Mál nr. 103/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 103/2026

Föstudaginn 15. maí 2026

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 9. febrúar 2026, kærði A9, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 1. desember 2025, um að fella niður rétt hans til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun 20. maí 2025 og var umsóknin samþykkt 7. júlí 2025. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 1. desember 2025, var kæranda tilkynnt að réttur hans til atvinnuleysisbóta hefði verið felldur niður í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar sökum þess að hann hefði hafnað starfi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 9. febrúar 2026. Með bréfi, dags. 11. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar vegna kærunnar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 16. mars 2026 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 18. mars 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda samdægurs sem voru kynntar Vinnumálastofnun með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 25. mars 2026. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar greinir kærandi frá því að hann og eiginkona hans hafi haft í hyggju að eignast fleiri börn og reynt slíkt í langan tíma, án árangurs. Kærandi hafi nýlega farið í læknisskoðun og rannsóknir á æxlunarheilsu í B þar sem komið hafi í ljós að hann væri með lélega sæðisframleiðslu. Læknirinn hafi ráðlagt kæranda að forðast vinnu með efni þar sem slíkt gæti haft slæm áhrif á heilsu hans og leitt til algerrar ófrjósemi. Kærandi hafi jafnframt lagt fram niðurstöður rannsóknanna en skýringar hans hafi ekki verið teknar gildar, að því er virðist vegna þess að rannsóknirnar hafi verið framkvæmdar erlendis. Kærandi hafi reynt að fá tíma hjá þvagfæraskurðlækni á Íslandi en það hafi reynst ómögulegt vegna langra biðlista og engir tímar í boði. Kærandi hafi einungis tekist að hitta heimilislækni sem hafi hlustað á hann og gefið út vottorð þar sem fram komi að kærandi ætti ekki að starfa þar sem hann myndi umgangast og vinna með leysiefni. Sem dæmi um skaðleg efni megi nefna tólúen, xýlen eða metýlenklóríð sem finnist í þvotta- og hreinsiefnum. Þau efni geti leitt til hormónatruflana og skertrar frjósemi hjá körlum. Phthalates og bisphenol A (BPA), sem finnist oft í hreinsiefnum, tengist minnkuðum hreyfanleika sæðisfrumna og aukinni hættu á ófrjósemi. Vísindalegar rannsóknir staðfesti að mörg þessara efna séu hormónaraskandi efni (e. endocrine disruptors, EDCs) sem trufli hormónajafnvægi, lækki testósterónmagn, skerði gæði sæðis (styrk, hreyfanleika og lögun) og geti valdið DNA-skemmdum.

Samkvæmt lögum nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar sé heimilt að fella niður biðtíma ef uppsögn starfs sé vegna gildra ástæðna, þar á meðal heilsufarslegra ástæðna sem dragi úr starfsgetu eða geri starfið óviðeigandi. Þá kveði lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum (þar á meðal 50. gr. og tengdar reglugerðir um hættuleg efni) á um skyldu atvinnurekenda til að vernda starfsmenn gegn hættulegum efnum. Ef starf feli í sér heilsufarslega áhættu, þar á meðal áhættu fyrir frjósemi, teljist það gild ástæða til að hafna slíku starfi eða láta af því.

Með vísan til framangreinds óski kærandi eftir því að tveggja mánaða biðtími verði endurskoðaður og felldur niður þar sem uppsögn hans hafi verið byggð á lögmætum, læknisfræðilega staðfestum heilsufarsástæðum, studdum bæði læknisfræðilegum gögnum og vísindalegri þekkingu á skaðlegum áhrifum efna á æxlunarheilsu karla.

Í athugasemdum kæranda vegna greinargerðar Vinnumálastofnunar kemur fram að hann hafi mætt til vinnu á bílaþvottastöðinni eftir tilvísun frá Vinnumálastofnun. Í fyrsta samningnum sem kæranda hafi verið gefinn hafi engar upplýsingar verið um laun. Eftir að hafa mætt á staðinn og unnið til kvölds hafi kærandi undirritað nýjan samning. Þegar kærandi hafi spurt hvort launin væru fyrir eða eftir skatta hafi eigandinn svarað sem svo að þau væru eftir skatta. Kærandi hafi samþykkt það og unnið fullan dag næsta dag. Eigandinn hafi svo tjáð kæranda að hann hefði gert mistök, launin væru í raun fyrir skatta, þ.e. nettóupphæðin hafi verið mun lægri en kæranda hafi verið sagt. Þetta hafi valdið kæranda vonbrigðum. Aðalástæða þess að kærandi hafi hætt strax hafi þó verið heilsufar hans. Eftir vinnudaginn hafi kærandi fundið fyrir brennandi tilfinningu í andliti og augum og almennri vanlíðan. Kærandi hafi leitað upplýsinga og komist að því að efni sem væru notuð á bílaþvottastöðvum (t.d. sterk hreinsiefni, leysiefni) geti valdið slíkum einkennum og hafi áhrif á heilsuna til lengri tíma litið, þar á meðal karlkyns frjósemi. Kærandi sé með læknisvottorð frá íslenskum lækni sem ráðleggi honum að forðast vinnu með slíkum efnum. Kærandi sé einnig með sambærilegt eldra vottorð frá B. Kærandi hafi tilkynnt Vinnumálastofnun næsta dag að hann hefði hafnað vinnunni vegna heilsufars, það sé skráð hjá stofnuninni. Í frásögn eigandans komi aðeins fram að „launin hafi verið of lág“, en ekkert um að hann hafi veitt rangar upplýsingar um laun og samning. Þetta geri hans lýsingu ófullkomna. Samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum (einkum 86. gr.) eigi kærandi rétt á að neita vinnu sem ógni heilsu hans, án afleiðinga. Það sé í fullu samræmi við 57. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar um að tekið skuli tillit til heilsufars við mat á hæfni til starfs og réttlæti höfnunar. Kærandi óski því að ákvörðun Vinnumálastofnunar verði felld úr gildi, biðtíminn felldur niður og greiðslur endurreistar.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt síðast um greiðslu atvinnuleysisbóta með umsókn, dags. 20. maí 2025. Með erindi, dags. 7. júlí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt og að bótaréttur væri 100%. Samkvæmt vinnusögu og ferilskrá kæranda hafi hann áður starfað sem verkamaður við málningarvinnu og húsbyggingar.

Í lok október 2025 hafi ferliskrá kæranda verið miðlað til fyrirtækisins C vegna starfs sem hafi verið auglýst hjá Vinnumálastofnun. Þann 3. nóvember hafi forsvarsmenn fyrirtækisins greint frá því að þeir vildu ráða kæranda í starf í kjölfar atvinnuviðtals sem hafi farið fram þann 31. október 2025. Um hafi verið að ræða almenn störf við bílaþvott. Samkvæmt upplýsingum frá fyrirtækinu hafi kærandi verið ráðinn í 100% starf í sex mánuði með möguleika á framlengingu í aðra sex mánuði. Þann 4. nóvember hafi borist fyrirspurn frá forsvarsmanni atvinnurekanda varðandi kröfur Vinnumálastofnunar um launataxta. Fyrirspurn fyrirtækisins hafi verið svarað af hálfu ráðgjafa Vinnumálastofnunar samdægurs þar sem veittar hafi verið leiðbeiningar um gerð ráðningarsamnings við kæranda. Þann 7. nóvember 2025 hafi eftirfarandi upplýsingar borist frá C:

„Sæl, hann A skrifaði undir starfssaming en sagði svo eftir á að honum findist þessi laun alltof lág settum hann á 1árs taxtann hann er ekki með reynslu af þrifum, og hann vildi fá ss þennan 462þ eftir skatt fannst það alltof lítið fyrir skatt. Svo hann mætti ekki í morgun.“

Þann 10. nóvember 2025 hafi kærandi komið á þjónustuskrifstofu Vinnumálastofnunar á Akranesi og tilkynnt ráðgjafa stofnunarinnar að hann hefði byrjaði að vinna hjá C þann 3. nóvember en hætt 6. nóvember vegna heilsufarsástæðna. Samdægurs hafi borist skriflegar skýringar frá kæranda á ástæðum þess að hann hafi hafnað starfinu. Í skýringum hafi kærandi bent á að honum hafi fundist starfið líkamlega erfitt, hann hafi fundið fyrir verkjum í baki og liðið illa eftir vinnu sem rekja mætti til notkunar á sterkum efnum í starfinu. Kærandi hefði verið ómeðvitaður um að sterk efni væru notuð í starfinu sem hann hafi ráðið sig til að sinna. Hann hafi því sagt upp störfum þann 6. nóvember.

Með erindi, dags. 18. nóvember 2025, hafi verið óskað eftir skriflegri afstöðu kæranda á því hvers vegna hann hefði hafnaði starfi hjá C. Sama dag hafi borist afrit af niðurstöðum úr læknisfræðilegri skoðun á heilsu kæranda sem hafi verið framkvæmd í heimalandi hans þann 20. júlí 2023. Jafnframt hafi borist skriflegar skýringar frá kæranda þar sem eftirfarandi hafi komið fram:

„Hello, my name is A. My wife and I are 42 years old. We have one child, but we want to have more while we're still at the right age, but it's not working out for us. So, we had some tests done. I've uploaded my test results above. Based on those results, my urologist told me that if I want to have children, I should categorically avoid contact with chemicals, otherwise I could become completely infertile. I want to note that I didn't turn down the job right away; I worked there for four days, and during that time, I felt my health deteriorate. I was forced to turn it down because my eyes were burning and my face was red afterward.“

Þann 1. desember 2025 hafi kæranda verið tilkynnt að bótaréttur hans hefði verið felldur niður í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga um atvinnuleysistryggingar vegna höfnunar á starfi sem honum hafi staðið til boða hjá C. Ákvörðun Vinnumálastofnunar hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála þann 9. febrúar 2026. Skýringar kæranda í kæru séu samhljóða þeim skýringum sem hann hafi veitt Vinnumálastofnun.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Fyrir liggi að kærandi hafi í fyrstu samþykkt atvinnutilboð hjá C en svo hafnað því eftir að hafa starfað þar í nokkra daga. Ágreiningur í máli þessu snúi að því hvort ástæður kæranda vegna umræddrar höfnunar séu gildar í skilningi laga um atvinnuleysistryggingar.

Markmið laga um atvinnuleysistryggingar sé tryggja þeim sem tryggðir séu og hafi misst fyrra starf sitt tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir séu að leita sér að nýju starfi. Með þessu sé verið að tryggja stöðu og öryggi fólks í atvinnuleysi. Gert sé ráð fyrir að þeir sem teljist tryggðir séu í virkri atvinnuleit þann tíma og séu jafnframt reiðubúnir að taka þátt í þeim vinnumarkaðsaðgerðum sem þeim standi til boða. Atvinnuleysistryggingar veiti þannig þeim sem tryggðir séu innan atvinnuleysistryggingakerfisins fjárhagslegt úrræði í tímabundnu atvinnuleysi sínu. Ríkar kröfur beri að gera til þeirra sem hafni starfi á innlendum vinnumarkaði að hafa til þess gildar ástæður samkvæmt lögunum, enda eigi almennt ekki að þiggja atvinnuleysisbætur í stað þess að gegna launuðu starfi.

Eitt af skilyrðum þess að umsækjandi um atvinnuleysisbætur eigi rétt til greiðslu atvinnuleysistrygginga sé að vera í virkri atvinnuleit, sbr. a. lið 1. mgr. 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Í 14. gr. laganna sé nánar kveðið á um hvað teljist til virkrar atvinnuleitar. Þar sé útlistað að umsækjandi þurfi meðal annars að vera reiðubúinn að taka hvert það starf sem greitt sé fyrir, vera reiðubúinn að taka starfi hvar sem er á Íslandi án sérstaks fyrirvara og hafa til þess vilja og getu. Að öðrum kosti verði ekki litið á hlutaðeigandi í virkri atvinnuleit.

Í 1. mgr. 57. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé kveðið á um viðurlög vegna höfnunar á starfi eða atvinnuviðtali. Ákvæðið sé svohljóðandi:

„Sá sem hafnar starfi sem honum býðst með sannanlegum hætti eftir að hafa verið í atvinnuleit í a.m.k. fjórar vikur frá móttöku Vinnumálastofnunar á umsókn um atvinnuleysisbætur skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila, sbr. þó 5. mgr. Hið sama á við um þann sem hafnar því að fara í atvinnuviðtal vegna starfs sem honum býðst með sannanlegum hætti eða sinnir ekki atvinnuviðtali án ástæðulausrar tafar.“

Þá segi orðrétt í 4. mgr. sömu greinar:

„Vinnumálastofnun skal meta við ákvörðun um viðurlög skv. 1. mgr. hvort ákvörðun hins tryggða um að hafna starfi hafi verið réttlætanleg vegna aldurs hans, félagslegra aðstæðna sem tengjast skertri vinnufærni eða umönnunarskyldu vegna ungra barna eða annarra náinna fjölskyldumeðlima. Enn fremur er Vinnumálastofnun heimilt að líta til heimilisaðstæðna hins tryggða þegar hann hafnar starfi fjarri heimili sínu sem og til ráðningar hans í ótímabundið starf innan tiltekins tíma. Þá er heimilt að taka tillit til aðstæðna þess sem getur ekki sinnt tilteknum störfum vegna skertrar vinnufærni samkvæmt vottorði sérfræðilæknis. Getur þá komið til viðurlaga skv. 59. gr. hafi hinn tryggði leynt upplýsingum um skerta vinnufærni.“

Vinnumálastofnun sé gert að meta skýringar atvinnuleitanda vegna höfnunar á atvinnutilboði með hliðsjón af þeirri ríku skyldu sem hvíli á umsækjendum um atvinnuleysisbætur til að vera reiðubúnir að taka hvert það starf sem greitt sé fyrir, án sérstaks fyrirvara og hafa til þess vilja og getu. Gert sé ráð fyrir því að Vinnumálastofnun sé heimilt að líta til aldurs hins tryggða, félagslegra aðstæðna tengdum skertri vinnufærni eða umönnunarskyldu vegna ungra barna eða annarra náinna fjölskyldumeðlima við ákvörðun um hvort hinn tryggði skuli sæta viðurlögum samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laganna. Enn fremur sé Vinnumálastofnun heimilt að líta til heimilisaðstæðna hins tryggða þegar í boði sé starf fjarri heimili hans sem geri kröfur um að hlutaðeigandi flytji búferlum.

Þær skýringar sem kærandi hafi veitt Vinnumálastofnun vegna höfnunar á umdræddu atvinnutilboði snúi að því að starfið hafi verið líkamlega erfitt og að það hafi neikvæð áhrif á heilsufar hans vegna notkunar á sterkum efnum. Þegar Vinnumálastofnun hafi samþykkt umsókn kæranda hafi ekki legið fyrir neinar upplýsingar frá kæranda um takmarkanir á starfsgetu af heilsufarsástæðum. Það sé afstaða Vinnumálastofnunar að atvinnuleitandi geti ekki, svo gilt sé, borið fyrir sig heilsufarsástæður fyrir höfnun á starfstilboðum í þeim tilfellum sem skert starfsgeta hafi verið atvinnuleitanda kunn en hann kosið að upplýsa stofnunina ekki um þær takmarkanir. Að mati Vinnumálastofnunar séu skýringar kæranda því ekki þess eðlis að þær réttlæti höfnun á atvinnutilboði, sbr. 1. mgr. 57. gr. laganna. Kærandi beri því að sæta viðurlögum á grundvelli ákvæðisins.

Með vísan til framangreinds sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að kærandi hafi hafnað starfstilboði hjá C og ekki haft þar að baki gildar ástæður. Kæranda beri því að sæta biðtíma eftir greiðslum atvinnuleysisbóta í tvo mánuði, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um að fella niður rétt kæranda til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar.

Ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 54/2006 er svohljóðandi:

„Sá sem hafnar starfi sem honum býðst með sannanlegum hætti eftir að hafa verið í atvinnuleit í a.m.k. fjórar vikur frá móttöku Vinnumálastofnunar á umsókn um atvinnuleysisbætur skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila, sbr. þó 5. mgr. Hið sama á við um þann sem hafnar því að fara í atvinnuviðtal vegna starfs sem honum býðst með sannanlegum hætti eða sinnir ekki atvinnuviðtali án ástæðulausrar tafar.“

Þá segir svo í 4. mgr. 57. gr. laganna:

„Vinnumálastofnun skal meta við ákvörðun um viðurlög skv. 1. mgr. hvort ákvörðun hins tryggða um að hafna starfi hafi verið réttlætanleg vegna aldurs hans, félagslegra aðstæðna sem tengjast skertri vinnufærni eða umönnunarskyldu vegna ungra barna eða annarra náinna fjölskyldumeðlima. Enn fremur er Vinnumálastofnun heimilt að líta til heimilisaðstæðna hins tryggða þegar hann hafnar starfi fjarri heimili sínu sem og til ráðningar hans í ótímabundið starf innan tiltekins tíma. Þá er heimilt að taka tillit til aðstæðna þess sem getur ekki sinnt tilteknum störfum vegna skertrar vinnufærni samkvæmt vottorði sérfræðilæknis. Getur þá komið til viðurlaga skv. 59. gr. hafi hinn tryggði leynt upplýsingum um skerta vinnufærni.“

Samkvæmt gögnum málsins var kærandi ráðinn í starf hjá C sem auglýst var hjá Vinnumálastofnun. Skömmu eftir að kærandi hóf störf hjá fyrirtækinu sagði hann upp starfinu. Kærandi hefur vísað til þess að aðalástæða uppsagnarinnar hafi verið vegna heilsufars hans. Þau efni sem væru notuð á vinnustaðnum hefðu farið illa í hann og slíkt geti haft áhrif á heilsuna til lengri tíma litið, þar á meðal á frjósemi.       

Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 54/2006 er fjallað um almenn skilyrði þess að vera tryggður samkvæmt lögunum. Eitt af þeim skilyrðum er að vera í virkri atvinnuleit, sbr. 14. gr. Í 1. mgr. 14. gr. segir að sá teljist vera í virkri atvinnuleit sem uppfylli eftirtalin skilyrði:

1. er fær til flestra almennra starfa,
2. hefur heilsu til að taka starfi eða taka þátt í virkum vinnumarkaðsaðgerðum, sbr. þó 5. mgr.,
3. hefur frumkvæði að starfsleit og er reiðubúinn að taka hvert það starf sem greitt er fyrir samkvæmt lögum og kjarasamningum, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, og uppfyllir skilyrði annarra laga,
4. hefur vilja og getu til að taka starfi án sérstaks fyrirvara,
5. er reiðubúinn að taka starfi hvar sem er á Íslandi,
6. er reiðubúinn að taka starfi óháð því hvort um fullt starf eða hlutastarf er að ræða eða vaktavinnu,
7. á ekki rétt á launum eða öðrum greiðslum í tengslum við störf á vinnumarkaði þann tíma sem hann telst vera í virkri atvinnuleit nema ákvæði 17. eða 22. gr. eigi við,
8. hefur vilja og getu til að taka þátt í vinnumarkaðsaðgerðum sem standa honum til boða, og
9. er reiðubúinn að gefa Vinnumálastofnun nauðsynlegar upplýsingar til að auka líkur hans á að fá starf við hæfi og gefa honum kost á þátttöku í vinnumarkaðsaðgerðum.

Í 1. mgr. 9. gr. laga um atvinnuleysistryggingar kemur meðal annars fram að allar upplýsingar um vinnufærni umsækjanda skuli koma fram í umsókn um atvinnuleysisbætur og þær rökstuddar fullnægjandi gögnum. Líkt og Vinnumálastofnun hefur vísað til lágu engar upplýsingar fyrir hjá stofnuninni um skerta starfsgetu kæranda. Úrskurðarnefndin tekur því undir með Vinnumálastofnun að þær skýringar sem kærandi hefur gefið séu ekki þess eðlis að þær réttlæti höfnun á starfinu, sbr. 4. mgr. 57. gr. laga nr. 54/2006. Ákvörðun Vinnumálastofnunar um að fella niður rétt kæranda til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 54/2006 er því staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 1. desember 2025, um að fella niður rétt A, til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir