Mál nr. 110/2026-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 110/2026

Þriðjudaginn 16. júní 2026

A og B

gegn

Kópavogsbæ

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 11. febrúar 2026, kærði C, f.h. A, og B, til úrskurðarnefndar velferðarmála afgreiðslu velferðarsviðs Kópavogsbæjar á umsókn þeirra um stuðningsþjónustu fyrir dóttur þeirra.

I. Málavextir og málsmeðferð

Kærendur sóttu um stuðningsþjónustu fyrir dóttur þeirra frá Kópavogsbæ og var umsóknin samþykkt á fundi barna- og fjölskylduteymis velferðarsviðs 24. júlí 2025. Kærendum var þó tilkynnt að umsóknin yrði sett á bið þar til þjónustan gæti hafist. Kærendur lögðu fram kæru hjá úrskurðarnefnd velferðarmála 11. febrúar 2026 og vísuðu til þess að þau biðu enn eftir samþykktri þjónustu.

Með bréfi, dags. 16. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Kópavogsbæjar vegna kærunnar. Greinargerð Kópavogsbæjar barst með bréfi, dags. 2. mars 2026, og var hún kynnt kærendum með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 5. mars 2026. Athugasemdir bárust frá kærendum 19. mars 2026 og voru þær sendar Kópavogsbæ til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 23. mars 2026. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kærenda

Í kæru til úrskurðarnefndar kemur fram að dóttir kærenda sé X ára gömul stúlka greind með dæmigerða einhverfu. Vegna fötlunar eigi hún erfitt með daglegt líf og þurfi mikla rútínu og stýringu. Dóttirin fái þráhyggjur og áráttu og stimmi mikið. Hún átti sig ekki á því að hún sé svöng og þurfi að nærast. Hún gleymi sér mikið og nái ekki að fylgjast með tímanum. Dóttirin sýni ekkert frumkvæði, hvorki við eigin umhirðu eins og að fara í sturtu né eins og að leggja til að fara í sund, ísbúð, kaffihús eða bíó sem henni finnist þó mjög gaman að gera.

Fötlun dótturinnar hafi meðal annars leitt til félagslegrar einangrunar sem hafi valdið henni mikilli vanlíðan. Foreldrar stúlkunnar hafi reynt eftir bestu getu að sinna umönnunarþörfum hennar en vegna mikils álags og viðkvæmrar stöðu hennar hafi þau ákveðið að leita til sveitarfélagsins og óska eftir stuðningsþjónustu fyrir hana skv. VII. kafla laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu. Umsókn þeirra um stuðningsþjónustu hafi verið samþykkt þann 24. júlí 2025 en í bréfi sveitarfélagsins hafi verið tekið fram að umsóknin færi á bið þar til að þjónustan gæti hafist.

Í málinu sé óumdeilt að stúlkan hafi þörf fyrir stuðningsþjónustu, enda hafi sveitarfélagið samþykkt umsókn foreldra hennar um þjónustu, samtals 12 klukkustundir á mánuði í einstaklingsstuðningi, skv. d. lið 3. gr. reglna Kópavogsbæjar um stuðning við börn og fjölskyldur þeirra, sbr. 26. gr. laga nr. 40/1991. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga komi fram að um sé að ræða rammalöggjöf en rammalöggjöf veiti sveitarfélögum ákveðið frelsi og sjálfræði um val á leiðum til að ná settum markmiðum laganna. Þá sé tekið fram að sjálfræði sveitarfélaga, sem fylgi rammalöggjöf, geri auknar kröfur til löggjafans, sveitarstjórnarmanna og starfsmanna um að tryggja réttaröryggi og jafnan rétt landsmanna hvað varði félagsþjónustu. Vegna þessa sé talið að forsendur fyrir rammalöggjöf séu m.a. að markmið laganna séu vel skilgreind, eftirlitshlutverk ráðuneytis tryggt, staðgóð þekking sveitarstjórnarmanna og starfsmanna á aðstæðum í sveitarfélaginu og almennri félagsþjónustu, vönduð vinnubrögð af hálfu sveitarstjórnarmanna og starfsmanna og að lokum að stöðugt mat fari fram á árangri félagsþjónustu í viðkomandi sveitarfélagi til þess að tryggja að hún komi að sem mestu gagni fyrir sveitarfélagið og íbúa þess.

Markmið laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga sé að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Þessu markmiði skuli náð með því að m.a. tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna og mæta þörfum þeirra fyrir þjónustu á skilvirkan hátt um leið og þörf krefji og að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir félagsleg vandamál, sbr. b. og d. liður 1. mgr. 1. gr. fyrrnefndra laga.

Fyrrnefndum b. lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 40/1991 hafi verið breytt með lögum nr. 78/2022 en þá hafi bæst við greinina seinni hluti hennar sem hljóði svo: „og mæta þörfum þeirra fyrir þjónustu á skilvirkan hátt um leið og þörf krefur“. Breytingin hafi verið liður í breytingum á ýmsum lögum í þágu barna sem hafi verið afurð umfangsmikillar vinnu frá árinu 2018 innan stjórnsýslunnar og á vettvangi þingmannanefndar um málefni barna og hvernig m.a. auka ætti farsæld barna og barnafjölskyldna. Meðal helstu niðurstaðna úr þeirri vinnu hafi verið að bæta snemmtækan stuðning við börn og auka samvinnu þeirra sem veiti börnum og fjölskyldum þeirra þjónustu. Í athugasemdum með greininni komi fram að sambærilegt ákvæði sé að finna í 1. gr. laga nr. 86/2021 um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Hér sé meðal annars vísað til áherslu á snemmtækan stuðning sem sé veittur um leið og þörf krefji og hafi mörg sveitarfélög lagt áherslu á þetta með góðum árangri. Um sé að ræða snemmbúnar aðgerðir gagnvart börnum sem glími við vægan vanda og hafi það meðal annars að markmiði að koma í veg fyrir að vandinn aukist og verði erfiðari viðureignar. Mikill ávinningur geti verið af því að auka áherslu á snemmtækan stuðning við börn og fjölskyldur þar sem slík áhersla minnki líkurnar á því að börn og fjölskyldur hafi síðar þörf fyrir markvissari eða sérhæfðari stuðning. Þá sé kveðið á um í 3. mgr. 1. gr. laganna að við framkvæmd laga um félagsþjónustu sveitarfélaga skuli m.a. framfylgja samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem og Barnasáttmálanum.

Framangreind umfjöllun varpi ljósi á mikilvægi markmiðsákvæðis laga um félagsþjónustu sveitarfélaga en ljóst sé að ætlun löggjafans sé skýr hvað varði vinnubrögð og forgangsröðun sveitarfélaga þegar það komi að þjónustu við börn. Nýlegar breytingar á löggjöf leggi enn meiri áherslu á að þjónusta sveitarfélaga við börn og fjölskyldur þeirra skuli veitt snemma, þ.e. um leið og þörf krefji, m.a. til að tryggja farsæld barns og minnka líkur á umfangsmeiri vanda á seinni stigum.

Markmið stuðningsþjónustu sé að aðstoða og hæfa notendur sem þurfi aðstæðna sinna vegna á stuðningi að halda við athafnir daglegs lífs og/eða til þess að rjúfa félagslega einangrun. Stuðningsþjónusta skuli stefna að því að efla viðkomandi til sjálfsbjargar og gera honum kleift að búa sem lengst í heimahúsi, sbr. 25. gr. laganna.

Í 26. gr. laganna sé lögð skylda á sveitarfélög landsins til að sjá um stuðningsþjónustu handa þeim sem búi á eigin heimilum og þurfi aðstoð vegna skertrar getu, fjölskylduaðstæðna, álags, veikinda eða fötlunar. Stuðningsþjónustu skuli veita svæðisbundið með þeim hætti sem best henti á hverjum stað. Aðstoð skuli veitt fjölskyldum barna sem metin séu í þörf fyrir stuðning. Fyrrnefnd 26. gr. bættist við félagsþjónustulögin samhliða innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en árið 2007 hafi samningurinn verið undirritaður fyrir Íslands hönd. Með ákvæðinu hafi þjónusta verið aukin við fólk sem búi á eigin heimilum og þurfi aðstoð vegna skertrar getu, fjölskylduaðstæðna, álags, veikinda eða fötlunar. Þörfin skuli metin í hverju einstöku tilviki, sbr. 27. gr. laganna.

Í 23. gr. laga nr. 19/2023 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins komi fram að aðildarríki viðurkenni að andlega eða líkamlega fatlað barn skuli njóta fulls og sómasamlegs lífs, við aðstæður sem tryggi virðingu þess og stuðla að sjálfsbjörg þess og virkri þátttöku í samfélaginu. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna komi fram að eitt helsta markmið samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sé að börn fái tækifæri til að lifa og þroskast, sbr. 6. gr., þannig að þau verði upplýstir og ábyrgir einstaklingar. Í þessu sambandi skuli þess gætt að börn njóti réttinda án nokkurrar mismununar, sbr. 2. gr. laganna. Einnig komi fram í athugasemdum með frumvarpinu að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu, athafna, sjónarmiða eða skoðana foreldra, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Hér sé um víðtækari rétt að ræða en áður hafi tíðkast þar sem ekki eingöngu sé vísað til þeirra réttinda sem samningurinn um réttindi barnsins mæli fyrir um, heldur réttindi barna almennt séð. Þetta ákvæði leggi og þær skyldur á aðildarríkin að berjast kröftuglega gegn hvers kyns mismunun. Ekki einungis með lagasetningu heldur ekki síður innan stjórnsýslunnar, í lagaframkvæmd og með raunverulegum aðgerðum í þágu barna, hvar sem þau búi og hvernig sem aðstæður þeirra séu. Með þessu sé m.a. fengin viðurkenning á því að fötluð börn eigi sömu réttindi og önnur börn og þar með eigi þau rétt á að vera ekki mismunað. Þá segi í 3. gr. að það sem barni sé fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar yfirvöld taki ákvarðanir er varði börn, sbr. athugasemdir með frumvarpi til laganna.

Með lögum nr. 80/2025 hafi samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verið lögfestur en samkvæmt honum skuli aðildarríki gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að fötluð börn fái notið allra mannréttinda og grundvallarfrelsis til fulls og jafns við önnur börn og að í öllum aðgerðum, sem snerti fötluð börn, skuli fyrst og fremst hafa það að leiðarljósi sem sé viðkomandi barni fyrir bestu, sbr. 1. og 2. mgr. 7. gr. samningsins.

Í 3. mgr. 23. gr. samningsins sé kveðið á um að aðildarríkin skuli tryggja fötluðum börnum jafnan rétt með tilliti til fjölskyldulífs. Til að þessi réttur verði að veruleika og í því skyni að koma í veg fyrir að fötluðum börnum sé leynt, þau yfirgefin, vanrækt eða að þau séu þolendur aðgreiningar skuldbindi aðildarríkin sig til þess að veita fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra snemma alhliða upplýsingar, þjónustu og stuðning.

Kópavogsbær hafi sett reglur sem kveði á um útfærslu þjónustu sem sveitarfélögum sé skylt að veita, sbr. VII. og VIII. kafla laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga og 8. gr. sem og VI. kafla laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og barnaverndarlög nr. 80/2022. Markmið reglnanna sé m.a. að veita börnum og fjölskyldum þeirra stuðning sem þurfi aðstoð vegna fötlunar, skerðingar, langvinnra veikinda og/eða félagslegra aðstæðna. Í reglunum sé tekið fram að þegar börnum sé veittur stuðningur skuli hafa það að leiðarljósi sem sé barninu fyrir bestu og stuðli að félagslegri aðlögun þess og þroska. Í reglunum sé að finna mismunandi úrræði en meðal úrræðanna sé einstaklingsstuðningur fyrir 6 til 18 ára sem hafi það að markmiði að rjúfa félagslega einangrun, efla lífsleikni, samfélagsþátttöku og efla börn til aukinnar sjálfshjálpar.

Í 8. gr. reglnanna sé kveðið á um að loknu mati skuli raða umsóknum í forgangsröð á grundvelli viðmiða sem tilgreind séu á fylgiskjali tvö með reglunum. Ef fyrirséð sé að stuðningurinn geti ekki hafist innan þriggja mánaða skuli umsóknin sett á biðlista. Umsækjandi skuli þá upplýstur um áætlaðan biðtíma og hvaða stuðningur standi honum til boða á biðtímanum, sbr. ákvæði reglugerðar um biðlista, forgangsröðun og úrræði á biðtíma eftir þjónustu nr. 1035/2018.

Kærendur hafi sótt um stuðningsþjónustu fyrir stúlku sína vegna þarfar hennar fyrir þjónustuna og hafi umsókn þeirra verið samþykkt af sveitarfélaginu. Eins og áður hafi komið fram sé dóttirin greind með einhverfu sem sé taugaþroskaröskun og flokkist sem „fötlun“ skv. lögum nr. 38/2018 um réttindi fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir sem og skilgreiningu fötlunar í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólk. Fatlað fólk eigi rétt á allri almennri þjónustu ríkis og sveitarfélaga og ávallt skuli veita fötluðu fólki þjónustu samkvæmt almennum lögum á sviðum t.d. félagsþjónustu, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/2018. Í 2. mgr. 13. gr. laganna sé kveðið á um að fjölskyldur fatlaðra barna skuli fá nægilega þjónustu til þess að fötluð börn þeirra geti notið réttinda sinna til fulls og jafnt við aðra.

Stuðningsþjónusta við fötluð börn skv. lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sé ekki valkvætt verkefni sveitarfélaga heldur lögskylt verkefni sem sveitarfélögum beri að sinna samkvæmt ákvæðum laga og skuli með skipulagðri félagsþjónustu tryggja framgang markmiða laganna sem sé m.a. að mæta þörfum barna fyrir þjónustu á skilvirkan hátt um leið og þörf krefji og grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir m.a. félagsleg vandamál.

Í framangreindri umfjöllun hafi verið farið ítarlega yfir skyldur sveitarfélaga sem varði þjónustu við fötluð börn en þeim skuli veitt þjónusta snemma og um leið og þörf krefji en ástæður fyrir því séu ríkar og afleiðingar geti verið alvarlegar sé ákvæðunum ekki fylgt, sbr. einnig lagaleg umfjöllun hér að framan. Ákvæði laga, sem og önnur lögskýringargögn, sem eigi við um fötluð börn gefi skýrt til kynna að forgangsröðun sveitarfélaga skuli vera með þeim hætti að fötluðum börnum sé veitt sú þjónusta sem þau þurfi snemma og um leið og þörf krefji.

Í október 2025, þremur mánuðum eftir að dóttirin hafi fengið samþykkta stuðningsþjónustu, hafi móðir hennar óskað eftir svörum við því hvenær þjónustan gæti hafist. Svörin sem hún hafi fengið hafi verið að bið væri á ráðningum og að biðin væri töluvert löng. Þegar móðirin hafi óskað eftir nákvæmari svörum hafi komið í ljós að umrædd bið hafi útskýrst af fjárheimildum sveitarfélagsins og að um pólitíska ákvörðun væri að ræða.

Í svari lögmanns á skrifstofu bæjarritara Kópavogsbæjar komi fram að málaflokkur fatlaðra barna sé ekki í forgangi hjá sveitarfélaginu og að biðin stafi af því. Í svarinu hafi einnig verið tekið fram að dómstólar hefðu staðfest umrædda framkvæmd sveitarfélaga en málinu til stuðnings séu tveir dómar nefndir, einn Hæstaréttardómur og einn Landsréttardómur.

Greining lögmanns kærenda á fyrrgreindum dómum, sem lögmaður sveitarfélagsins hafi nefnt í svörum sínum framkvæmd sveitarfélagsins til stuðnings, sé sú að þeir eigi ekki við, enda sé í hvorugum dómnum um málefni fatlaðra barna að ræða. Áherslur löggjafans á umrædd lagaákvæði um stuðningsþjónustu við fötluð börn, sem og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í málefnum fatlaðra barna, sé ekki hægt að leggja að jöfnu við álitamálin í fyrrnefndum dómum.

Í máli þessu liggi fyrir að dóttirin hafi fengið samþykkta þjónustu í júlí 2025 og að á þeim tíma hafi ekki verið til staðar fjármagn til að hefja þjónustuna. Því sé ljóst að fjármagnið sem sveitarstjórn Kópavogsbæjar hafi áætlað til málaflokksins hafi ekki dugað a.m.k. síðustu sjö mánuði ársins. Ekki verði séð með hvaða hætti slíkir starfshættir sveitarfélags standist löggjöf Íslands, sbr. fyrri umfjöllun um ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, Barnasáttmálans, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem og lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir.

Sveitarfélög beri bæði frumkvæðis- og leiðbeiningaskyldu skv. lögum nr. 38/2018 en foreldrum stúlkunnar hafi ekki verið leiðbeint um aðra sambærilega þjónustu á biðtímanum. Í 32. gr. laga nr. 38/2018 sé kveðið á um að sveitarfélög skuli hafa frumkvæði að því að kynna sér aðstæður fatlaðs fólks og gera því grein fyrir rétti sínum samkvæmt lögum þessum og stjórnvaldsfyrirmælum settum á grundvelli þeirra. Sveitarfélag skuli kynna umsækjanda þá þjónustu sem hann eigi rétt á og leiðbeina um réttarstöðu hans, m.a. ef hann eigi rétt á annarri þjónustu í stað þeirrar sem sótt sé um eða til viðbótar henni.

Í 34. gr. laga nr. 38/2018 sé kveðið á um að sveitarfélög skuli leiðbeina umsækjanda um þau úrræði sem hann hafi á biðtíma og aðra þjónustu í boði. Þá skuli veita honum aðra viðeigandi þjónustu á meðan beðið sé eftir að þjónustan sem samþykkt hafi verið hefjist. Samkvæmt 26. gr. félagsþjónustulaga geti aðstoð við fatlað fólk numið allt að fimmtán stundum á viku skv. félagsþjónustulögum en um aukna þjónustuþörf fari samkvæmt lögum nr. 38/2018. Þrátt fyrir að þjónustan við stúlkuna fari eftir ákvæðum félagsþjónustulaga sé ljóst að sveitarfélögum beri að fylgja, m.a. lagaákvæðum laga nr. 38/2018 þegar fötluðu fólki sé veitt þjónusta á sviði félagsþjónustunnar, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna.

Athugavert sé að í svari félagsráðgjafa sveitarfélagsins til lögmanns kærenda komi fram að „foreldrar stúlkunnar hafi ekki sótt um aðra þjónustu s.s. stuðningsfjölskyldu eða skammtímadvöl“. Móðir stúlkunnar taki fram að þeim hafi ekki verið boðin önnur sambærileg þjónusta. Þessir starfshættir séu þvert á leiðbeiningaskyldu og frumkvæðisskyldu sveitarfélaga þegar komi að þjónustu við m.a. fötluð börn en með leiðbeininga- og frumkvæðisskyldu sé sérstök skylda lögð á sveitarfélögin til að upplýsa og leiðbeina um aðra valmöguleika og úrræði á meðan biðtíma standi, enda eigi foreldrar fatlaðra barna ekki að bera ábyrgð á því að finna sjálf út úr þeim úrræðum og valmöguleikum sem í boði séu, sbr. athugasemdir sem finna megi með greinum í frumvarpi því sem hafi orðið að lögum.

Að lokum sé bent á misvísandi svör sveitarfélagsins varðandi ráðningu starfsmanna en við upphaf umsóknarferlisins hafi móðirin boðist til þess að útvega starfsmann til að sinna þjónustunni. Á þeim tímapunkti hafi henni ekki verið ráðlagt að hvetja þann aðila til að senda inn umsókn til sveitarfélagsins. Síðar í samskiptum hafi komið í ljós að biðin eftir að þjónusta gæti hafist gæti lengst þar sem að það hafi þurft að finna starfsmann. Á þeim tíma, þ.e.a.s. fimm mánuðum eftir að umsóknin hafi verið samþykkt, hafi móðurinni verið bent á að hugsanlegir starfsmenn gætu sótt um stöðuna en þó væri ekki hægt að gefa upp hvenær viðkomandi starfsmaður gæti hafið störf. Fyrrgreindir starfshættir geri foreldrum ókleift að finna álitlega starfsmenn til að sinna umræddri þjónustu þar sem einstaklingar séu sjaldnast tilbúnir í að skuldbinda sig í vinnu sem óljóst sé hvenær hefjist.

Dóttirin sé ung stúlka sem vegna fötlunar sinnar þurfi á aðstoð að halda til m.a. að rjúfa félagslega einangrun og virkja samfélagslega þátttöku sína. Vanlíðan hennar sé mikil og réttur hennar til þjónustu samkvæmt löggjöf landsins sé skýr. Sveitarfélög beri ábyrgð á stuðningsþjónustu við fötluð börn samkvæmt m.a. lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga en þjónustan sé mikilvæg fyrir m.a. vellíðan barna. Einnig sé stuðningur mikilvægur til að koma í veg fyrir umfangsmeiri vanda á síðari stigum í lífi barnanna. Einstaklingsstuðningur geti skipt sköpum fyrir börn eins og hana en aðgangur að þjónustu fatlaðra barna eigi ekki að vera háður búsetu þeirra.

Með starfsháttum Kópavogsbæjar séu mannréttindi fatlaðra barna í sveitarfélaginu fyrir borð borin með því að láta samþykktar umsóknir þeirra bíða í meira en sex mánuði. Í dæmi dótturinnar hafi vandi hennar aukist á biðtímanum og foreldrar hennar óttist velferð hennar.

Ekki verði séð með hvaða hætti gæði velferðarþjónustu Kópavogsbæjar séu tryggð þegar fötluð börn búsett í sveitarfélaginu bíði mánuðum saman eftir að samþykkt þjónusta hefjist. Mannréttindi fatlaðra barna séu skýr í lögum landsins sem og alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins. Þau eigi ekki að vera háð pólitískum ákvörðunum sem séu teknar í sveitarfélögum fatlaðra barna, enda væri slíkt mismunun á grundvelli búsetu. Löggjafinn hafi búið svo um hnútana að gæði þjónustu við fötluð börn skuli vera tryggð og sveitarfélög landsins skuli fylgja lögum við framkvæmd þjónustu sinnar. Ljóst sé að gæði stuðningsþjónustu við fötluð börn í sveitarfélaginu Kópavogsbæ séu ekki tryggð með starfsháttum sveitarfélagsins sem ítarlega hafi verið lýst í kvörtun þessari.

Í athugasemdum vegna greinargerðar Kópavogsbæjar, dags. 2. mars 2026, kemur fram að sveitarfélagið telji að það sé ekki skylda til staðar að veita börnum lögbundna þjónustu án tillits til fjárheimilda. Þessi túlkun á 78. gr. stjórnarskrárinnar, lagaákvæðum félagsþjónustulaga nr. 40/1991 og ákvæðum laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sé ekki talin samræmast mikilvægi þeirra hagsmuna sem séu í húfi og sem lögunum sé ætlað að tryggja og vernda. Sérstaklega sé tekið fram í félagsþjónustulögunum að sveitarfélögum beri að forgangsraða fjármunum sínum á þann veg að börnum sé veitt þjónusta á þann hátt sem lög kveði á um, þ.e. um leið og þörf krefji. Ljóst sé að fötluð börn njóti víðtækrar verndar í lögum landsins og sveitarfélög skuli, ásamt öðrum, fylgja lögum.

Í máli þessu sé um fatlaða stúlku að ræða sem hafi fengið samþykkta umsókn um einstaklingsstuðning í júlí árið 2025. Rúmlega hálfu ári seinna hafi þjónustan ekki verið hafin og engar upplýsingar verið hægt að fá frá sveitarfélaginu um hvenær mætti búast við því að þjónusta myndi hefjast. Í málinu liggi ekki fyrir upplýsingar um að sveitarfélagið hafi með skipulögðum og skilvirkum hætti unnið að því að veita stúlkunni þjónustu heldur sé ljóst að vandi stúlkunnar hafi aukist meðan á biðtímanum hafi staðið.

Í öðru lagi sé því haldið fram í greinargerð sveitarfélagsins að sveitarfélagið hafi fylgt reglum sem kveðið sé á um í reglugerð nr. 1035/2018 um biðlista, forgangsröðun og úrræði á biðtíma eftir þjónustu. Því sé hafnað. Samkvæmt 2. gr. fyrrgreindrar reglugerðar sé markmið hennar að biðtími eftir samþykktri þjónustu verði sem minnst íþyngjandi fyrir notanda og að unnið sé með virkum hætti að því að samþykkt þjónusta hefjist sem fyrst. Ef það sé fyrirséð að þjónusta geti ekki hafist innan þriggja mánaða frá samþykkt umsóknar skuli leiðbeina umsækjanda um þá þjónustu og þau úrræði sem séu í boði á biðtímanum. Í 3. gr. reglugerðarinnar sé sérstaklega kveðið á um að áætlun skuli unnin um hvenær samþykkt þjónusta geti hafist og hvaða þjónusta standi umsækjanda til boða á biðtímanum. Sérstaklega sé kveðið á um í 5. gr. reglugerðarinnar að veita skuli umsækjanda aðra viðeigandi þjónustu svo sem í formi notendasamnings meðan beðið sé eftir að þjónustan sem samþykkt hafi verið hefjist.

Fyrrgreind reglugerð sé sett með stoð í lögum nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Það sé engum vafa undiropið að löggjafinn leggi mikla áherslu á að fötluðum börnum sé tryggð þjónusta í sveitarfélögum landsins og að þjónustan sé veitt um leið og þörf krefji og að við allar ákvarðanir skuli hafa hagsmuni barnsins að leiðarljósi, sbr. m.a. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2018 og b. lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 40/1991.

Gögn málsins sýni fram á að stúlkunni hafi ekki verið boðin sambærileg þjónusta á meðan biðtíma hafi staðið. Á fylgiskjali megi sjá svör móður við fyrirspurnum um hvort stúlkunni hefði verið boðin önnur þjónusta á meðan biðtíma hafi staðið. Hvorki verði talið að samtal við kennsluráðgjafa né ábending um námskeið á vegum heilsugæslunnar sem stúlkan hafi nú þegar sótt sé sambærileg þjónusta og einstaklingsstuðningur. Þá hafi auglýstar íþróttir ekki verið taldar henta stúlkunni.

Í máli þessu sé því haldið fram að biðtími eftir þjónustu hafi verið óhóflegur og að vandi stúlkunnar hafi aukist á meðan honum hafi staðið. Ábyrgð sveitarfélaga á þjónustu við fötluð börn sé skýr samkvæmt löggjöf landsins. Sveitarfélög skuli geta brugðist við þörf barna fyrir þjónustu á skilvirkan hátt og um leið og þörf krefji. Sveitarfélagið hafi brugðist skyldum sínum gagnvart stúlkunni, enda hafi hagsmunir hennar ekki verið hafðir að leiðarljósi þegar ákveðið hafi verið að láta hana bíða eftir mikilvægri þjónustu í tæpa átta mánuði. Fyrri lagarök og málsgögn séu ítrekuð.

III. Sjónarmið Kópavogsbæjar

Í greinargerð Kópavogsbæjar kemur fram að þann 24. júlí 2025 hafi barna- og fjölskylduteymi velferðarsviðs Kópavogsbæjar samþykkt umsókn kærenda um einstaklingsstuðning fyrir dóttur þeirra, að umfangi 12 klukkustundir á mánuði í 12 mánuði. Í bréfi þar sem tilkynnt hafi verið um samþykktina hafi komið skýrt fram að umsóknin færi á biðlista þar til að þjónustan gæti hafist.

Þann 4. desember 2025 hafi verið samþykkt að umsóknin færi úr forgangsflokki II í forgangsflokk I vegna versnandi stöðu barnsins. Þjónusta hafi hafist með samningi við liðveitanda, dags. 16. febrúar 2026.

Kópavogsbær byggi á því að sveitarfélögum sé heimilt, á grundvelli sjálfstjórnarréttar síns samkvæmt 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, að forgangsraða verkefnum og fjármunum innan ramma laga. Réttur sem hafi verið staðfestur hjá dómstólum.

Í dómi Landsréttar í máli nr. 72/2020 hafi verið staðfest að sveitarfélög hefðu svigrúm til að forgangsraða verkefnum og meta hvert tilvik þótt þau þurfi að útfæra og veita þjónustu á skipulegan hátt. Í því máli hafi verið sýknað af kröfu um bætur vegna dráttar á úthlutun búsetuúrræðis þar sem talið hafi verið að sveitarfélagið hefði fullnægt skyldum sínum með uppbyggingaráætlun og ekki brotið gegn stjórnsýslulögum. Þótt umræddur dómur hafi varðað fullorðna einstaklinga gildi sú meginregla stjórnsýsluréttar almennt að réttur til þjónustu sé ekki fortakslaus réttur til tafarlausar afgreiðslu ef málefnalegar ástæður, svo sem fjárskortur eða mönnunarvandi, búi að baki biðinni.

Kærendur vísi til þess að dómarnir eigi ekki við þar sem um barn sé að ræða. Kópavogsbær bendi á að lög nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir feli sveitarfélögum að veita þjónustu en þau feli ekki í sér skyldu til að veita þjónustu án tillits til fjárheimilda.

Notkun biðlista sé viðurkennd stjórnsýsluframkvæmd þegar eftirspurn eftir þjónustu sé meiri en framboð á hverjum tíma svo fremi sem jafnræðis sé gætt og forgangsröðun byggi á málefnalegum sjónarmiðum.

Í reglugerð nr. 1035/2018 um biðlista, forgangsröðun og úrræði á biðtíma eftir þjónustu sem sett sé með stoð í lögum nr. 38/2018 sé beinlínis gert ráð fyrir tilvist biðlista. Í reglugerðinni komi fram að ef ekki sé unnt að veita þjónustu innan þriggja mánaða skuli tilkynna umsækjanda um ástæðu og áætlaðan biðtíma. Kópavogsbær hafi fylgt þessum reglum.

Kærendur haldi því fram að leiðbeiningarskyldu hafi ekki verið sinnt. Því sé hafnað. Af gögnum málsins megi sjá að starfsmenn Kópavogsbæjar hafi átt í samskiptum við foreldra um önnur úrræði svo sem námskeið og íþróttir fyrir fötluð börn. Þá hafi verið boðið upp á samtal við kennsluráðgjafa. Sveitarfélagið hafi leitast við að leiðbeina eftir bestu getu í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 34. gr. laga nr. 38/2018.

Kópavogsbær hafni því að biðin eftir þjónustu feli í sér brot á lögum nr. 40/1991, lög nr. 38/2018 eða barnasáttmálanum. Ákvörðun um að setja umsókn á biðlista byggi á málefnalegum sjónarmiðum um fjárhagslega stjórn sveitarfélagsins. Sveitarfélagið hafi viðurkennt þörf barnsins með því að samþykkja umsóknina og hafi þjónustan þegar hafist.

IV. Niðurstaða

Kærendur lögðu fram kæru hjá úrskurðarnefnd velferðarmála vegna afgreiðslu Kópavogsbæjar á umsókn um stuðningsþjónustu fyrir dóttur þeirra, sem sótt var um samkvæmt VII. kafla laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu. Kæran var lögð fram á grundvelli 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 en samkvæmt ákvæðinu er heimilt að kæra til æðra stjórnvalds óhæfilegan drátt á afgreiðslu máls. Umsókn kærenda var samþykkt 24. júlí 2025 en hafði enn ekki verið afgreidd þegar kæra barst úrskurðarnefndinni 11. febrúar 2026. Fyrir liggur að samþykkt þjónusta hófst 16. febrúar 2026.

Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Það skuli gert meðal annars með því tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna og mæta þörfum þeirra fyrir þjónustu á skilvirkan hátt um leið og þörf krefji, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna skal þess gætt við framkvæmd félagsþjónustunnar að hvetja einstaklinginn til ábyrgðar á sjálfum sér og öðrum, virða sjálfsákvörðunarrétt hans og styrkja hann til sjálfshjálpar. Um leið skulu við framkvæmd félagsþjónustunnar sköpuð skilyrði til að einstaklingurinn geti tekið virkan þátt í samfélaginu á eigin forsendum. Félagsleg þjónusta skuli í heild sinni miða að valdeflingu og miðast við einstaklingsbundnar þarfir og aðstæður. Með félagsþjónustu er átt við þjónustu, aðstoð og ráðgjöf, meðal annars í tengslum við stuðningsþjónustu, sbr. 1. mgr. 2. gr.

Í VII. kafla laga nr. 40/1991 er fjallað um stuðningsþjónustu. Markmið stuðningsþjónustu er að aðstoða og hæfa notendur sem þurfa aðstæðna sinna vegna á stuðningi að halda við athafnir daglegs lífs og/eða til þess að rjúfa félagslega einangrun. Stuðningsþjónusta skal stefna að því að efla viðkomandi til sjálfsbjargar og gera honum kleift að búa sem lengst í heimahúsi, sbr. 25. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laganna er sveitarfélagi skylt að sjá um stuðningsþjónustu til handa þeim sem búa á eigin heimilum og þurfa aðstoð vegna skertrar getu, fjölskylduaðstæðna, álags, veikinda eða fötlunar. Stuðningsþjónustu skal veita svæðisbundið með þeim hætti sem best hentar á hverjum stað. Aðstoð skal veitt fjölskyldum barna sem metin eru í þörf fyrir stuðning. Aðstoð skal veitt innan og utan heimilis samkvæmt reglum sem sveitarfélagið setur.

Í 3. mgr. 26. gr. laganna kemur fram að ráðherra skuli gefa út leiðbeiningar um framkvæmd stuðningsþjónustu, tímafjölda og mat á þörf fyrir þjónustu í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá segir að sveitarstjórn skuli setja nánari reglur um stuðningsþjónustu á grundvelli leiðbeininga ráðherra. Að endingu segir í 5. mgr. 26. gr. að ákvörðun um stuðningsþjónustu skv. 1. mgr. feli í sér að aðstoð sé að jafnaði veitt í tiltekinn fjölda klukkustunda í viku hverri á grundvelli mats á stuðningsþörfum, sbr. 27. gr., og þess almenna viðmiðs að aðstoð geti numið allt að 15 stundum á viku. Um aukna þjónustuþörf fari samkvæmt lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir.

Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga veita þannig sveitarfélögum ákveðið svigrúm til að meta sjálf, miðað við aðstæður á hverjum stað, hvers konar þjónustu þau vilja veita. Í samræmi við þetta og ákvæði stjórnarskrárinnar um sjálfstjórn sveitarfélaga er mat á þeirri útfærslu að meginstefnu til lagt í hendur viðkomandi sveitarstjórnar. Verður ekki við því mati hróflað af hálfu úrskurðarnefndar velferðarmála, svo fremi það byggi á lögmætum sjónarmiðum og sé í samræmi við lög að öðru leyti.

Í IV. kafla laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er fjallað um þjónustu við fötluð börn og fjölskyldur þeirra. Þar segir í 1. mgr. 13. gr. að tryggja skuli að fötluð börn fái nauðsynlega þjónustu svo að þau geti notið mannréttinda og mannhelgi til jafns við önnur börn, lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Þá skuli fötluð börn hafa raunverulegan aðgang að og njóta menntunar, þjálfunar, starfsundirbúnings og tómstunda. Í öllum aðgerðum sem snerti fötluð börn skuli fyrst og fremst hafa það að leiðarljósi sem sé viðkomandi barni fyrir bestu og stuðla að félagslegri aðlögun og þroska þess. Fötluð börn hafi rétt til að láta skoðanir sínar óhindrað í ljós með tilliti til aldurs þeirra og þroska. Þá segir í 2. mgr. 13. gr. að fjölskyldur fatlaðra barna skuli fá nægilega þjónustu til þess að fötluð börn þeirra geti notið réttinda sinna til fulls og jafns við aðra.

Í 1. mgr. 34. gr. sömu laga kemur fram að ákvörðun um að veita þjónustu skuli taka svo fljótt sem kostur er. Sé ekki unnt að hefja þjónustu strax og umsókn er samþykkt skal tilkynna umsækjanda um ástæður þess og hvenær þjónustan verði veitt. Ef fyrirséð er að þjónustan sem sótt var um geti ekki hafist innan þriggja mánaða frá samþykkt umsóknar skal leiðbeina umsækjanda um þau úrræði sem hann hefur á biðtíma og aðra þjónustu sem er í boði.

Á grundvelli laga nr. 40/1991 og laga nr. 38/2018 hefur Kópavogsbær sett reglur um stuðningsþjónustu annars vegar og reglur um stuðning við börn og fjölskyldur þeirra hins vegar. Í 8. gr. beggja reglnanna er kveðið á um forgangsröðun umsókna. Í 8. gr. reglna um stuðning við börn og fjölskyldur þeirra segir að umsóknir raðist í forgangsröð á grundvelli viðmiða sem tilgreind séu á fylgiskjali tvö með reglunum að loknu mati. Ef fyrirséð sé að stuðningurinn geti ekki hafist innan þriggja mánaða skuli umsókn sett á biðlista. Umsækjandi sé upplýstur um áætlaða lengd á biðtíma og hvaða stuðningur standi honum til boða á biðtímanum, sbr. ákvæði reglugerðar nr. 1035/2018 um biðlista, forgangsröðun og úrræði á biðtíma eftir þjónustu.

Við mat á því hvort afgreiðsla á máli kærenda hafi dregist verður að líta til málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk framangreindra lagaákvæða og reglna sveitarfélagsins. Þar kemur fram sú meginregla að ákvarðanir í málum innan stjórnsýslunnar skuli teknar eins fljótt og auðið er. Í ákvæðinu kemur ekki fram hvaða tímafrest stjórnvöld hafa til afgreiðslu mála en af því leiðir að aldrei má vera um ónauðsynlegan drátt á afgreiðslu máls að ræða. Með hliðsjón af þessari meginreglu verður að telja að stjórnvöldum sé skylt að haga afgreiðslu þeirra mála sem þau fjalla um í samræmi við þessa meginreglu og gera eðlilegar ráðstafanir til þess að þau séu til lykta leidd af þeirra hálfu eins fljótt og unnt er. Hvað talist getur eðlilegur afgreiðslutími verður að meta í hverju tilviki fyrir sig. Þannig verður að líta til umfangs máls og atvika hverju sinni, auk þess sem mikilvægi ákvörðunar fyrir aðila getur einnig haft þýðingu í þessu sambandi.

Fyrir liggur að umsókn kærenda um stuðningsþjónustu fyrir dóttur þeirra var samþykkt þann 24. júlí 2025 og var umsóknin enn óafgreidd þegar þau lögðu fram kæru hjá úrskurðarnefnd velferðarmála 11. febrúar 2026. Ekki verður annað séð en að sveitarfélagið hafi verið í samskiptum við kærendur meðan á biðtímanum stóð vegna biðarinnar og annarra mögulegra úrræða fyrir dóttur þeirra, þótt aðila greini á um umfang þeirra. Samþykkt þjónusta hófst svo 16. febrúar 2026 eða tæpum átta mánuðum eftir að umsókn barst Kópavogsbæ. Kópavogsbær hefur vísað til þess að vinnsla umsóknarinnar hafi tafist af mörgum ástæðum, t.a.m. vegna mönnunarvanda og fjárskorts.

Að virtum framangreindum upplýsingum og fyrirliggjandi gögnum málsins verður ekki annað séð en að mál kæranda hafi verið í farvegi og þær tafir sem urðu á málinu hafi verið af almennum orsökum en ekki bundnar við mál kærenda sérstaklega. Það er því mat úrskurðarnefndarinnar að afgreiðsla máls kæranda hafi ekki dregist óhæfilega í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Í ljósi þess að samþykkt þjónusta hefur þegar hafist er ekki ástæða til að beina því til sveitarfélagsins að hraða afgreiðslu málsins.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ekki er fallist á að afgreiðsla Kópavogsbæjar í máli A, og B, hafi dregist óhæfilega í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir