Mál nr. 117/2026-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 117/2026

Miðvikudaginn 20. maí 2026

Ú R S K U R Ð U RA

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Unnþór Jónsson lögfræðingur og Kristinn Tómasson læknir.

Með kæru, móttekinni 13. febrúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 12. febrúar 2026 um að veita kæranda hlutaörorkulífeyri.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins 27. nóvember 2025. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 12. febrúar 2026, var samþykkt að veita kæranda hlutaörorkulífeyri með þeim rökum að niðurstaða samþætts sérfræðimats væri að geta hennar til virkni á vinnumarkaði væri 26-50%.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 13. febrúar 2026. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 11. mars 2026, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 12. mars 2026. Viðbótargögn bárust frá kæranda 17. mars 2026 og voru þau send Tryggingastofnun til kynningar 18. mars 2026. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærandi hafi sótt um örorkulífeyri en verið veittur hlutaörorkulífeyrir, þ.e. metin með 26-50% vinnugetu. Niðurstaðan komi kæranda mjög á óvart og hún vilji fá útskýringu á henni. Læknar kæranda hafi undirbúið hana undir að fá samþykkta örorku þar sem ekki sé raunhæft að áætla að hún geti snúið aftur á vinnumarkaðinn. Kærandi standi ekki undir sjálfri sér og heimilinu vegna hennar líðan og geti því ekki bætt við 26-50% vinnu. Kærandi hafi verið rúmliggjandi síðan hún hafi farið í samþætt sérfræðimat 6. febrúar 2026. Hún viti ekki um neinn vinnustað sem tæki það í mál.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði samþykkt stofnunarinnar á umsókn kæranda um hlutaörorkulífeyri en synjun á umsókn um örorkulífeyri.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé réttur til örorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laganna sé réttur til hlutaörorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 26–50% vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laganna beri Tryggingastofnun ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem sé forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þá segi að í niðurstöðum matsins skuli koma fram hver geta viðkomandi einstaklings til virkni á vinnumarkaði sé.

Í 3. mgr. 26. gr. laganna segi að við framkvæmd samþætts sérfræðimats skuli Tryggingastofnun byggja á fyrirliggjandi gögnum um færni umsækjanda til atvinnuþátttöku og árangur endurhæfingar eftir því sem við eigi. Þá segi að matið skuli meðal annars byggjast á þáttum sem lúti að færni, aðstæðum (umhverfis- og einstaklingsbundnum þáttum) og heilsu í víðum skilningi. Að lokum segi að stofnunin skuli afla annarra nauðsynlegra gagna og upplýsinga, í samræmi við V. kafla, eftir því sem við eigi og óska eftir umsögnum sérfræðinga ef þörf sé á.

Í reglugerð nr. 933/2025 um framkvæmd samþætts sérfræðimats sé fjallað um framkvæmd matsins.

Í 1. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun sjái um framkvæmd samþætts sérfræðimats á grundvelli viðauka með reglugerðinni.

Í 2. gr. reglugerðarinnar segi að við framkvæmd matsins skuli Tryggingastofnun leggja einstaklingsbundið og heildrænt mat á áhrif heilsu, fötlunar, færni og aðstæðna umsækjanda, svo sem persónulegra, félagslegra og umhverfislegra aðstæðna, á getu hans til virkni á vinnumarkaði á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Til framangreindra aðstæðna teljist meðal annars notkun hjálpartækja, aðstoð eða stuðningur sem auki eða geti aukið getu umsækjanda til virkni á vinnumarkaði, sem og möguleika hans á vinnumarkaði.

Kærandi hafi þegið endurhæfingarlífeyri eða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur frá Tryggingastofnun í samtals 30 mánuði eða frá 1. september 2023 til 28. febrúar 2026. Sjúkra- og endurhæfingargreiðslur hafi seinast verið samþykktar með bréfi, dags. 27. ágúst 2025, frá 1. október 2025 til 28. febrúar 2026.

Kærandi hafi sótt um örorku- og hlutaörorkulífeyri með umsókn, dags. 15. október 2025. Samhliða umsókn hafi Tryggingastofnun borist spurningalisti vegna færniskerðingar, dags. 27. nóvember 2025, sjálfsmat vegna örorku, dags. 16. janúar 2026, starfsgetumat frá VIRK, dags. 6. nóvember 2024, og læknisvottorð, dags. 19. desember 2025. Tryggingastofnun hafi boðað kæranda í viðtal í tengslum við samþætt sérfræðimat þann 6. febrúar 2026 og á því byggi mat fagaðila.

Með bréfi, dags. 12. febrúar 2026, hafi umsókn kæranda um hlutaörorkulífeyri verið samþykkt þar sem geta kæranda til virkni á vinnumarkaði hafi samkvæmt samþættu sérfræðimati verið metin 26-50%.

Í greinargerð Tryggingastofnunar er fjallað um það sem fram kemur í helstu gögnum málsins. Þá segir að Tryggingastofnun leggi sjálfstætt mat á gögn málsins. Sérfræðingar Tryggingastofnunar telji kæranda ekki glíma við meira en vægan vanda við skilgreind færniatriði samþætts sérfræðimats, þ. á m. við að sinna launuðu starfi (d850). Nánar tiltekið sé það mat sérfræðinga Tryggingastofnunar að kærandi geti sinnt launuðu starfi en gæti stundum átt erfitt með ákveðna þætti, svo sem að skipuleggja verkefni, halda tímaáætlun eða aðlagast breytingum í vinnuumhverfi. Þá sé endurhæfing kæranda talin fullreynd. Mat sérfræðinga Tryggingastofnunar á færnivanda kæranda sé í samræmi við mat fagaðila á skerðingum á líkamsstarfsemi kæranda samkvæmt matsskýrslu, dags. 6. febrúar 2026, sjúkdómsgreiningar í læknisvottorði, dags. 19. desember 2025, og lýsingar kæranda á eigin heilsubresti. Áhrif umhverfis geti gefið tilefni til fráviks frá almennum viðmiðum um tengsl skerðingar á líkamsstarfsemi og færnivanda en hafi ekki gert það ekki í þessu tilfelli að mati sérfræðinga Tryggingastofnunar.

Niðurstaðan byggi á samþættu sérfræðimati, þ.e. mati þverfaglegs teymis heilbrigðismenntaðra sérfræðinga Tryggingastofnunar á áhrifum heilsu, fötlunar, færni og aðstæðna kæranda, svo sem persónulegra, félagslegra og umhverfislegra aðstæðna, á getu kæranda til virkni á vinnumarkaði á grundvelli fyrirliggjandi gagna, sbr. reglugerð nr. 934/2025 um framkvæmd samþætts sérfræðimats og viðauka með henni.

Þessi  niðurstaða  sé  í  samræmi  við leiðbeinandi  viðmið um  niðurstöðu  samþætts sérfræðimats. Í vissum tilvikum sé heimilt að meta virkni einstaklinga á vinnumarkaði minni en 25%, án þess að samþætt sérfræðimat fari fram og þá sé litið til eftirfarandi viðmiða:

„Þörf á umfangsmikilli umönnun og aðstoð við flestar athafnir daglegs lífs

Fjölþættar skerðingar sem krefjast sólarhringsumönnunar

Alvarleg eða meðal vitsmunaskerðingu og takmörkuð aðlögunarhæfni

Ólæknandi sjúkdómur sem veldur mjög takmörkuðum lífslíkum

Líknarmeðferð“

Framangreint eigi ekki við um kæranda. Auk þess sé það mat sérfræðinga Tryggingastofnunar að kærandi glími ekki við mikinn eða algjöran vanda við framkvæmd nauðsynlegrar færni, eins og hún sé skilgreind samkvæmt leiðbeinandi viðmiðum um niðurstöðu samþætts sérfræðimats. Sérfræðingar Tryggingastofnunar leggi lokamat á áhrif færnivanda á getu til virkni á vinnumarkaði. Eftirfarandi sé nauðsynleg færni samkvæmt viðmiðunum:

„Að ávinna sér leikni (d155)

Að inna af hendi stakt viðfangsefni (d210)

Að skilja talað mál eða tjáningu á táknmáli (d310 eða d320)

Að vera í líkamsstöðu (d415)

Að þvo sér (d510)

Að fara á salerni (d530)

Að eiga í grunnsamskiptum (d710)“

Færni sem ekki sé nauðsynleg teljist stuðningsfærni. Áhrif vægari vanda við nauðsynlega færni og/eða vanda við stuðningsfærni meti sérfræðingar Tryggingastofnunar heildstætt hverju sinni með hjálp leiðbeinandi viðmiða um tengsl færnivanda og getu til virkni á vinnumarkaði. Í tilviki kæranda hafi áhrif færnivanda ekki talin slík að geta hennar til virkni á vinnumarkaði væri metin minni en 25%. Áhrif færnivanda séu þó slík að geta hennar til virkni á vinnumarkaði sé ekki metin meiri en 50%. Niðurstaða samþætts sérfræðimats sé þess vegna sú að geta kæranda til virkni á vinnumarkaði sé 26-50%.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um rétt til örorku- og hlutaörorkulífeyris.

Með hliðsjón af framangreindu fari Tryggingastofnun því fram á að ákvörðun stofnunarinnar frá 12. febrúar 2026 um samþykkt á umsókn kæranda um hlutaörorkulífeyri en synjun á umsókn um örorkulífeyri sé staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 12. febrúar 2026, þar sem samþykkt var að veita kæranda hlutaörorkulífeyri. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort kærandi eigi rétt á örorkulífeyri samkvæmt 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um almannatryggingar er réttur til örorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga um almannatryggingar er réttur til hlutaörorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfæðimati sé metin 26-50% vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem er forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þó er Tryggingastofnun heimilt að víkja frá skilyrði um samþætt sérfræðimat ef slíkt mat er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar. Í 2. mgr. 26. gr. er tilgreint að áður en til samþætts sérfræðimats komi skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd. Tryggingastofnun er heimilt að víkja frá því skilyrði ef það er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar. Í 3. mgr. 26. gr. laganna segir að við framkvæmd samþætts sérfræðimats skuli Tryggingastofnun byggja á fyrirliggjandi gögnum um færni umsækjanda til atvinnuþátttöku og árangur endurhæfingar eftir því sem við eigi. Fram komi að matið skuli vera byggt á þáttum sem lúti að færni, aðstæðum (umhverfis- og einstaklingsbundnum þáttum) og heilsu í víðum skilningi.

Reglugerð nr. 934/2025 um framkvæmd samþætts sérfræðimats var sett á grundvelli 31. gr. laga um almannatryggingar. Svohljóðandi er 2. gr. reglugerðarinnar er varðar mat á getu til virkni á vinnumarkaði:

„Við framkvæmd samþætts sérfræðimats skal Tryggingastofnun leggja einstaklingsbundið og heildrænt mat á áhrif heilsu, fötlunar, færni og aðstæðna umsækjanda, svo sem persónulegra, félagslegra og umhverfislegra aðstæðna, á getu hans til virkni á vinnumarkaði á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Til framangreindra aðstæðna telst m.a. notkun hjálpartækja, aðstoð eða stuðningur sem eykur eða getur aukið getu umsækjanda til virkni á vinnumarkaði, sem og möguleikar hans á vinnumarkaði.

Við framkvæmd samþætts sérfræðimats er umsækjanda um örorku- eða hlutaörorkulífeyri rétt og skylt að taka þátt í meðferð máls hjá Tryggingastofnun og er stofnuninni heimilt að boða hlutaðeigandi umsækjanda í viðtal til sérfræðings á vegum stofnunarinnar, sbr. 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.“

Í viðauka við reglugerðina er að finna atriði sem líta skal til við samþætt sérfræðimat, með kvörðum og lýsingum. Atriðin eru flokkuð í b-þætti - líkamsstarfsemi, d-þætti - athafnir og þátttaka, e-þætti - umhverfi og p-þætti - persónubundnir þættir.

Fyrir liggur læknisvottorð B, dags. 19. desember 2025, þar sem greint er frá eftirfarandi sjúkdómsgreiningum:

„GÓÐKYNJA HÁÞRÝSTINGUR INNAN HÖFUÐKÚPU

BLANDIN KVÍÐA- OG GEÐLÆGÐARRÖSKUN

KVÍÐARÖSKUN, ÓTILGREIND

SJÓNSVIÐSGALLAR

VEFJAGIGT

HÖFUÐVERKUR

OFFITA, ÓTILGREIND

STREITA, EKKI FLOKKUÐ ANNARS STAÐAR“

Um fyrra heilsufar segir:

„Carpal tunnel syndrome. Farið í aðgerð á báðum höndum.

Góðkynja innankúpuháþrýstingur greind 2022, sjá að neðan.

Þunglyndi.

Svefnvandi.

Vefjagigt.“

Um heilsuvanda og færniskerðingu segir:

„A er X ára gömul kona sem greindist með góðkynja innankúpuháþrýsting í september 2022. Fór í upphafi til C augnlæknis vegna sjóntruflana sem greindi hana með bilateral papilluödem. Vísað beint á bráðamóttöku D þar sem hún fékk greininguna góðkynja innankúpuháþrýsitngur og var sett á meðferð með Diamox og Kaleorid. Var áfram mjög slæm af höfuðverk og uppköstum. Var á endanum flutt suður á LSH með sjúkraflugi. Ventill settur í heilann 25. nóvember 2022 sem hefur náð að að létta á þrýstingnum og sjónsviðið er aðeins betra. Þó er A enn að fá höfuðverkjaköst og er mjög þreytt. Er komin á Indometacin sem hún fékk hjá taugalækni og finnst það hjálpa aðeins við verkjunum en er samt enn mjög slæm. Þetta hefur einnig tekið á andlegu hliðina. Verið í eftirliti hjá E heila- og taugaskurðlækni og hjá taugalækni. Ekkert meira hægt að gera í bili en að verkjastilla hana og koma henni áfram í endurhæfingu til sjúkraþjálfara. Enn er batinn mjög hægur. Einnig verið mikið álag á henni heima. Skilin við eiginmann sem glímir við fíknivanda. Lítill stuðningur á svæðinu. Foreldrar hennar búa erlendis.

Búin að fara í gegnum VIRK sem hefur metið hana óvinnuhæfa.

Ástand hennar er ekki nógu gott, er með höfuðverk, einnig stoðkerfisverkir, er með varanlega sjónsviðstruflun og fær svima við hraðar hreyfingar. Getur ekki verið í áreiti.

Greindist með vefjagigt í desember 2024. Er oft með verki. Er á meðferð með Wegovy vegna yfirþyngdar, gengið vel hjá henni og hefur lést töluvert.“

Um lýsingu læknisskoðunar segir:

„Lífsmörk: BÞ 124/86, Púls 65. Þyngd 68,3 kg. BMI 27,19.

Almennt: Ekki bráðveikindaleg að sjá. Lækkað geðslag. Er með sólgleraugu þar sem hún þolir birtu illa.

Hjartahlustun: Heyri S1 og S2 án auka eða óhljóða.

Lungnahlustun: Eðlileg öndunarhljóð, ekki brak til staðar.

Taugaskoðun: Eðlileg heilataugaskoðun. Eðlilegir kraftar og skyn í útlimum. Eðlilegir reflexar.

Kviður er mjúkur og eymslalaus.

Aum yfir 18/18 punktum vefjagigtar.

Ekki bjúgur á fótleggjum, eðlilegir distal púlsar.“

Í læknisvottorðinu kemur fram að kærandi sé óvinnufær og að búast megi við að færni aukist með tímanum eða ekki.

Í athugasemdum segir:

„Mjög erfitt að segja til um batahorfur. Batinn hefur verið mjög hægur og nánast enginn. Vonandi samt með tímanum nær hún að komast aftur á vinnumarkað en það er samt sem áður ekki í augsýn. Starfsendurhæfing hefur ekki leitt til aukinnar starfsgetu og ástandið í raun verið óbreytt í 3 ár.“

Einnig liggur fyrir læknisvottorð B, dags. 22. desember 2025, þar sem segir um núverandi stöðu:

„Staðan hjá A er alls ekki nógu góð. Hún er með sjónsviðstruflun sem hefur töluverð áhrif á daglegt líf. Hún fær slæma höfuðverki, þolir illa birtu og þarf að ganga með sólgleraugu. Hún er slæm í líkamanum, er með vefjagigt og verki á mörgum stöðum. Upplifir líka þreytu og orkuleysi. Er óvinnufær eins og staðan er í dag og búin að vera í tæp 4 ár.“

Í vottorðinu kemur fram að líkamlegir erfiðleikar hafi mjög veruleg áhrif með vísan til sjónsviðsskerðingar, höfuðverkja, verkja í líkama, þreytu og slappleika. Þá segir að andlegir erfiðleikar hafi veruleg áhrif með eftirfarandi útskýringu: „Hefur töluverð áhrif á andlega heilsu hennar að vera búin að missa heilsuna. Mikið álag verið á henni til lengri tíma og ákveðið vonleysi nú þegar heilsan er ekki að koma til baka.“ Einnig segir að þátttöku og virkni erfiðleikar hafi mjög veruleg áhrif með eftirfarandi útskýringu: „Nær ekki að gera mikið. Þyrfti að komast í betra úrræði en er einangruð þar sem allt kostar frekar mikið.“

Í starfsgetumati VIRK, dags. 6. nóvember 2024 segir í samantekt og áliti:

„Um er að ræða X ára gamla konu. Hún er fædd í Reykjavíken er alin upp á E til 2003 er hún flytur á F. Góð æska. Á þrjár yngri systur. Kláraði grunnskóla og lauk BEd í X 2016 og er búin með eitt ár í mastersnámi. Á eftir vettvangsnám sem verður henni erfitt vegna sjónsviðstruflunar. Hún er nýlega fráskilin og á tvær stúlkur sem eru X ára og X ára. Býr ein. Hún er með fulla forsjá yfir börnum sínum. Veit ekki hvort hún nær endum saman fjárhagslega nú. Hún var í unglingavinnu á sumrin en starfaði sem þjónn á F frá 2007 til 2016. Eignast síðan barn og var veiká meðgöngu og var í skóla. Tók hálfa önn í sálfræði 2012 en fór í kennaranámið eftir það. Hún vann síðast á leikskóla og hefur verið frá vinnu síðan hún greindist með heilaæxlið 2022.

Hún hefur alla tíð verið höfuðverkjagjörn og haft óljósa verki í hnjám frá barnsaldri. Saga er um blöðrur á eggjastokkum og krónískar frunsur.

Hún var greind með pseudotumor cerebri í september 2022 og þurfti að fá shunt og fór því í aðgerð vegna þess í lok nóvember 2022. Hún var með mikinn höfuðverk vegna hækkaðs innankúpuþrýstings og segir hún að shuntið hafi verið sett til að bjarga sjóninni. Hún var góð í þrjár vikur eftir aðgerðina en svo komu höfuðverkirnir að nýju. CT í febrúar sl. kom vel út. Sjónsvið hennar er skert og er henni bannað að keyra í Reykjavíkaf augnlækni. Fer á 8-12 vikna fresti til hans í eftirlit. Heimilislæknir hennar vildi að hún myndi hitta G taugalækni sem bætti við Indometasini hjá henni.

Hún er daglega með höfuðverki, annars vegar migreni og svo taugaverki þar sem shuntið er. Þessir verkir aukast við áreiti svo sem álag, ljós og hávaða. Notar sólgleraugu og eyrnatappa vegna þessa. Dætur hennar eru með headset á ipad vegna truflunar.

Hún notar í dag Gabapentin 300 mg 2 x3, Sertral 100 mg x1, Valacyclovir 500 mg x1, Quetiapine 50 mg x 1, Wegovy, Indometasin 25 mg x3 og Parkodin forte 1-2 eftir þörfum.

Hún fór á Reykjalund og var þar í sex vikur í janúar og febrúar á þessu ári. Fór síðan í VIRK í um fimm mánuði og fór þar til sálfræðings, til iðjuþjálfa, á núvitundarnámskeið, og í fjarþjálfun í sundi í 12 vikur. Engin vinnuprófun var reynd. Þessi úrræði voru til gagns en hafa ekki aukið starfsgetu hennar og framgangur verið lítill. Einnig á hún til með að fara fram úr sér. Kveðst bíða eftir ADHD greiningu.

Hennar helstu hindranir varðandi endurkomu á vinnumarkað eru orkuleysi og höfuðverkir. Hún þolir líka mjög lítið áreiti og álag. Sjónsviðstruflun. Hún skammtar sér verkefni heima þar sem orkan klárast fljótt. Andlega hliðin er ekki að trufla hana en hún er á Sertral. Hún vill vera á vinnumarkaði en treystir sér ekki til þess eins og staða hennar er í dag. Starfsendurhæfing hefur ekki leitt til aukinnar starfsgetu og því telst starfsendurhæfing fullreynd að sinni.“

Fyrir liggur samantekt úr meðferð frá H sálfræðingi, dags. 18. febrúar 2026. Þar segir meðal annars svo:

„Hún er einstæð og ber ein ábyrgð á heimili og uppeldi barna sinna. Þrátt fyrir takmarkaða orku leggur hún þá orku sem hún hefur í umönnun og stuðning við börn sín. Það leiðir til þess að lítið svigrúm er eftir fyrir eigin endurheimt, sem viðheldur álagi og einkennum. Félagsleg staða hennar eykur því heildarálag og hefur áhrif á endurhæfingarmöguleika.

Matskvarðar

Fyrirlögn spurningalista í meðferð

Matskvarðar	Byrjun	Lok
PHQ-9	17	15
GAD-7	19	13
WSAS	36	33
HeildCORE	19,1 (Miðlungs þjónustuþörf)	18,2 (Miðlungs þjónustuþörf)
Heild án áhættuCORE	20,4 (Miðlungs /alvarleg þjónustuþörf)	19,3 (Miðlungs þjónustuþörf
LíðanCORE	17,5 (Miðlungs Þjónustuþörf)	195,0 (Miðlungs þjónustuþörf)
VirkniCORE	19,2 (Miðlungs þjónustuþörf)	17,5 (Miðlungs þjónustuþörf)
VandamálCORE	22,5 (Miðlungs/alv þjónusustuþörf)	22,5 (Miðlung/alv þjónustuþörf)
ÁhættaCORE	13,3 (Væg þjónustuþörf)	13,3 (Væg þjónustuþörf)

 

A á erfitt með að sætta sig við skerta líkamlega getu og upplifir missi á fyrri starfsgetu og úthaldi. Sú togstreita milli vilja og raunverulegrar getu veldur henni streitu sem getur aukið líkamleg einkenni.

Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að um er að ræða hamlandi einkenni vegna langvarandi líkamlegra veikinda og skerts álagsþols. Einkennin eru viðkvæm fyrir álagi og leiða til endurtekinna bakslaga, sem takmarkar getu hennar til stöðugrar atvinnuþátttöku og reglubundinnar virkni.“

Í læknisvottorði I augnlæknis, dags. 17. mars 2026, segir:

„Það vottast hér með að viðkomandi hefur skerðingu á sjónsviði af völdum sjúkdóms. Sjónsvið mælist aðeins tæplega 20° frá miðju skv. endurteknum mælingum frá okt. 2022 og það nýjasta dags. 12.3.2026.“

Í fyrirliggjandi spurningalista vegna færniskerðingar, sem kærandi lagði fram með umsókn um örorkumat, er svarað spurningum sem snúa að líkamlegri og andlegri færni. Í lýsingu á heilsuvanda er greint frá höfuðverkjum, sjónskerðingu, orkuleysi og andlegri vanlíðan. Af svörunum verður ráðið að kærandi eigi í erfiðleikum með ýmsar athafnir dagslegs lífs og þá helst vegna sjónar. Kærandi svarar játandi spurningu um hvort hún hafi átt við geðræn vandamál að stríða og vísar til kvíða og andlegrar vanlíðanar eftir veikindi í því samhengi.

Einnig liggur fyrir sjálfsmat kæranda, dags. 16. janúar 2026, þar sem kærandi greinir frá því að helsti vandi hennar sem leiði til óvinnufærni séu höfuðverkir, truflun á sjónsviði, jafnvægisleysi, skert áreitisþol og ljósfælni. Varðandi spurningar sem lúta að lærdómi og beitingu þekkingar greinir kærandi frá miklum vanda. Þá lýsir kærandi miklum vanda við að takast á við almenn verkefni og kröfur og algjörum vanda við að skipuleggja og framkvæma mörg verkefni í einu, samtímis eða hvert á eftir öðru. Kærandi lýsir ekki vanda við að tjá sig nema hvað varðar að skilja tjáningu án orða og að tjá sig á skiljanlegan hátt, en þar greinir kærandi frá miðlungs vanda. Varðandi spurningar sem lúta að hreyfingu þá greinir kærandi ýmist frá miðlungs, miklum eða algjörum vanda nema hvað varðar hjálpartæki en sá liður á ekki við að mati kæranda. Varðandi spurningar um getu til að sjá um sjálfa sig greinir kærandi ekki frá vanda að öðru leyti en miðlungs vanda við að klæða sig og miklum vanda við að þvo sér. Varðandi spurningar sem lúta að samskipum og tengslum greinir kærandi frá miðlungs vanda eða miklum vanda. Varðandi spurningar um getu til að sinna starfi greinir kærandi frá miðlungs, miklum eða algjörum vanda. Varðandi mat á umhverfisþáttum greinir kærandi fyrst og fremst frá vandamálum er lúta að lýsingu, hljóðvist, titringi, loftgæðum og fyrirkomulagi vinnurýmis, en kærandi telur eftirfarandi þætti vera alvarlega eða algjöra hindrun.

Fyrir liggur samþætt sérfræðimat frá fagaðilanum Í vegna viðtals við kæranda 6. febrúar 2026. Þar kemur fram að rannsóknarspurningin sé að meta getu til virkni á vinnumarkaði og hvort endurhæfing sé fullreynd. Í áliti fagaðila segir í samantekt um niðurstöðu mats með tilliti til rannsóknarspurningar:

„Skv. Virk er starfsendurhæfing fullreynd og hún hafi heilsubrest sem hindri starf. Í vottorði og samtali ekki talið frekari bata að vænta.

Skv. eigin lýsingu skerðing á verkjatilfinningu og orkustigi með fylgieinkennum skertrar athygli. Sú skerðing endurspeglast  í víðtækur mismiklum vanda er virknispurningum svarað. Skv. ofannefndu óvinnufærni til staðar“

Í fyrri heilsufarssögu og lýsingu á heilsuvanda segir:

„Segist frísk fyrir 2022 er hún greinist með innankúpuþrýsting við augnskoðun vegna sjóntruflunar. Reynd lyfjameðferð og síðar settur ventill. Skv. vottorði: „Ventill settur í heilann 25. nóvember 2022 sem hefur náð að að létta á þrýstingnum og sjónsviðið er aðeins betra.“ Hún var á Reykjalundi og segist þar hafa ráðið við sundleikfimi og hjálp með skipuleg en fór alltaf yfir mörk sín og aukin einkenni. Síðan VIRK og metin þar óstarfhæf. Daglegir höfuðverkir og þegar slæmir bak eru við augu, einnig ógleði og verkjalyf nær daglega. Nú verið að trappa út Parkodin en á Indometacin sem telur að minnki höfuðverk. Einnig Gabapentin. Nýlega greind með vefjagigt og lýsir liðverkjum í hnjám og annars staðar. Er á Wegovy og lést um 20kg.

Skv. læknisvottorði lýst höfuðverkjaköstum og þreytu og sagt að ekki sé meira hægt að gera í bili. „...er með varanlega sjónsviðstruflun og fær svima við hraðar hreyfingar.“

Í mati fagaðila á heilsubresti, þ.e. mati á b-þáttum, kemur fram varðandi líkamlegar skerðingar að ekki sé hægt að meta sjón. Alvarleg skerðing sé til staðar varðandi verkjatilfinningu og væg skerðing varðandi áreynsluþol. Að öðru leyti var ekki talið að um líkamlegar skerðingar væri að ræða. Um matið segir:

„Við skoðun á sjónsviði kemur fram nokkuð skert hringlaga sjónsvið (ekki staðfest í vottorði) en segist sjá nær og fjær. Notar sólgleraugu. Heyrn er í lagi í viðtali, ekki saga um einkenni frá innra eyra eða skaði á líkamsvef.

Skv. sögu er við hreyfiálag svörun með auknum hjartslætti og mæði sem gengur yfir í hvíld.  Ekki saga um hjartláttartruflanir eða lungnaeinkenni og ekki lausheldni á þvag eða hægðir.

Ekki skert áreynsluþol en segist verða að hafa púls undir 140/mín til að hindra aukna verki. Ekki saga um húðsjúkdóm og húð er eðlileg að sjá. Hún lýsir daglegum verkjum og verkjalyfjainntöku.

Við skoðun er mikil þreifeymsli yfir vöðvafestum utan á mjöðmum og innan á hnjám. Mjög mikil eymsli í hálsi, hnakka og höfði. Vöðvakraftur er eðlilegur í útlimum en við prófun á vinstri handlegg, kókontractionir. Létt hliðarskref eru eðlileg, dettur ekki við afturtog. Víxlhreyfingar og fingur-nef-fingur með breytilegri stöðu fingra er eðlilegt.“

Varðandi vitrænar/geðrænar skerðingar kemur fram að alvarleg skerðing á orkustigi sé til staðar og miðlungs skerðing á athygli og minni. Þá sé væg skerðing á áhugahvöt, svefni og tilfinningalífi. Að öðru leyti var ekki talið að um vitrænar/geðrænar skerðingar væri að ræða. Um matið segir:

„Hún lýsir eðlilegri vitsmunagetu og sér um heimilirekstur og slík störf, sjálfan sig og dætur, en allt er erfitt. Hún lýsir að hvíli sig daglega. Í dag hægari í hugsun og gerðum, sumt til heimilis rekur á reiðanum en gert að lokum. Skert athygli og minni og hefur margar vekjaraklukkur heima við til að minna hana á tíma. Hún sefur á Quetiapin en ekki úthvíld. Andleg vanlíðan til staðar og þarf að tala sig til fyrir ákveðna virkni en ekki óeðlileg hegðun.“

Í færnimati fagaðila, þ.e. mati á d-þáttum, kemur fram að vægur vandi sé til staðar varðandi nám og beitingu þekkingar. Um matið segir:

„Hún lýsir vanda við nám og beitingu þekkingar.  Hún getur tekið við fræðslu maður á mann sem á Reykjalundi, en hún segist engu bæta við í dag. Þau daglegu verkefni heima sem að elda, reikningshald, samskipti við börn og skóla gerir hún án stuðnings, „ en það kostar“. Hún segist leysa vandamál og taka ákvarðanir en er lengur af því en áður. Finnst sem hún „er ekki tengd“. Hefur farið út og gleymt brauði í  ofni sem brann, en ekki skaði.“

Hvað varðar almenn verkefni og kröfur kemur fram að vægur vandi sé til staðar. Um matið segir:

„Gerir öll verkefni heima og þarf ekki utankomandi hjálp,  tekur ákvarðanir og tikkar í boxin á skipulaginu, en er hægari en fyrir veikindin. Hún eldar þó ekki flókið. Setur upp dagskipulag og skráir hjá sér á hverju kvöldi nótur en fylgir því ekki alltaf næsta dag. Sum verkefni valda kvíða/streitu en hún finnur leiðir í gegnum verkefnin „ og borgar fyrir á eftir“.“

Varðandi tjáskipti er það mat fagaðila að enginn vandi sé til staðar eða að viðkomandi liðir eigi ekki við í tilviki kæranda nema hvað varðar að skilja tjáningu án orða, en þar er talið að um vægan vanda sér að ræða. Um matið segir:

„Hún segir erfitt að ræða við fólk og finnst hún stundum sem áhorfandi.  Segist soppa í miðri setningu. Skilur kaldhæðni en er lengur að ná innihaldi en aðrir. Spyr hvort skilji brandara þá segist hún ekki lesa slíka og hlær. Talar og tjáir sig skilmerkilega í viðtali og frásögn og skilningi er ekki ábótavant.“

Varðandi hreyfanleika kemur fram að vægur vandi sé til staðar nema hvað varðar að fara um með aðstoð tækja og nota farartæki. Um matið segir:

„Situr eðlilega í viðtali í 60 mín, stendur upp án stuðnings og gengur eðlilega, sest á hækjur sér og setur fingur í gólf og stendur upp aftur án stuðnings. Flytur 2kg lóð á milli borða  og handleikur bréfaklemmu eðlilega. Fingraspil er hægt hvoru megin. Hún segist hætt að perla því skertar fínhreyfingar, en leirar.   Upplýsir að gangi 3 km með hund. Verslar og ber innkaupapoka. Ferðast um í eigin bifreið/strætó. Hún ræður við allar hreyfingar en ekki án verkja. Ekki koma fram vankvæði með að ferðast með bíl/strætó.“

Varðandi eigin umsjá kemur fram að vægur vandi sé til staðar við að þvo sér og klæðast og afklæðast en að enginn vandi sé að öðru leyti til staðar. Um matið segir: „Ræður við allar athafnir daglegs lífs án hjálpar. Erfitt í sturtu er lokar augum en þá jafnvægistruflun. En  segist gera allt með verkjum.“ Varðandi samskipti og tengsl er talið að vægur vandi sé til staðar. Um matið segir:

„Kemur eðlilega fram í viðtali og svarar spurningum að því virðist af einlægni. Lýsir eðlilegum samskiptum við börn, vini. Hefur ekki lent í útistöðum við annað fólk eða lýsir samskiptum sem sér eftir. Hún ræður við öll samskipti en þarf að hafa fyrir því og tala sig inn á að gera það sem þarf, sem er breytt miðað við áður.    Hefur ekki verið í vinnu og á erfitt að sjá fyrir sér slíkt og ekki áhugi að leita að vinnu. Telur sig geta fyllt út atvinnuumsókn og tekið við upplýsingum um verk. Mundi ráð við verkefni sem heimilishald en ekki án verkja. Segist óvinnufær“ 

Þá er það mat fagaðila að vægur vandi sé til staðar við meginsvið daglegs lífs nema hvað varðar launuð störf þar sem talið er að algjör vandi sé til staðar.

Ágreiningur málsins lýtur að því hvort skilyrði greiðslna örorkulífeyris séu uppfyllt í tilviki kæranda. Í kærðri ákvörðun Tryggingstofnunar var samþykkt að veita kæranda hlutaörorkulífeyri með þeim rökum að niðurstaða samþætts sérfræðimats væri að geta hennar til virkni á vinnumarkaði væri 26-50%.

Úrskurðarnefnd velferðarmála, sem meðal annars er skipuð lækni, leggur sjálfstætt mat á fyrirliggjandi gögn. Við það mat skiptir máli hvort gögnin komi frá hlutlausum aðila og enn fremur hvort þau séu vel rökstudd. Loks horfir nefndin til þess hvort áverkar, fötlun eða sjúkdómar leiði almennt til þeirra einkenna sem lýst er í gögnum málsins. 

Kærandi glímir við afleiðingar af hækkuðum innankúpuháþrýstingi með skertu sjónsviði, höfuðverkjum og minnkuðu áreitisþoli fyrir ljósi og hávaða. Þá hefur ástandið áhrif á jafnvægi. Einnig glímir kærandi við truflun varðandi einbeitingu og er á bið eftir greiningu á athyglisbresti. Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ráða megi af gögnum málsins að kærandi sé fær um að sinna hlutastarfi þar sem ekki er mikið ytra áreiti. Því er fallist á það mat Tryggingastofnunar að geta kæranda til virkni á vinnumarkaði sé 26-50% og hún uppfylli því skilyrði hlutaörorkulífeyris. Kærandi verður aftur á móti ekki talin uppfylla skilyrði örorkulífeyris.

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn kæranda um örorkulífeyri er því staðfest.

Ráðið verður af gögnum málsins að fyrri endurhæfing kærandi hafi ekki tekið til mögulegs athyglisbrests. Úrskurðarnefndin telur hugsanlegt að áframhaldandi endurhæfing og meðferð geti stuðlað að aukinni færni til atvinnuþátttöku í tilviki kæranda. Því telur úrskurðarnefndin rétt að benda kæranda á að kanna hvort frekari endurhæfing geti komið að gagni og að hún geti sótt um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur ákveði hún að láta reyna á frekari endurhæfingu.

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn A, um örorkulífeyri, er staðfest.

 

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir