR upplýsingar um heimilisfang þitt á Spáni og hvenær þú fluttir frá Íslandi.

Ef ástæða fyrir búsetu þinni á Spáni er vegna veikinda er hægt að sækja um undanþágu til erlendrar búsetu hjá Þjóðskrá og þar með helst lögheimili á Íslandi. Hjá Þjóðskrá þarf að framvísa vottorði frá lækni sem er með starfsleyfi á Íslandi þar sem fram kemur nauðsyn dvalar erlendis vegna veikinda. Þá þarf að tilkynna til Þjóðskrár og TR um aðsetur erlendis.

Undanþágan gildir í eitt ár í senn.

Ef undanþágan er veitt af Þjóðskrá þarf að tilkynna það til TR og þá haldast bæði lífeyris og félagslegar greiðslur óbreyttar.

TR óskar því eftir að þú skilir inn gögnum sem staðfesta búsetu fyrir tímabilið 01.10.2020 - 25.10.2024, t.d. færslulista frá banka, afrit af leigusamningi og staðfestingu á leigugreiðslum. Gögnunum er hægt að skila inn á mínar síður undir fyrirspurnir, en einnig er líka hægt að senda gögnin í tölvupósti og senda á netfangið [email protected].

TR hvetur þig til þess að skila inn umbeðnum gögnum. Berist engin gögn/athugasemdir fyrir 15.11.2024 mun TR taka ákvörðun út frá fyrirliggjandi gögnum um hvort að stöðva eigi greiðslur til þín varanlega. Athygli þín skal sérstaklega vakin á því að til greina kemur að stöðva greiðslur til þín afturvirkt og endurreikna réttindi þín frá og með 01.10.2020. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. almannatryggingalaga er heimitt að endurskoða grundvöll bótaréttar hvenær sem er og samræma bætur þeim breytingum sem orðið hafa á aðstæðum greiðsluþega. Samkvæmt 47. gr. sömu laga þá er greiðsluþega skylt að veita TR umbeðnar upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna lögum samkvæmt. Þá er greiðsluþega skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur.“

Kærandi hafi sent inn læknisvottorð þann 13. desember 2025. Með vottorðinu hafi fylgt eftirfarandi skilaboð frá kæranda:

„Vegna athugasemda ykkar gagnvart mér og veru mína á spáni þá er meðfylgjandi skjal frá heimilislækninum mínum einnig er ég með lögheimili á Íslandi. Ef þetta eru ekki fullnægjandi upplýsingar vinsamlegast látið mig vita.“

Í vottorðinu sjálfu hafi meðal annars sagt:

„Tryggingastofnun ríkisins.

Hún hefur dvalið mikið á Spáni síðustu ár vegna heilsufarsástæðna.

Það vottast hér að hún er greind með vefjagigt, slitgigt og fékk endurtekin brjósklos í hálsi og mjóbaki og farið í þrjár brjósklosaðgerðir, 2006 eina og tvær 2007.

Hún er mjög slæm af stoðkerfiseinkennum og vöðvaverkjum. Líður betur í hita og þarf að nota minna af lyfjum í hita.

Einnig með lungnasjúkdóm, astma/COPD. Þarf ekki að nota lyf erlendis.“

Tryggingastofnun hafi talið að þessi gögn ættu að berast Þjóðskrá og hafi kæranda verið sendar leiðbeiningar þess efnis þann 20. janúar 2025. Þjóðskrá hafi samþykkt heimild kæranda til að halda lögheimili hér á landi þrátt fyrir aðsetur erlendis. Gildi sú heimild frá 6. desember 2024 til 6. desember 2025.

Tryggingastofnun hafi í kjölfarið sent bréf, dags. 19. maí 2025, til kæranda. Í því bréfi hafi meðal annars sagt:

„Þann 25.10.2024 sendi TR þér bréf þar sem fram kom að grunur sé um að þú sért búsett erlendis og hafi verið það frá desember 2019.

Þann 13.02.2025 barst staðfesting frá Þjóðskrá um undanþágu til erlendrar búsetu fyrir tímabilið 06.12.2024 - 06.12.2025.

TR óskar því eftir að þú skilir inn gögnum sem staðfesta búsetu fyrir tímabilið 01.10.2020 - 05.12.2024, t.d. færslulista frá banka, afrit af leigusamningi og staðfestingu á leigugreiðslum. Gögnunum er hægt að skila inn á mínar síður undir fyrirspurnir, en einnig er líka hægt að senda gögnin í tölvupósti og senda á netfangið [email protected].

Berist hvorki athugasemdir né gögn fyrir 02.06.2025, þá mun ákvörðun um framhald málsins verða tekin á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja. Athygli þín skal sérstaklega vakin á því að til greina kemur að stöðva greiðslur til þín afturvirkt og endurreikna réttindi þín frá 01.10.2020 - 30.11.2024.“

Kærandi hafi ekki brugðist við þessu bréfi og hafi Tryggingastofnun lokið rannsókn sinni í kjölfarið. Kæranda hafi verið tilkynnt um niðurstöðuna 12. nóvember 2025.

Ágreiningur málsins snúi að ákvörðun Tryggingastofnunar um að endurkrefja um greiðslur sérstakrar uppbótar til framfærslu, sem kærandi hafi fengið greiddar á tímabilinu 1. október 2020 til 5. desember 2024.

Krafan sé tilkomin vegna þess að kærandi hafi ekki verið búsett á Íslandi á þessum tíma og notið greiðslna á grundvelli rangrar skráningar á lögheimili. Ekki sé hægt að sjá að ágreiningur sé um að kærandi hafi sannarlega verið búsett á Spáni á þessum tíma.

Samkvæmt 2. gr. laganna sé lögheimili sá staður þar sem einstaklingur hafi fasta búsetu. Ekki sé heimilt að eiga lögheimili á Íslandi á fleiri en einum stað í senn. Óheimilt sé að eiga lögheimili á Íslandi eigi viðkomandi lögheimili erlendis. Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins að með fastri búsetu sé átt við þann stað þar sem einstaklingur hafi bækistöð sína, dveljist að jafnaði í tómstundum sínum, hafi heimilismuni sína og sé svefnstaður hans þegar hann sé ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika.

Í 2. mgr. 12. gr. laga nr. 80/2018 segi að sérhver sjálfráða einstaklingur sem eigi lögheimili á Íslandi skuli skrá og viðhalda réttri skráningu samkvæmt lögum þessum. Í 3. mgr. 13. gr. sömu laga segi að hver sá sem ætli að dveljast erlendis í sex mánuði eða lengur skuli tilkynna um flutning lögheimilis úr landi til Þjóðskrár Íslands samkvæmt 1. mgr. og tilgreini til hvaða lands sé flutt, sbr. þó 9.–11. gr.

Í 47. gr. laga um almannatryggingar kemur fram að greiðsluþegum sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Þar segi einnig að umsækjanda eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra.

Þegar Tryggingastofnun hafi sent kæranda bréf, dags. 25. október 2024, hafi þegar legið fyrir að kærandi hefði ekki átt fasteign á Íslandi frá árinu 2019 og ekki væri hægt að sjá að hún hefði verið á leigumarkaði.

Til hliðsjónar við eftirlit Tryggingastofnunar skoði stofnunin innskráningar einstaklinga inn á „Mínar síður“ og IP-skráningar og séu þær notaðar til hliðsjónar og stuðnings öðrum gögnum. Samkvæmt IP-skráningum kæranda hafi kærandi að mestu skráð sig inn frá Spáni á tímabilinu 3. desember 2019 til 29. febrúar 2024.

Með bréfum stofnunarinnar, dags. 25. október 2024 og 19. maí 2025, hafi kærandi verið beðin um skila inn gögnum sem staðfestu að kærandi hefði verið búsett hér á landi á meðan hún hafi notið greiðslna frá Tryggingastofnun. Engin gögn hafi borist frá kæranda þess efnis. Kærandi hafi hins vegar sent vottorð frá lækni þar sem fram kom að hún hafi dvalið mikið á Spáni vegna heilsufars. Skilaboð hafi fylgt með vottorðinu frá kæranda þar sem fram komi að bréfið væri sent vegna athugasemda stofnunarinnar um veru hennar á Spáni.

Tryggingastofnun telji ljóst að kærandi hafi ekki verið búsett á Íslandi í skilningi 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur frá a.m.k. árinu 2019. Fram til 6. desember 2024 hafi kærandi einnig ekki haft heimild til þess að halda lögheimili sínu á Íslandi á grundvelli 11. gr. sömu laga.

Ljóst sé að kærandi geti ekki byggt rétt á greiðslum frá Tryggingastofnun á grundvelli rangrar skráningar á lögheimili. Kæranda hafi þvert á móti verið skylt að leiðrétta skráningu sína hjá Þjóðskrá Íslands, sbr. 13. gr. laga um lögheimili og aðsetur. Henni hafi einnig verið skylt að tilkynna það til Tryggingstofnunar samkvæmt 47. gr. laga um almannatryggingar.

Kærandi hafi fengið fjölda tækifæra til þess að skila inn gögnum til þess að skýra búsetu sína á tímabilinu gagnvart Tryggingastofnun. Kærandi hafi ekki sent inn nein gögn sem bendi til þess að hún hafi verið búsett hér á landi heldur hafi hún eingöngu skilað inn gögnum sem staðfesti dvöl hennar erlendis á þessu tímabili. Nú síðast komi það skýrt og greinilega fram í kæru að kærandi hafi verið búsett á Spáni.

Tryggingastofnun hafi farið vel yfir málið á sínum tíma. Ákveðið hafi verið, með tilliti til meðalhófs, að leggja ekki 15% álag á kröfuna. Heimilt sé að leggja slíkt álag á í málum sem þessu, þar sem í ljós hafi komið að rangar, villandi eða ófullnægjandi upplýsingar hafi vísvitandi verið veittar eða einstaklingur látið hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar í því skyni að njóta tryggingar eða fá óréttmætar greiðslur.

Við meðferð þessa kærumáls hafi verið farið aftur yfir öll gögn málsins. Ekki sé ástæða til þess að breyta fyrri ákvörðun.

Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun, dags. 12. nóvember 2025, um að krefja kæranda um ofgreiddar greiðslur meðlags verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 12. nóvember 2025, um að endurkrefja kæranda um greiðslur sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024.

Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð segir að bætur félagslegrar aðstoðar greiðist eingöngu þeim sem lögheimili eigi hér á landi, sbr. 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur, að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og reglugerða sem settar séu með stoð í þeim.

Samkvæmt þágildandi 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð var heimilt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þótti að hann gæti ekki framfleytt sér án þess.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur er lögheimili sá staður þar sem einstaklingur hefur fasta búsetu. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að með fastri búsetu sé átt við þann stað þar sem einstaklingur hafi bækistöð sína, dveljist að jafnaði í tómstundum sínum, hafi heimilismuni sína og sé svefnstaður hans þegar hann sé ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika.

Í 3. mgr. 13. gr. laganna segir að hver sá sem ætli að dveljast erlendis í sex mánuði eða lengur skuli tilkynna um flutning lögheimilis úr landi til Þjóðskrár Íslands samkvæmt 1. mgr. og tilgreina til hvaða lands sé flutt, sbr. þó 9. til 11. gr. Í 11. gr. er kveðið á um heimild til að halda lögheimili sínu á Íslandi þrátt fyrir dvöl erlendis vegna veikinda.

Samkvæmt framangreindu er það eitt af skilyrðum greiðslna sérstakrar uppbótar til framfærslu að greiðsluþegi sé búsettur á Íslandi. Tryggingastofnun ríkisins hefur endurkrafið kæranda um greiðslur sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024 á þeim grundvelli að hún hafi verið búsett á Spáni á umdeildu tímabili. Kærandi mótmælir því ekki að hún hafi verið búsett á Spáni en tekur fram að hún hafi ekki verið með skráð lögheimili þar. Samkvæmt gögnum frá Þjóðskrá var kærandi að mestu leyti skráð með ótilgreint lögheimili á Íslandi á umdeildu tímabili. Þá verður ráðið af gögnum málsins að kærandi hafi selt fasteign sína á Íslandi á árinu 2019 og frá lokum árs 2019 skráði hún sig að mestu inn á „Mínar síður“ frá Spáni.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ráðið verði af gögnum málsins að kærandi hafi í reynd haft lögheimili á Spáni á tímabilinu 1. október 2020 til 5. desember 2024, þ.e. fasta búsetu í skilningi 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur. Í lögunum er kveðið á um ákveðnar heimildir til að halda lögheimilinu á Íslandi þrátt fyrir dvöl erlendis, til að mynda vegna veikinda, sbr. 11. gr. laganna. Samkvæmt gögnum málsins óskaði kærandi eftir undanþágu til að halda lögheimili á Íslandi þrátt fyrir dvöl á Spáni á grundvelli 11. gr. laganna og fékk slíka undanþágu vegna tímabilsins 6. desember 2024 til 6. desember 2025.

Í ljósi þess að kærandi var með fasta búsetu á Spáni á tímabilinu 1. október 2020 til 5. desember 2024, án þess að hafa fengið undanþágu frá Þjóðskrá til að halda lögheimili á Íslandi, er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að kærandi hafi ekki átt rétt á greiðslum sérstakrar uppbótar til framfærslu á umdeildu tímabili.

Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá er skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Um eftirlit og viðurlög er fjallað í 53. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skal Tryggingastofnun reglubundið sannreyna réttmæti bóta, greiðslna og upplýsinga sem ákvörðun um réttindi byggist á. Einnig segir í 2. mgr. 53. gr. að grundvöll bótaréttar megi endurskoða hvenær sem er og samræma betur þeim breytingum sem orðið hafi á aðstæðum greiðsluþega. Þá hljóðar 3. mgr. 45. gr. laga um almannatryggingar svo:

„Leiki rökstuddur grunur á að bótaréttur sé ekki fyrir hendi er heimilt að fresta greiðslum tímabundið meðan mál er rannsakað frekar og stöðva greiðslur komi í ljós að bótaréttur sé ekki fyrir hendi. Um ofgreiðslur og vangreiðslur fer skv. 34. gr.“

Ákvæði 1. mgr. 34. gr. laganna hljóðar svo:

„Hafi Tryggingastofnun ofgreitt bætur til greiðsluþega samkvæmt lögum þessum skal stofnunin draga ofgreiddar bætur frá bótum sem greiðsluþegi síðar kann að öðlast rétt til, sbr. þó 2. mgr. Einnig á Tryggingastofnun endurkröfurétt á hendur greiðsluþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.“

Fyrir liggur að Tryggingastofnun greiddi kæranda sérstaka uppbót til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024, þrátt fyrir að kærandi uppfyllti ekki skilyrði fyrir greiðslum. Tryggingastofnun á því endurkröfurétt á hendur kæranda samkvæmt almennum reglum, sbr. 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar. Því ber kæranda að endurgreiða ofgreiddar bætur vegna framangreinds tímabils.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar frá 12. nóvember 2025, um endurkröfu sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024, staðfest.

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins í máli A, um endurkröfu sérstakrar uppbótar til framfærslu vegna tímabilsins 1. október 2020 til 5. desember 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir