Mál nr. 248/2023-Endurupptekið

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Endurupptekið mál nr. 248/2023

Mánudaginn 15. júní 2026

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 20. maí 2023, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 17. maí 2023, um að staðfesta ákvörðun frá 2. mars 2023 um innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddar atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun á árinu 2021. Með bréfi Vinnumálastofnunar, dags. 24. janúar 2023, var óskað eftir gögnum frá kæranda vegna fjármagnstekna á árinu 2021. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 2. mars 2023, var kæranda tilkynnt að hann hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu janúar til ágúst 2021 vegna fjármagnstekna, að fjárhæð 141.760 kr., að viðbættu 15% álagi. Heildarskuld við Vinnumálastofnun næmi því 163.024 kr. Með bréfi Vinnumálastofnunar, dags. 17. maí 2023, var kæranda tilkynnt að mál hans hefði verið tekið fyrir að nýju með tilliti til nýrra gagna. Það væri mat stofnunarinnar að staðfesta bæri fyrri ákvörðun frá 2. mars 2023 þar sem sú ákvörðun hefði að geyma efnislega rétta niðurstöðu, þrátt fyrir ný gögn. Kæranda bæri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur með 15% álagi í samræmi við 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar.

Kærandi kærði ákvörðun Vinnumálastofnunar til úrskurðarnefndar velferðarmála 20. maí 2023. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð í máli kæranda 7. september 2023 þar sem kærunni var vísað frá á þeim grundvelli að ágreiningur væri ekki til staðar í málinu þar sem stofnunin hefði bakfært álagið sem lagt var á endurgreiðslukröfuna. Í kjölfarið kvartaði kærandi til umboðsmanns Alþingis vegna úrskurðarins. Með áliti umboðsmanns Alþingis, dags. 23. desember 2025, komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að úrskurður úrskurðarnefndarinnar hefði ekki verið í samræmi við lög. Nefndinni hefði borið að endurskoða efnislega þá ákvörðun Vinnumálastofnunar að krefja kæranda um ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu janúar til ágúst 2021. Umboðsmaður beindi því til úrskurðarnefndarinnar að taka mál kæranda til meðferðar að nýju, bærist beiðni þess efnis frá honum. Beiðni um endurupptöku málsins barst frá kæranda samdægurs. Úrskurðarnefnd velferðarmála féllst á endurupptöku málsins og óskaði eftir greinargerð Vinnumálastofnunar með bréfi, dags. 27. janúar 2026. Sú beiðni var ítrekuð 26. febrúar og 10. mars 2026. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst úrskurðarnefndinni 11. mars 2026 og var hún kynnt kæranda sama dag. Svar barst frá kæranda samdægurs. Með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 1. apríl 2026, var óskað eftir nánari skýringum frá Vinnumálastofnun á fjárhæð endurkröfunnar. Sú beiðni var ítrekuð 17. apríl 2026. Umbeðin gögn bárust úrskurðarnefndinni 5. maí 2026 og voru kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 6. maí 2026. Uppfærð gögn bárust frá Vinnumálastofnun 26. maí 2026 og voru þau kynnt kæranda samdægurs. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. 20. maí 2023, kemur fram að kærð sé ákvörðun Vinnumálastofnunar um að láta kæranda greiða álag á skuld vegna fjármagnstekna gjaldárið 2021. Kærandi hafi látið Vinnumálastofnun vita af áætluðum fjármagnstekjum á því ári en þar sem árið hafi ekki verið liðið hafi ekki verið ljóst hverjar þær yrðu. Vinnumálastofnun hafi því vitað að kærandi ætti þetta fjármagn en fyrst á árinu 2023 spurt nákvæmlega út í þessar tekjur. Allar þessar tekjur séu á skattframtali og því sé ekki um nein bótasvik að ræða. Vinnumálastofnun hafi upplýsingaskyldu gagnvart skjólstæðingum sínum og það hefði verið hægur leikur fyrir stofnunina að spyrja kæranda að þessu, þ.e. áður en álagið hafi verið lagt á, enda hafi þetta allt legið fyrir samkvæmt skattskýrslu sem hann hafi fyllt út árið 2022. Að mati kæranda sé verið að rukka óbeinan skatt. Málið hefði verið allt öðruvísi ef kærandi hefði ekki sett fjármagnstekjur á skattframtal en svo hafi ekki verið.

Í svari kæranda vegna greinargerð Vinnumálastofnunar, dags. 15. júní 2023, kemur fram að hann vilji fá viðbrögð stofnunarinnar við eftirfarandi atriðum ef málið eigi ekki að fá efnislega meðferð og áður en hann taki afstöðu til málaloka. Í fyrsta lagi að tveimur tölvupóstum sem hann hafi ítrekað sent til Vinnumálastofnunar verði svarað sem fyrst. Í öðru lagi að kærandi fái 15 þúsund krónur aukalega við álagið vegna ómaksins sem hann hafi orðið fyrir vegna málsins. Í þriðja lagi að Vinnumálastofnun velti því fyrir sér hvort eðlilegt sé að rukka kæranda um skuld frá tekjuárinu 2020 fyrst nú árið 2023 þegar hann hafi fyrir löngu sent gögn sem hafi skýrt tekjur árið 2020 til stofnunarinnar. Kærandi spyrji hvort málið sé ekki orðið fyrnt þar sem Vinnumálastofnun hafi ekki brugðist við í tíma. Kærandi vilji fá vísun í lög, meðal annars sem fjalli um fyrningartíma svona skulda.

Í svari kæranda, dags. 11. mars 2026, fer hann fram á að úrskurðarnefndin endurskoði málið samkvæmt því sem umboðsmaður Alþingis fari fram á. Vinnumálastofnun hafi ekki klárað málið á viðunandi hátt. Ef úrskurðarnefndin geri það ekki fari mál hans aftur til umboðsmanns. Kærandi telji að Vinnumálastofnun skuldi honum peninga sem hann hafi fært rök fyrir. Kærandi fari fram á að mál hans verði klárað sem fyrst en tafir málsins séu með ólíkindum.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar, dags. 15. júní 2023, kemur fram að stofnunin hafi í kjölfar stjórnsýslukæru til úrskurðarnefndar velferðarmála farið yfir gögn í máli kæranda að nýju og telji að ranglega hafi verið staðið að ákvörðun í máli hans. Hin kærða ákvörðun, er varði innheimtu 15% álags á skuld á grundvelli 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar, hafi því verið afturkölluð. Af þeim sökum telji Vinnumálastofnun ekki tilefni til að taka málið til efnislegrar umfjöllunar. Kærandi muni koma til með að fá sent erindi frá Vinnumálastofnun þar sem honum verði tilkynnt um að ákvörðun stofnunarinnar hafi verið afturkölluð og þegar greitt álag til Vinnumálastofnunar verði endurgreitt.

Í svari Vinnumálastofnunar við athugasemdum kæranda, dags. 29. júní 2023, kemur fram að stofnunin biðji kæranda velvirðingar á því að erindum hans hafi ekki verið svarað. Svo stofnunin geti orðið við kröfu kæranda um svar við tveimur tölvupóstum hafi verið farið þess á leit við kæranda að hann veiti nákvæmar upplýsingar um þau erindi sem hann óski svara við, þar sem ekki megi ráða af fyrirliggjandi gögnum um hvaða tölvupósta ræði.

Kærandi fari jafnframt fram á það að Vinnumálastofnun greiði honum 15.000 kr. vegna ómaksins sem hann hafi orðið fyrir vegna málsins. Vinnumálastofnun hafi ekki heimild lögum samkvæmt til þess að verða við framangreindri kröfu kæranda.

Kærandi hafi óskað þess að Vinnumálastofnun velti því fyrir sér hvort eðlilegt sé að innheimta ofgreiddar bætur vegna tekjuársins 2020, fyrst nú árið 2023. Einkum í ljósi þess að hann hafi sent stofnuninni gögn sem hafi skýrt tekjur árið 2020 til stofnunarinnar. Að mati Vinnumálastofnunar sé óljóst til hvers kærandi sé að vísa, enda varði hin kærða ákvörðun álag á skuld sem hafi verið innheimt vegna tekjuársins 2021. Kæranda hafi þó jafnframt verið gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur vegna tekjuársins 2020 með ákvörðun stofnunarinnar, dags. 16. mars 2022. Sú ákvörðun hafi ekki komið til meðferðar hjá úrskurðarnefnd velferðarmála og skuld kæranda vegna tekjuársins 2020 hafi verið greidd að fullu af hálfu kæranda í lok nóvember 2022.

Skylda atvinnuleitanda, sem hafi fengið hærri atvinnuleysisbætur en hann hafi átt rétt á, til að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur sé fortakslaus. Í ákvæði 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar sé kveðið á um heimild Vinnumálastofnunar til að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ákvæðið sé svohljóðandi:

„Hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur skv. 32. eða 33. gr. en hann átti rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildir um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hefur fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fella skal niður álagið samkvæmt þessari málsgrein færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.“

Í athugasemdum með 39. gr. í frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé sérstaklega áréttað að leiðrétting eigi við í öllum tilvikum sem kunni að valda því að atvinnuleitandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ástæða ofgreiðslunnar hafi með öðrum orðum ekki áhrif á skyldu viðkomandi til að endurgreiða þá fjárhæð sem hafi verið ofgreidd.

Með vísan til ákvæðis 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar og sömuleiðis athugasemda með ákvæðinu í frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé ljóst að skylda kæranda til að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur og sömuleiðis skylda Vinnumálastofnunar lögum samkvæmt til að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur sé fortakslaus. Eins og fram komi í bréfi stofnunarinnar, dags. 15. júní 2023, til úrskurðarnefndar velferðarmála hafi álag á skuld kæranda verið fellt niður. Það hafi verið mat Vinnumálastofnunar að kærandi hefði fært rök fyrir því að honum yrði ekki kennt um þá annmarka er hafi leitt til skuldamyndunar við Vinnumálastofnun, sbr. lokamálslið 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Sú niðurstaða breyti hins vegar ekki þeirri fortakslausu skyldu kæranda að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

Þá spyrji kærandi hvort mál hans sé ekki orðið fyrnt þar sem Vinnumálastofnun hafi ekki brugðist við í tíma. Kærandi óski eftir því að Vinnumálastofnun upplýsi hann um fyrningartíma skuldar hans við stofnunina með vísun til laga. Um fyrningu skulda, þar á meðal skulda sem tilkomnar séu vegna innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta á grundvelli 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar, gildi lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt ákvæði 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda sé almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár. Því sé ljóst að krafa Vinnumálastofnunar á hendur kæranda sé ekki fyrnd.

Í greinargerð Vinnumálastofnunar sem barst úrskurðarnefnd velferðarmála 11. mars 2026 kemur meðal annars fram að málið varði í grunninn ákvörðun Vinnumálstofnunar frá 16. mars. 2022 um innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta að fjárhæð 152.702 kr. Ofgreiðsla hafi verið tilkomin vegna þess að kærandi hafi ekki tilkynnt stofnuninni um fjármagnstekjur sem hann hafi haft á sama tímabili og hann hafi þegið greiðslur atvinnuleysisbóta. Kærur vegna þeirrar ákvörðunar hafi borist nefndinni annars vegar þann 20. maí 2023, sbr. mál nr. 248/2023 og hins vegar 14. desember 2023, sbr. mál nr. 434/2023. Fyrra málinu hafi lokið með frávísun en því síðara með staðfestingu á ákvörðun Vinnumálstofnun um synjun á beiðni kæranda um endurupptöku á ákvörðun frá 16. mars 2022.

Í kröfum kæranda í máli nr. 248/2023 hafi hann sérstaklega tilgreint að kæra beindist gegn því álagi sem Vinnumálastofnun hafi gert honum að greiða. Málinu hafi lokið með frávísun þar sem Vinnumálstofnun hafi fallist á kröfur kæranda um að fella niður 15% álag á skuld hans. Það hafi verið afstaða Vinnumálstofnunar að fella niður álag, enda hafi verið um að ræða vaxtatekjur af innistæðum kæranda á innlánsreikningum banka og vafi hafi verið um hvort kærandi hafi veitt stofnuninni upplýsingar um fjármagnstekjur sínar. Vinnumálastofnun hafi því talið rétt að beita ekki álagi í umræddu tilfelli en innheimta ofgreiddar atvinnuleysistryggingar án álags. Mistök hafi ráðið því að álag hafi upprunalega verið lagt á skuld kæranda.

Vinnumálastofnun tekur fram að afstaða stofnuninnar sé óbreytt, umsagnir hafi verið veittar í tveimur málum kæranda og öll gögn liggi nú þegar fyrir hjá nefndinni. Ef úrskurðarnefndin komist að þeirri niðurstöðu að tilefni sé til að taka málið fyrir að nýju telji stofnunin ekki ástæðu til að veita frekari umsögn umfram það sem þegar hafi komið fram í málum kæranda og erindi þessu. Telji úrskurðarnefndin þörf á því að Vinnumálstofnun veiti nánari tilgreindar upplýsingar um mál kæranda muni stofnunin verða við slíkri beiðni án tafar.

IV.  Niðurstaða

Kærð var ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 17. maí 2023, um að staðfesta ákvörðun frá 2. mars 2023 þar sem ofgreiddar atvinnuleysisbætur, að fjárhæð 141.760 kr., fyrir tímabilið janúar til ágúst 2021 voru innheimtar með 15% álagi. Fyrir liggur að Vinnumálastofnun afturkallaði ákvörðun um innheimtu 15% álags á skuld kæranda og er því einungis ágreiningur um endurkröfuna sjálfa en hún var tilkomin vegna fjármagnstekna hans á árinu 2021.

Í 36. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar er kveðið á um frádrátt frá atvinnuleysisbótum vegna tekna hins tryggða. Þar segir í 1. mgr.:

„Þegar samanlagðar tekjur af hlutastarfi hins tryggða, sbr. 17. eða 22. gr., og atvinnuleysisbætur hans skv. 32.–34. gr. eru hærri en sem nemur óskertum rétti hans til atvinnuleysisbóta að viðbættu frítekjumarki skv. 4. mgr. skal skerða atvinnuleysisbætur hans um helming þeirra tekna sem umfram eru. Hið sama gildir um tekjur hins tryggða fyrir tilfallandi vinnu, elli- eða örorkulífeyrisgreiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar, um elli- og örorkulífeyrisgreiðslur úr almennum lífeyrissjóðum, greiðslur úr sjúkrasjóðum stéttarfélaga sem eru komnar til vegna óvinnufærni að hluta, fjármagnstekjur hins tryggða og aðrar greiðslur sem hinn tryggði kann að fá frá öðrum aðilum. Eingöngu skal taka tillit til þeirra tekna sem hinn tryggði hefur haft á þeim tíma er hann fær greiddar atvinnuleysisbætur, sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum.“

Samkvæmt skattframtali 2022 fékk kærandi greiddar fjármagnstekjur að fjárhæð 1.511.292 kr. á árinu 2021 en að öllu leyti var um að ræða vaxtatekjur. Samkvæmt framangreindu ákvæði 1. mgr. 36. gr. laga nr. 54/2006 er skýrt að fengnar fjármagnstekjur skerða atvinnuleysisbætur, komi þær til á þeim tíma er viðkomandi fær greiddar atvinnuleysisbætur. Fyrir liggur að ekki var gert ráð fyrir fjármagnstekjum við útgreiðslu atvinnuleysisbóta til kæranda á árinu 2021 og voru atvinnuleysisbætur hans því ekki skertar hvað þær tekjur varðar.

Í 39. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um leiðréttingu á atvinnuleysisbótum. Þar segir í 2. mgr. að hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur samkvæmt 32. eða 33. gr. laganna en hann hafi átt rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða af öðrum ástæðum beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið, að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildi um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hafi fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Í sömu málsgrein segir einnig að fella skuli niður álagið samkvæmt málsgreininni færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 54/2006 segir meðal annars svo í skýringum við ákvæðið:

„Efni ákvæðisins felur í sér möguleika á leiðréttingu á fjárhæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta eftir að þær hafa verið keyrðar saman við álagningu skattyfirvalda að því er varðar það viðmiðunartímabil sem lagt er til að verði haft til hliðsjónar við útreikningana. Er því gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun hafi heimildir til að leiðrétta fjárhæð atvinnuleysisbótanna til samræmis við álagningu skattyfirvalda. Er gert ráð fyrir að leiðréttingin geti átt sér stað nokkru eftir að bæturnar hafa verið greiddar eða þegar endanleg álagning skattyfirvalda liggur fyrir. Á sama hátt er jafnframt gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun geti leiðrétt fjárhæð grunnatvinnuleysisbóta. Slíkt getur átt við þegar upplýsingar þær er liggja grunnatvinnuleysisbótum til grundvallar hafa verið rangar eða hinn tryggði ekki tilkynnt til Vinnumálastofnunar um að hann sé ekki lengur í atvinnuleit.

Þannig er gert ráð fyrir að hinn tryggði endurgreiði Atvinnuleysistryggingasjóði þær fjárhæðir sem ofgreiddar eru í þeim tilvikum er hann fékk hærri greiðslur úr sjóðnum en honum bar. Á þetta við um öll tilvik sem kunna að valda því að hinn tryggði hafi fengið ofgreitt úr Atvinnuleysistryggingasjóði.“

Samkvæmt framangreindu er ljóst að endurkröfuheimild Vinnumálastofnunar er meðal annars bundin við það að einstaklingur hafi fengið greiddar hærri atvinnuleysisbætur en hann átti rétt á. Þar sem ekki var gert ráð fyrir fjármagnstekjum við útgreiðslu atvinnuleysisbóta til kæranda á árinu 2021 fékk hann greiddar hærri atvinnuleysisbætur en hann átti rétt á. Samkvæmt útreikningum Vinnumálastofnunar nam ofgreiðsla vegna janúarmánaðar 37.206 kr., 40.073 kr. vegna febrúarmánaðar, 11.165 kr. vegna marsmánaðar, 10.964 kr. vegna aprílmánaðar, 10.824 kr. vegna maímánaðar, 10.618 kr. vegna júnímánaðar, 10.493 kr. vegna júlímánaðar og 10.417 kr. vegna ágústmánaðar, eða samtals 141.760 kr. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 er fortakslaust að því er varðar skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar bætur. Líkt og að framan greinir afturkallaði Vinnumálastofnun álagið sem upphaflega var lagt á skuld kæranda og er því ekki ágreiningur um það atriði.

Með vísan til framangreinds er ákvörðun Vinnumálastofnunar um innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta vegna ársins 2021, staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar um innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta A, vegna ársins 2021, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir