Mál nr. 190/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 190/2026

Þriðjudaginn 16. júní 2026

A

gegn

Vinnumálastofnun – Fæðingarorlofssjóði

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 6. mars 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 4. febrúar 2026, um mánaðarlegar greiðslur til hennar vegna fæðingar barns.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með umsókn, dags. 13. janúar 2026, sótti kærandi um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði vegna væntanlegrar fæðingar barns þann X 2026. Kæranda var kynnt greiðsluáætlun með ákvörðun, dags. 16. mars 2026, þar sem fram kom að mánaðarleg greiðsla til hennar yrði 735.149 kr. á mánuði miðað við 100% fæðingarorlof.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 6. mars 2026. Með bréfi, dags. 27. mars 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Fæðingarorlofssjóðs ásamt gögnum málsins. Greinargerð sjóðsins barst með bréfi, dags. 9. apríl 2026, og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndarinnar, dagsettu sama dag. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar kemur fram að kærandi krefjist þess að ákvörðun Vinnumálastofnunar um fjárhæð mánaðarlegra greiðslna til hennar í væntanlegu fæðingarorlofi verði endurskoðuð. Kærandi krefjist þess að við útreikning á meðaltali heildarlauna skv. 23. gr. laga nr. 144/2020 verði miðað við þær viðmiðunartekjur sem fyrra fæðingarorlof hafi byggst á en ekki það greiðsluhlutfall sem raunverulega hafi verið innt af hendi á viðmiðunartímabilinu vegna lögmætrar dreifingar greiðslna.

Kærandi standi frammi fyrir töku nýs fæðingarorlofs. Á viðmiðunartímabili þess hafi kærandi notið greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði vegna fyrra barns. Í  samræmi við heimildir laganna til sveigjanlegrar tilhögunar hafi verið ákveðið að dreifa greiðslum úr sjóðnum yfir lengra tímabil sem hafi leitt til þess að mánaðarlegt greiðsluhlutfall hafi verið 70% af hámarki í stað 100%. Vinnumálastofnun hafi við útreikning á nýju orlofi lagt þetta 70% hlutfall til grundvallar sem raunverulegar tekjur á viðmiðunartímabilinu sem valdi því að greiðslur í nýju orlofi verði verulega lægri en réttmætt gæti talist.

Meginregla 1. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 kveði á um að miða skuli við meðaltal heildarlauna á 12 mánaða samfelldu tímabili. Í 5. mgr. sömu greinar sé fjallað um hvernig skuli meta greiðslur úr sjóðnum þegar það falli innan nýs viðmiðunartímabils. Þar segi að hafi foreldri kosið að dreifa greiðslum skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur miðist við í sama hlutfalli og greiðslurnar hafi verið inntar af hendi. Þrátt fyrir þetta orðalag sé því haldið fram að bókstafleg beiting ákvæðisins í þessu tilviki leiði til niðurstöðu sem brjóti gegn markmiðum laganna skv. 2. gr. sem sé að tryggja að foreldrum sé kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Með því að skerða rétt foreldris í nýju orlofi eingöngu vegna þess að það hafi nýtt heimild til að dreifa fyrri greiðslum sé verið að refsa foreldrinu fyrir notkun á lögmætum og sveigjanlegum úrræðum kerfisins.

Enn fremur sé bent á að ef kærandi hefði kosið að taka 100% greiðslur í styttri tíma en verið í launalausu leyfi þá mánuði fram að viðmiðunartímabili hefðu þessir tekjulausu mánuðir ekki dregið niður meðaltalið skv. 1. mgr. 23. gr. þar sem einungis skuli miða við þá mánuði sem foreldri hafi verið á innlendum vinnumarkaði. Það samræmist hvorki jafnræðisreglu né meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins að foreldri sem velji jafna dreifingu greiðslna yfir allt tímabilið standi verr að vígi en það foreldri sem taki út allar greiðslur í einu lagi og sé tekjulaust þess utan.

Dreifing greiðslna sé tæknileg ráðstöfun á sömu heildarfjárhæð og ætti ekki að hafa þau réttaráhrif að rýra framtíðarrétt foreldra. Með vísan til framangreindra sjónarmiða um markmið laganna, sanngirni og jafnræði sé þess krafist að ákvörðunin verði endurskoðuð og útreikningurinn byggður á fullum viðmiðunartekjum, 100% hlutfalli, fyrir þá mánuði sem greiðsludreifing hafi átt sér stað.

III.  Sjónarmið Fæðingarorlofssjóðs

Í greinargerð Fæðingarorlofssjóðs kemur fram að kærandi hafi með umsókn, dags. 13. janúar 2026, sótt um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði vegna barns með áætlaðan fæðingardag X 2026. Þá hafi legið fyrir upplýsingar um fæðingarorlofstöku með eldra barni, sbr. greiðsluáætlun, dags. 27. mars 2024, og upplýsingar úr skrám skattyfirvalda og Þjóðskrá Íslands.

Kæranda hafi verið send greiðsluáætlun, dags. 16. mars 2026, þar sem fram hafi komið að umsókn hennar um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði hefði verið samþykkt og að mánaðarleg greiðsla til hennar miðað við 100% fæðingarorlof yrði 735.149 kr.

Í 1. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof sé kveðið á um gildissvið laganna. Þar segi að lögin taki til réttinda foreldra á innlendum vinnumarkaði til fæðingar- og foreldraorlofs. Þau eigi við um foreldra sem séu starfsmenn og/eða sjálfstætt starfandi. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laganna öðlist foreldri rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eftir að hafa verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði fyrir fæðingardag barns.

Óumdeilt sé að kærandi uppfylli skilyrði 1. mgr. 21. gr. laga nr. 144/2020 um sex mánaða samfellt starf á innlendum vinnumarkaði fyrir fæðingardag barns og eigi tilkall til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði sem starfsmaður samkvæmt 4. tölul. 4. gr. laganna. Ágreiningur málsins snúi að útreikningi á greiðslum.

Í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 sé meðal annars kveðið á um að mánaðarleg greiðsla Fæðingarorlofssjóðs til starfsmanns, sbr. 4. tölul. 4. gr., í fæðingarorlofi skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna og miða skuli við tólf mánaða samfellt tímabil sem ljúki sex almanaksmánuðum fyrir fæðingardag barns eða þann almanaksmánuð sem barn komi inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Einungis skuli miða við meðaltal heildarlauna fyrir þá almanaksmánuði á viðmiðunartímabili sem foreldri hafi verið á innlendum vinnumarkaði, sbr. einnig 2. mgr. 22. gr., án tillits til þess hvort laun samkvæmt því ákvæði eða reiknað endurgjald samkvæmt 2. mgr. hafi komið til. Aldrei skuli þó miða við færri almanaksmánuði en fjóra við útreikning á meðaltali heildarlauna. Í athugasemdum við 23. gr. frumvarpsins er hafi orðið að lögum nr. 144/2020 komi fram að átt sé við almanaksmánuði og að miðað sé við samfellt tímabil sem standi í tólf almanaksmánuði á undan fæðingarmánuði barns.

Í 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 komi fram að til launa á innlendum vinnumarkaði samkvæmt 1. til 3. mgr. teljist hvers konar laun og aðrar þóknanir samkvæmt lögum um tryggingagjald. Jafnframt skuli telja til launa þau tilvik sem teljist til þátttöku á innlendum vinnumarkaði samkvæmt a. til f. lið 2. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020. Auk þess skuli telja til launa greiðslur samkvæmt a. og b. lið 5. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa. Þegar um sé að ræða 100% greiðslur á viðmiðunartímabili, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. lið 2. mgr. 22. gr., sem foreldri hafi átt rétt á skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hefðu miðast við. Hafi foreldri hins vegar kosið að dreifa greiðslum, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. lið 2. mgr. 22. gr., hlutfallslega á lengri tíma samhliða hlutastarfi eða leyfi, launuðu eða ólaunuðu, skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hefðu miðast við í sama hlutfalli og greiðslurnar hafi verið inntar af hendi á því viðmiðunartímabili sem um ræði. Sama eigi við hafi foreldri kosið að dreifa greiðslum, í tengslum við tilvik sem falla undir a. til f. lið 2. mgr. 22. gr., hlutfallslega á lengri tíma, enda þótt foreldri hafi ekki verið í ráðningarsambandi á sama tíma. Aldrei skuli taka mið af hærri fjárhæð en sem nemi viðmiðunartekjum sem miða skuli við samkvæmt framangreindu, enda þótt foreldri hafi fengið mismuninn milli greiðslna, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. lið 2. mgr. 22. gr., og meðaltals heildarlauna bættan samhliða greiðslunum. Þegar greiðslur samkvæmt a. og b. lið 5. gr. laga nr. 88/2003 um Ábyrgðasjóð launa hafi komið til á viðmiðunartímabili skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hefðu miðast við.

Í 2. mgr. 22. gr. komi fram að til þátttöku á innlendum vinnumarkaði teljist samkvæmt a. lið, orlof eða leyfi starfsmanns, sbr. 4. tölul. 4.gr., samkvæmt lögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi þótt ólaunað sé að hluta eða öllu leyti og starfsmaðurinn hafi á því tímabili sem um ræði verið í a.m.k. 25% starfshlutfalli. Greiðslur vegna fæðingarorlofs, sbr. 3. gr. laga nr. 144/2020 teljist því til launa samkvæmt 5. mgr. 23. gr. laganna.

Í 6. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 sé kveðið á um að útreikningar á greiðslum til foreldris í fæðingarorlofi skuli byggjast á upplýsingum sem Vinnumálastofnun afli um tekjur foreldra úr skattframtölum, staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá skattyfirvalda. Þar segi jafnframt að Vinnumálastofnun skuli leita staðfestingar hjá skattyfirvöldum á því að upplýsingar úr staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá hafi verið í samræmi við álagningu skattyfirvalda vegna viðmiðunartímabila samkvæmt 1. til 3. mgr.

Fæðingardagur barns kæranda hafi verið áætlaður þann X 2026 og því skuli, samkvæmt framangreindum lagaákvæðum, mánaðarleg greiðsla Fæðingarorlofssjóðs til kæranda reiknast sem 80% af meðaltali heildarlauna hennar þá mánuði sem kærandi hafi verið á innlendum vinnumarkaði tímabilið X 2024 til X 2025.

Samkvæmt upplýsingum frá skattyfirvöldum hafi kærandi talið tekjur sínar fram í samræmi við það sem komi fram í staðgreiðsluskrá skattyfirvalda um tekjur hennar á framangreindu viðmiðunartímabili og Fæðingarorlofssjóður telji að þar með liggi fyrir staðfesting á að upplýsingar úr staðgreiðsluskrá hafi verið í samræmi við álagningu skattyfirvalda.

Á tímabilinu X til X 2024 hafi kærandi verið í 70 til 77% fæðingarorlofi og í 50% fæðingarorlofi í X 2025 og þegið greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði til samræmis við það með eldra barni sem hafi fæðst X 2024. Kærandi hafi tekið 7,5 mánaða fæðingarorlof með barninu og dreift greiðslum yfir tíu mánaða tímabil. Í öðrum mánuðum viðmiðunartímabilsins, þ.e. X til X 2025 hafi kærandi þegið greiðslur frá atvinnuveitanda sínum B sem séu hafðar með við útreikning á meðaltali heildarlauna hennar.

Í 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 komi skýrt fram að hafi foreldri kosið að dreifa greiðslum sem falli undir a. til f. lið 2. mgr. 22. gr. hlutfallslega á lengri tíma samhliða hlutastarfi eða leyfi, launuðu eða ólaunuðu, skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hafi miðast við í sama hlutfalli og greiðslurnar hafi verið inntar af hendi á því viðmiðunartímabili sem um ræði. Það hafi verið gert í tilfelli kæranda og í samræmi við úrskurði í málum nr. 211/2024, 318/2024 og 709/2025.

Í kæru krefjist kærandi þess að við útreikning á meðaltali heildarlauna, samkvæmt 23. gr. laga nr. 144/2020 verði miðað við þær viðmiðunartekjur sem greiðslur vegna barns sem hafi fæðst 2024 hafi byggst á en ekki í samræmi við fæðingarorlofstöku hennar mánuðina X 2024 til og með X 2025. Kærandi telji annað leiða til niðurstöðu sem brjóti gegn markmiðum laganna samkvæmt 2. gr. laganna. Líkt og rakið hafi verið að framan skuli telja greiðslur í fæðingarorlof til launa samkvæmt 5. mgr. 23. gr., sbr. a. lið 2. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020 og skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hafi miðast við í sama hlutfalli og greiðslurnar hafi verið inntar af hendi á því viðmiðunartímabili sem um ræði. Það hafi verið gert í tilviki kæranda. Í lögum um fæðingar- og foreldraorlof sé ekki að finna neina heimild til þess að víkja frá 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 við útreikning á meðaltali heildarlauna.

Þá bendi kærandi á að hefði hún kosið að vera í launalausu leyfi í kjölfar greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði í stað þess að dreifa greiðslum yfir lengra tímabil, hefðu þeir mánuðir ekki dregið niður meðaltal heildarlauna á viðmiðunartímabili þar sem eingöngu skuli miða útreikning á meðaltali heildarlauna við þá mánuði sem foreldir sé á innlendum vinnumarkaði. Af þessu tilefni þyki Fæðingaorlofssjóði rétt að vekja athygli á því að launalaust leyfi teljist til þátttöku á vinnumarkaði, sbr. a. lið 2. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020. Sé foreldri í launalausu leyfi á viðmiðunartímabili komi þeir mánuðir til útreiknings á meðaltali heildarlauna en séu ekki undanskildir við útreikninginn líkt og kærandi telji. Því verði ekki séð að greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði með barni fæddu 2026 hefðu verið lægri en ef kærandi hefði hagað greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði með barni fæddu 2024 með þeim hætti sem hún tilgreini í kæru.

Með vísan til framangreinds telji Fæðingarorlofssjóður að greiðsluáætlun sem hafi verið send kæranda þann 16. mars 2026 beri með sér réttan útreikning á greiðslum til hennar.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 16. mars 2026, um að mánaðarlegar greiðslur til kæranda vegna væntanlegrar fæðingar barns hennar yrðu 735.149 kr.

Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof öðlast foreldri rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eftir að hafa verið í samfelldu starfi á innlendum vinnumarkaði í sex mánuði fyrir fæðingardag barns. Óumdeilt er að kærandi uppfyllir það skilyrði laganna og á tilkall til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði sem starfsmaður samkvæmt 4. tölul. 4. gr.

Í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 segir að mánaðarleg greiðsla Fæðingarorlofssjóðs til starfsmanns í fæðingarorlofi skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna. Miða skuli við tólf mánaða samfellt tímabil sem ljúki sex mánuðum fyrir fæðingarmánuð barns. Auk þess segir að einungis skuli miða við meðaltal heildarlauna fyrir þá mánuði á viðmiðunartímabili sem foreldri hafi verið á innlendum vinnumarkaði, sbr. einnig 2. mgr. 22. gr., án tillits til þess hvort laun samkvæmt því ákvæði eða reiknað endurgjald samkvæmt 2. mgr. hafi komið til. Aldrei skuli þó miða við færri mánuði en fjóra við útreikning á meðaltali heildarlauna.

Áætlaður fæðingardagur barns kæranda var X 2026 og bar Fæðingarorlofssjóði því samkvæmt framangreindu að reikna mánaðarlegar greiðslur til kæranda sem 80% af meðaltali heildarlauna hennar þá mánuði sem hún var á innlendum vinnumarkaði tímabilið X 2024 til og með X 2025. Kærandi hefur krafist þess að við útreikning á meðaltali heildarlauna verði miðað við þær viðmiðunartekjur sem greiðslur vegna barns fæddu 2024 byggðust á en ekki í samræmi við fæðingarorlofstöku hennar mánuðina X 2024 til og með X 2025. Kærandi telji annað leiða til niðurstöðu sem brjóti gegn markmiðum laganna.

Í 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 segir að til launa á innlendum vinnumarkaði teljist hvers konar laun og aðrar þóknanir samkvæmt lögum um tryggingagjald. Jafnframt skuli telja til launa þau tilvik sem teljast til þátttöku á innlendum vinnumarkaði samkvæmt a. til f. liðum 2. mgr. 22. gr. og greiðslur samkvæmt a. og b. liðum 5. gr. laga nr. 88/2003 um Ábyrgðasjóð launa. Samkvæmt a. lið 2. mgr. 22. gr. telst til þátttöku á innlendum vinnumarkaði orlof eða leyfi starfsmanns, sbr. 4. tölul. 4. gr., samkvæmt lögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi þótt ólaunað sé að hluta eða öllu leyti hafi starfshlutfall foreldris á viðmiðunartíma verið að minnsta kosti 25%. Greiðslur vegna fæðingarorlofs, sbr. 3. gr. laga nr. 144/2020 teljast því til launa samkvæmt 5. mgr. 23. gr. laganna.

Í 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 kemur einnig fram að þegar um sé að ræða 100% greiðslur á viðmiðunartímabili, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. liði 2. mgr. 22. gr., sem foreldri hafi átt rétt á skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hefðu miðast við. Hafi foreldri hins vegar kosið að dreifa greiðslum, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. liði 2. mgr. 22. gr., hlutfallslega á lengri tíma samhliða hlutastarfi eða leyfi, launuðu eða ólaunuðu, skuli taka mið af þeim viðmiðunartekjum sem þær greiðslur hefðu miðast við í sama hlutfalli og greiðslurnar hafi verið inntar af hendi á því viðmiðunartímabili sem um ræði. Sama eigi við hafi foreldri kosið að dreifa greiðslum, í tengslum við tilvik sem falli undir a. til f. liði 2. mgr. 22. gr., hlutfallslega á lengri tíma, enda þótt foreldri hafi ekki verið í ráðningarsambandi á sama tíma. Aldrei skuli taka mið af hærri fjárhæð en sem nemi viðmiðunartekjum sem miða skuli við samkvæmt framangreindu, enda þótt foreldri hafi fengið mismuninn milli greiðslna, í tengslum við tilvik sem falla undir a. til f. liði 2. mgr. 22. gr., og meðaltals heildarlauna bættan samhliða greiðslunum.

Í samræmi við ákvæði 5. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 var í greiðsluáætlun, dags. 16. mars 2026, tekið mið af þeim viðmiðunartekjum sem greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði miðuðust við í sama hlutfalli og greiðslurnar voru inntar af hendi á því viðmiðunartímabili sem um ræðir. Líkt og Fæðingarorlofssjóður tekur fram í greinargerð sinni er enga heimild að finna í lögum nr. 144/2020 til að víkja frá framangreindu ákvæði 5. mgr. 23. gr. við útreikning á meðaltali heildarlauna.

Að því virtu og með vísan til framangreinds er ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 16. mars 2026, um mánaðarlegar greiðslur til kæranda, staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 16. mars 2026, um mánaðarlegar greiðslur til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir