Úrskurður félags- og húsnæðismálaráðuneytis 10/2026

 

Mánudaginn 15. júní 2026 var í félags- og húsnæðismálaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi

 

ú r s k u r ð u r:

 

Með erindi til félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, nú félags- og húsnæðismálaráðuneyti, sbr. forsetaúrskurð nr. 4/2025, um skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti, dags. 13. maí 2024, kærði Hafnarfjarðarbær, kt. 590169-7579 (hér eftir kærandi), ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 18. apríl 2024, um synjun um endurgreiðslu til kæranda á grundvelli 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, vegna veittrar aðstoðar kæranda við erlenda ríkisborgara.

 

Málavextir og málsástæður

Mál þetta varðar ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 18. apríl 2024, um synjun um endurgreiðslu til kæranda á grundvelli 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, vegna veittrar aðstoðar kæranda við erlenda ríkisborgara.

 

Kærandi vildi ekki una fyrrnefndri ákvörðun Vinnumálastofnunar og kærði hann því ákvörðunina til ráðuneytisins með erindi, dags. 13. maí 2024, á grundvelli 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Í erindi kæranda kemur meðal annars fram að skjólstæðingur kæranda hafi fengið alþjóðlega vernd í desember 2020 og að átta börn viðkomandi hafi komið til landsins vegna fjölskyldusameiningar í febrúar 2023.

 

Í erindi sínu vísar kærandi jafnframt til þess að hann hafi sent þáverandi Fjölmenningarsetri, nú Vinnumálastofnun, erindi, dags. 20. febrúar 2023, þar sem hann hafi óskað eftir upplýsingum um hvort aðstoð kæranda við börn sem koma til landsins vegna fjölskyldusameiningar, eftir að forsjáraðilar þeirra hafa komið til landsins, falli undir leiðbeinandi reglur fyrir sveitarfélög um móttökuþjónustu og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks. Fram kemur að það sé mat kæranda að svar þáverandi Fjölmenningarseturs, dagsett sama dag, hafi falið í sér að aðstoð kæranda við skjólstæðing sinn vegna þeirra barna sem hér um ræðir falli undir fyrrnefndar leiðbeinandi reglur og að skjólstæðingurinn hafi því átt rétt á viðbótarstuðningi fyrstu tvö árin eftir komu barnanna til landsins. Með öðrum orðum sé það mat kæranda, eftir svar þáverandi Fjölmenningarseturs, að b-liður 3. mgr. 6. gr. leiðbeinandi reglna fyrir sveitarfélög um móttökuþjónustu og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks hafi átt við vegna umræddra barna þannig að skjólstæðingur kæranda hafi átt að fá greidda fjárhæð sem nemi barnabótum á hverjum tíma í samræmi við reglugerð um greiðslu barnabóta, fram að þeim tíma sem barnabætur greiðast að fullu frá ríkisskattstjóra. Í erindi kæranda kemur enn fremur fram að kærandi hafi sótt um endurgreiðslu til Vinnumálastofnunar á grundvelli 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga vegna framangreindrar aðstoðar kæranda vegna umræddra barna skjólstæðings hans en endurgreiðslubeiðni kæranda hafi verið hafnað þar sem skjólstæðingurinn hafi verið með skráð lögheimili hér á landi lengur en tvö ár þegar kærandi hafi veitt honum umrædda aðstoð.

 

Erindi kæranda var sent Vinnumálastofnun til umsagnar með bréfi ráðuneytisins, dags. 22. maí 2024, og var stofnuninni veittur frestur til 5. júní 2024 til að veita umbeðna umsögn.

 

Í umsögn Vinnumálastofnunar, dags 10. júní 2024, kemur meðal annars fram að kærandi hafi þann 16. nóvember 2023 sótt um endurgreiðslu til Vinnumálastofnunar fyrir tímabilið frá mars til september 2023 vegna veittrar aðstoðar kæranda við erlenda ríkisborgara sem hafi verið með skráð lögheimili hér á landi skemur en tvö ár. Í umsögn sinni vísar stofnunin til þess að óumdeilt sé að skjólstæðingur kæranda hafi verið með skráð lögheimili hér á landi frá 4. desember 2020 og hafi því tvö ár frá lögheimilisskráningu verið liðin þann 4. desember 2022. Í febrúar 2023 hafi börn viðkomandi komið til landsins vegna fjölskyldusameiningar og í framhaldinu hafi kærandi veitt skjólstæðingi sínum tiltekna fjárhagsaðstoð vegna barnanna á tímabilinu frá mars til september 2023.

 

Í umsögn sinni vísar Vinnumálastofnun til þess að í gögnum málsins liggi fyrir að umsókn kæranda til stofnunarinnar um endurgreiðslu vegna veittrar aðstoðar við erlenda ríkisborgara sé dagsett 16. nóvember 2023 þar sem sótt hafi verið um endurgreiðslu fyrir tímabilið frá mars til september 2023 en á því tímabili hafi verið liðin meira en tvö ár frá lögheimilisskráningu skjólstæðings kæranda hér á landi. Með vísan til framangreinds telur Vinnumálastofnun að heimild stofnunarinnar til endurgreiðslu í samræmi við b-lið 2. mgr. 15. gr. laga nr. 40/1991, um félagsþjónustu sveitarfélaga, hafi verið fallin niður og umsókn kæranda hafi þannig ekki uppfyllt skilyrði framangreindra laga hvað varðar endurgreiðslu til kæranda vegna aðstoðar hans við umræddan skjólstæðing. Á þeim grundvelli telur Vinnumálastofnun að kæranda hafi réttilega verið synjað um endurgreiðslu kostnaðar vegna veittrar fjárhagsaðstoðar við erlenda ríkisborgara fyrir tímabilið frá mars 2023 til september 2023.

 

Með bréfi ráðuneytisins til kæranda, dags. 12. júní 2024, var kæranda gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum við umsögn Vinnumálastofnunar, dags. 10. júní 2024, og var veittur frestur til 26. júní 2024.

 

Í svarbréfi kæranda, dags. 13. júní 2024, kemur meðal annars fram að við mat kæranda á því hvað falli undir b-lið 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga hafi kærandi meðal annars litið til leiðbeinandi reglna fyrir sveitarfélög um móttökuþjónustu og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks. Það sé mat kæranda að í framangreindum leiðbeinandi reglum sé ekki skilgreint hvað sé átt við með einstaklingi í reglunum en í inngangi reglnanna komi fram að með flóttafólki sé átt við einstakling sem fái dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar við flóttamann. Að mati kæranda sé því óvissa um hvort framangreindar leiðbeinandi reglur eigi við þegar börn komi án foreldris vegna fjölskyldusameiningar við flóttamann og annað foreldrið hefur þegar átt lögheimili hér á landi í tvö ár. Það sé mat kæranda að þar sem 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og framangreindar leiðbeinandi reglur séu óskýr hvað þetta atriði varðar beri að túlka 15. gr. laganna einstaklingi í hag og veita viðkomandi stuðning. Þá vísar kærandi til þess að mikilvægt sé að gæta jafnræðis þar sem kæranda hafi verið leiðbeint um að ef annað foreldrið komi einnig hingað til lands vegna fjölskyldusameiningar sé heimilt að veita því foreldri sem kemur til landsins stuðning samkvæmt fyrrnefndum leiðbeinandi reglum sem og að endurgreiða þann stuðning samkvæmt 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga.

 

Með bréfi ráðuneytisins til Vinnumálastofnunar, dags. 21. júní 2024, var óskað eftir viðbótarumsögn stofnunarinnar um svarbréf kæranda, dags. 13. júní 2024, og var stofnuninni veittur frestur til 28. júní 2024 til að veita umbeðna viðbótarumsögn.

 

Í viðbótarumsögn Vinnumálastofnunar, dags. 4. júlí 2024, kemur meðal annars fram að í 6. gr. leiðbeinandi reglna fyrir sveitarfélög um móttökuþjónustu og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks sé fjallað um inntak félagslegrar aðstoðar við flóttafólk. Að mati Vinnumálastofnunar sé ákvæðið afdráttarlaust um það að styrkur sem samsvarar barnabótagreiðslum sé greiddur til forsjáraðila barna fyrstu tvö árin eftir lögheimilisskráningu viðkomandi forsjáraðila. Með vísan til framangreinds telji Vinnumálastofnun að hvorki sé í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga né í framangreindum leiðbeinandi reglum heimild til að víkja frá framangreindu skilyrði. Því sé að mati Vinnumálastofnunar ekki heimilt á grundvelli 15. gr. laga um félagslega aðstoð að endurgreiða kæranda kostnað vegna veittrar fjárhagsaðstoðar við skjólstæðing kæranda í máli þessu þar sem skjólstæðingurinn, forsjáraðili umræddra barna, hafi átt lögheimili hér á landi lengur en tvö ár. Þá kemur fram að Vinnumálastofnun hafni því að hafa leiðbeint kæranda þannig að hann ætti rétt á endurgreiðslu kostnaðar vegna b-liðar 3. mgr. 6. gr. framangreindra leiðbeinandi reglna, sbr. einnig b-lið 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þess í stað hafi kærandi fengið þær leiðbeiningar frá Vinnumálastofnun að börn skjólstæðings kæranda í máli þessi falli að mati stofnunarinnar undir þjónustusamning um samræmda móttöku flóttafólks.

 

Með bréfi ráðuneytisins til kæranda, dags. 12. ágúst 2024, var kæranda gefinn kostur á að koma á framfæri við ráðuneytið athugasemdum við viðbótarumsögn Vinnumálastofnunar, dags. 4. júlí 2024, og var veittur frestur til 26. ágúst 2024. Engar athugasemdir bárust ráðuneytinu frá kæranda og er málið því tekið til efnislegrar meðferðar á grundvelli þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu.

 

Niðurstaða

Í 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, er kveðið á um að aðila máls sé heimilt að kæra stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds til að fá hana fellda úr gildi eða henni breytt nema annað leiði af lögum eða venju. Félags- og húsnæðismálaráðuneyti fer með mál er varða Vinnumálastofnun, þar á meðal málefni innflytjenda og einstaklinga með vernd hér á landi, sem og með mál er varða félagsþjónustu sveitarfélaga, sbr. f- og j-lið 2. tölul. 4. gr. forsetaúrskurðar nr. 5/2025, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Stjórnsýsla hér á landi byggist á því að ráðherra hvers málaflokks fer með yfirstjórn þeirra mála sem undir hann heyra samkvæmt gildandi forsetaúrskurði hverju sinni og sinnir hann jafnframt eftirliti með þeirri starfsemi sem fellur undir málefnasvið hans.

 

Í ljósi framangreinds verður því að ætla að stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru af þar til bæru stjórnvaldi á málefnasviði félags- og húsnæðismálaráðuneytis, þar á meðal ákvörðun um synjun um endurgreiðslu til sveitarfélags á grundvelli 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, vegna veittrar aðstoðar sveitarfélagsins við erlenda ríkisborgara, sæti endurskoðun ráðuneytisins í samræmi við meginreglu fyrrnefndrar 26. gr. stjórnsýslulaga þar sem ekki hefur verið kveðið á um annað í öðrum lögum.

 

Í 1. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga er kveðið á um að erlendum ríkisborgurum sem ekki eiga lögheimili í landinu skuli í sérstökum tilvikum veitt fjárhagsaðstoð hér á landi. Þá er einnig kveðið á um að ráðherra sé heimilt að setja nánari reglur um aðstoð samkvæmt ákvæðinu. Í 2. mgr. ákvæðisins er síðan kveðið á um skyldu ríkissjóðs til að endurgreiða sveitarfélagi veitta aðstoð við erlenda ríkisborgara í tilteknum tilvikum. Í því sambandi er annars vegar um að ræða aðstoð við erlenda ríkisborgara sem ekki eiga lögheimili í landinu og er í því samhengi vísað til 1. mgr. ákvæðisins, sbr. a-lið 2. mgr. Hins vegar er um að ræða aðstoð við erlenda ríkisborgara skv. 12. og 13. gr. laganna, enda hafi viðkomandi einstaklingar átt lögheimili í landinu skemur en tvö ár, sbr. b-lið 2. mgr.

 

Fram kemur í gögnum málsins að skjólstæðingur kæranda, sem kærandi hefur veitt þá aðstoð sem endurgreiðslukrafa kæranda lítur að í máli þessu, hefur verið með skráð lögheimili hér á landi frá 4. desember 2020. Í gögnum málsins kemur jafnframt fram að kærandi hafi veitt umræddum skjólstæðingi sínum tiltekna fjárhagsaðstoð á tímabilinu frá mars til september 2023 vegna átta barna viðkomandi sem hafi komið til landsins vegna fjölskyldusameiningar í febrúar 2023. Enn fremur kemur fram í gögnunum að kærandi hafi þann 16. nóvember 2023 lagt fram umsókn til Vinnumálastofnunar er snýr að endurgreiðslu fyrrnefndrar fjárhagsaðstoðar við umræddan skjólstæðing eða tæpum þremur árum eftir að skjólstæðingurinn skráði lögheimili sitt hér á landi.

 

Líkt og fram kemur í b-lið 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga takmarkast skylda ríkissjóðs til endurgreiðslu til sveitarfélags við veitta aðstoð hlutaðeigandi sveitarfélags við erlenda ríkisborgara sem átt hafa lögheimili í landinu skemur en tvö ár. Í athugasemdum við 15. gr. frumvarps þess er varð að gildandi 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga kemur fram að eðlilegt þyki að eftir tveggja ára búsetu erlends ríkisborgara á Íslandi gildi sama regla um hann og aðra íbúa sveitarfélagsins.

 

Í barnalögum, nr. 76/2003, er framfærsluskylda foreldra gagnvart barni sínu ítarlega skilgreind. Þá kemur fram í 1. mgr. A-liðar 68. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, að barnabætur vegna hvers barns innan 18 ára aldurs, sem er heimilisfast hér á landi, séu greiddar til framfæranda barnsins. Barnabætur eru því ekki greiddar til þess barns sem á í hlut hverju sinni heldur til framfærenda þess og er barnabótunum þannig að mati ráðuneytisins ætlað að vera fjárhagslegur stuðningur við viðkomandi framfæranda þar sem hann stendur straum af þeim kostnaði sem hlýst af því að hafa barnið á framfæri sínu.

 

Líkt og að framan er rakið voru tvö ár liðin frá því að umræddur skjólstæðingur kæranda skráði lögheimili sitt hér á landi þann 4. desember 2020 og þar til kærandi hóf að veita honum fjárhagsaðstoð vegna barna hans. Í ljósi þess er það mat ráðuneytisins að heimild ríkissjóðs til endurgreiðslu á grundvelli b-liðar 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga hafi ekki verið til staðar í máli þessu.

 

Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða ráðuneytisins að skilyrði b-liðar 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, hafi ekki verið uppfyllt í máli þessu.

 

 

Ú r s k u r ð a r o r ð:

 

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 18. apríl 2024, um synjun um endurgreiðslu til kæranda á grundvelli b-liðar 2. mgr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, vegna veittrar aðstoðar kæranda við erlenda ríkisborgara, skal standa.