26 júní 2026
/
Matsmál nr. 2/2025, úrskurður 25. júní 2026
25. júní 2026 var í matsnefnd eignarnámsbóta tekið fyrir matsmálið nr. 2/2025.
Landsnet hf.
gegn
Finnbirni Bjarnasyni, Finni Boga Hannessyni,
Helgu Bjarnadóttur, Hreini Bjarnasyni, Jóhönnu
Bjarnadóttur, Jóni Sigurði Bjarnasyni, Sigríði Bjarnadóttur,
Svanhvíti Bjarnadóttur og Theodóri Agnari Bjarnasyni.
og kveðinn upp svohljóðandi
ú r s k u r ð u r :
I
Skipan matsnefndar eignarnámsbóta:
Matsnefnd eignarnámsbóta er í máli þessu skipuð Ingvari Smára Birgissyni, lögmanni og varaformanni, ásamt þeim Gústaf Vífilssyni, verkfræðingi, og Magnúsi Leópoldssyni, löggiltum fasteignasala, sem varaformaður kvaddi til starfans samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms.
II
Matsbeiðni, eignarnámsheimild, aðilar og matsandlag:
Með matsbeiðni 28. apríl 2025 fór Landsnet hf., kt. 580804-2410, Gylfaflöt 9, 112 Reykjavík (hér eftir eignarnemi), þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að hún legði mat á bætur vegna eignarnáms í landspildu í landi Litlu-Eyrar í Bíldudal, landsnr. 140458. Með matsbeiðni var þess einnig farið á leit við matsnefndina að nefndin heimilaði eignarnema að taka umráð hinna eignarnumdu landsréttinda, sbr. 14. gr. laga nr. 11/1973.
Um heimild til eignarnámsins vísar eignarnemi til 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003.
Eignarnámsþolar eru Finnbjörn Bjarnason, […], Finnur Bogi Hannesson, […], sem á 8,33% eignarhluta í landinu, Helga Bjarnadóttir, […], sem á 8,33% eignarhlut í landinu, Hreinn Bjarnason […], sem á 8,34% eignarhlut í landinu, Jóhanna Bjarnadóttir, […], sem á 8,34% eignarhlut í landinu, Jón Sigurður Bjarnason, […], sem á 33,33% eignarhlut í landinu, Sigríður Bjarnadóttir, […], sem á 8,33% eignarhlut í landinu, Svanhvít Bjarnadóttir, […], sem á 8,33% eignarhlut í landinu, Theódór Agnar Bjarnason, […], sem á 8,33% eignarhlut í landinu.
Matsandlagið samkvæmt kröfugerð eignarnema í greinargerð hans, dags. 25. sept. 2025, er svofellt:
„Með ákvörðun umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, dags. 14. apríl 2025, var Landsneti hf. heimilað, með vísan til 23. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, að framkvæma eignarnám vegna lagningar 66 kV háspennujarðstrengs (Mjólkárlínu 2) á samtals 2.488 metra löngum kafla innan jarðarinnar Litlu-Eyrar í Vesturbyggð, landnr. 140458.
Vísað er til beiðni eignarnema, Landsnets hf., til matsnefndar eignarnámsbóta, um mat á eignarnámsbótum og umráðatöku innan jarðarinnar Litlu-Eyrar, dags. 28. apríl 2025. Þá er vísað til þess sem fram kom í vettvangsgöngu aðila 2. júní 2025 og þess samkomulags sem náðst hefur milli eignarnema og eignarnámsþola um umráð eignarnema yfir hinu eignarnumda landi, dags. 6. júní 2025, sbr. fyrirliggjandi skjal nr. 5 í málsgögnum. Að lokum er vísað til breyttrar lagnaleiðar Mjólkárlínu 2 innan sveitarfélagsins Vesturbyggðar, sbr. yfirlitskort framkvæmdar, sem liggur fyrir nr. 6 í gögnum málsins.
Af breytingunni leiðir að matsandlag í máli þessu nemur 1.976 metrum auk 10 metra helgunarsvæðis, eða 19.760 fermetrum, innan jarðarinnar Litlu-Eyrar. Strengurinn mun taka land á Haganesi innan Litlu-Eyrar, þvera Bíldudalsveg og liggja þaðan samhliða veginum, í hlíðinni, allt að landamerkjum Litlu-Eyrar og jarðarinnar Hóls, landnr. 140446, sem er í eigu Vesturbyggðar. Mjólkárlína 2 mun í samræmi við breytta strengleið liggja innan Hóls í stað Litlu-Eyrar frá landamerkjum jarðanna, sbr. yfirlitskort nr. 6 í málsgögnum.
Eignarnámið er heimilað til ótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf. og verður eftirfarandi kvöð þinglýst í því skyni á jörðina Litla-Eyri (landnr. 140458):
- Landsneti hf., kt. 580804-2410, er heimilt að leggja kvöð á hluta lands jarðarinnar, m.a. í samræmi við ákvæði 21. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, reglugerðar um raforkuvirki nr. 678/2009, sbr. og 13. gr. laga um öryggi raforkuvirkja o.fl., nr. 146/1996, vegna 66 kV háspennujarðstrengs, svokallaðrar Mjólkárlínu 2. Breidd helgunarsvæðis strengsins er samtals 10 metrar. Strengleiðin er sýnd á meðfylgjandi yfirlitskorti, sem er eingöngu gert af Landsneti hf. til afmörkunar og skýringa á framkvæmdinni.
- Helgunarsvæði strengsins skiptist í 3 m breitt öryggissvæði og 7 m breitt athafnasvæði. Um meðferð jarðstrengsins gilda þær kvaðir og höft sem leiða af lögum og reglum um háspennujarðstrengi. Mannvirkjagerð, skógrækt og allt verulegt rask er óheimilt á helgunarsvæði strengsins. Rask telst verulegt ef það veldur raski á meira dýpi en 30 cm frá ósnortnu yfirborði helgunarsvæðisins. Innan athafnasvæðis strengsins þarf allt jarðrask dýpra en 30 cm frá yfirborði að vera unnið í samráði við Landsnet áður en hafist er handa.
- Landsnet hf. skal jafna allt jarðrask að loknum framkvæmdum og sá í gróðursár, þar sem það á við. Þar sem ekki reynist unnt að skila landi í sama ástandi og áður, skal haft samráð við landeigendur um lokafrágang. Verða jarðstrengurinn og nauðsynleg kvöð vegna hans óskoruð eign Landsnets hf. eða annars þess aðila sem fyrirtækið framselur rétt sinn til. Kvöð vegna jarðstrengs er ótímabundin. Landsnet hf. ákveður hvenær framkvæmdir við jarðstreng hefjast. Meðfylgjandi jarðstrengi, í sama lagnaskurði ef framkvæmd er á sama tíma, er Landsneti hf. heimilt að leggja ljósleiðara.
- Landsnet hf. eða þeir, sem fyrirtækið felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að helgunarsvæði jarðstrengsins og ljósleiðara í landi jarðarinnar, bæði að því er varðar framkvæmdir, svo og viðhald, eftirlit og endurnýjun síðar.
Í málatilbúnaði eignarnema kemur einnig fram að ekki sé um „fullkomið eignarnám að ræða heldur kvaðasetningu á landi án yfirfærslu beins eignarréttar. Eignarnámið felst í ótímabundnum afnotarétti eignarnema og er andlag mats sú skerðing sem verður á eignarrétti eignarnámsþola vegna kvaðar innan helgunarsvæðis strengsins. Eignarnámsþolar fara að öðru leyti með ráðstöfunar- og hagnýtingarrétt yfir landinu, að teknu tilliti til hinnar þinglýstu kvaðar.“
III
Málsmeðferð:
Mál þetta var fyrst tekið fyrir föstudaginn 9. maí 2025. Eignarnemi lagði fram matsbeiðni ásamt þremur tölusettum fylgiskjölum. Fært var til bókar að matsnefnd féllist á að lagaheimild væri til eignarnámsins í 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 11/1973, svo og að árangurslaust hefði verið leitað sátta með aðilum um eignarnámsbætur, sbr. 1. málsl. 7. gr. sömu laga. Aðilar upplýstu um að yfirstandandi væru sáttaviðræður varðandi hluta eignarnámsins þar sem verið væri að skoða hvort hægt væri að breyta legu Mjólkárlínu 2 þannig að hún yrði færð að hluta til af landi eignarnámsþola og inn á land í eigu sveitarfélagsins Vesturbyggðar. Það gæti leitt til þess að samkomulag næðist milli aðila um umráðatöku eignarnema. Ákveðið var að fara á vettvang og kanna aðstæður. Nákvæm tímasetning yrði ákveðin í tölvupóstsamskiptum nefndar og lögmanna aðila. Málinu var að því búnu frestað til vettvangsgöngu.
Mánudaginn 2. júní 2025 var málið tekið fyrir. Vettvangsganga fór fram og aðstæður skoðaðar með aðilum og fulltrúum þeirra. Fært var til bókar að matsnefndin beindi því til eignarnema að skila til nefndarinnar hnitasettu korti sem sýni matsandlagið. Þá var því beint til eignarnema að skila til nefndarinnar skematísku þversniði af strengskurði. Þá upplýstu aðilar um stöðu á sáttaviðræðum vegna kröfu eignarnema um umráðatöku.
Fimmtudaginn 19. júní 2025 var málið tekið fyrir. Matsnefndin lagði fram tölvupóstsamskipti nefndarinnar við lögmenn í aðdraganda vettvangsskoðunar og tölvupóst lögmanns eignarnema frá 6. júní 2025 þar sem fallið var frá kröfu um umráðatöku. Þá lagði eignarnemi fram samkomulag um umráðatöku vegna eignarnáms frá 6. júní 2025 og hnitasett kort af helgunarsvæði jarðstrengs innan matsandlags. Sökum sumarleyfa var eignarnema veittur frestur til þess að skila greinargerð til 12. september 2025.
Fyrirhugaðri fyrirtöku þann 12. september 2025 var frestað með tölvupósti og fór fram fyrirtaka föstudaginn 24. október 2025. Þann 12. september 2025 hafði eignarnemi skilað greinargerð ásamt átta fylgiskjölum í gegnum tölvupóst til nefndarinnar og eignarnámsþola. Nefndin og lögmenn aðila höfðu sammælst um að fresta fyrirhugaðri fyrirtöku og var eignarnámsþolum veittur frestur til 10. október 2025 til þess að skila greinargerð. Í tölvupóstsamskiptum nefndar og lögmanna var sá frestur svo framlengdur til 24. október 2025. Eignarnemi lagði fram þau gögn sem borist höfðu nefndinni og eignarnámsþolum í tölvupósti 12. september 2025 og þá lagði eignarnámsþoli fram greinargerð ásamt tveimur fylgiskjölum. Eignarnema var veittur frestur til þess að skila viðbótarathugasemdum til 7. nóvember 2025.
Fyrirhugaðri fyrirtöku þann 7. nóvember 2025 var frestað með tölvupósti, en þann 30. október var veittur framlengdur frestur til 1. desember 2025 fyrir eignarnema til að skila viðbótarathugasemdum. Þann 1. desember bárust nefndinni og eignarnámsþolum viðbótarathugasemdir eignarnema í tölvupósti. Mánudaginn 15. desember 2025 var málið tekið fyrir og lagði eignarnemi fram viðbótarathugasemdir ásamt einu fylgiskjali. Þá lagði eignarnámsþoli fram viðbótarathugasemdir. Eignarnemi áskildi sér rétt til þess að leggja fram frekari athugasemdir, en kvaðst ætla að upplýsa nefndina eigi síðar en 22. desember 2025 hvort þörf væri á að skila frekari athugasemdum. Ákveðið var að fresta málinu til 15. janúar 2026.
Með tölvupósti þann 17. desember 2025 upplýsti eignarnemi um að ekki væri gert ráð fyrir að skila frekari athugasemdum í málinu. Fyrirhugaðri fyrirtöku þann 15. janúar 2026 var frestað ótímabundið í tölvupóstsamskiptum nefndarinnar og lögmanna. Mánudaginn 30. mars 2026 var málið tekið fyrir aftur og ákveðið að munnlegur málflutningur myndi fara fram 12. maí 2026. Þá óskaði nefndin eftir því að eignarnámsþolar myndu tilgreina hvert umfang kröfu þeirra væri á grundvelli 12. gr. laga nr. 11/1973. Þá kváðust eignarnámsþolar ætla að afla upplýsinga um þær skaðabætur sem greiddar voru til Skógræktarfélagsins á Bíldudal frá Ofanflóðasjóði vegna byggingar snjóflóðavarnargarða.
Þriðjudaginn 12. maí 2026 var málið tekið fyrir. Nefndin upplýsti aðila um að einn nefndarmanna hefði fyrir skömmu vakið athygli nefndarformanns á ástæðu er kynni að valda vanhæfi hans. Aðrir nefndarmenn tóku í kjölfarið ákvörðun og mátu nefndarmanninn hæfan. Aðilar voru upplýstir um ákvörðun nefndarinnar og rökstuðning fyrir henni. Fært var til bókar að aðilar gerðu ekki athugasemdir við ákvörðun nefndarinnar. Þá voru lögð fram fimm skjöl sem höfðu borist frá aðilum til nefndarinnar í tölvupósti í aðdraganda málflutnings. Málflutningur fór fram á skrifstofu varaformanns að Grensásvegi 13, 108 Reykjavík. Að loknum málflutningi var bókað eftir aðilum að þeir teldu sig ekki þurfa að tjá sig frekar um málið en í munnlegum málflutningi. Svo búið var málið tekið til úrskurðar nefndarinnar. Að loknum málflutningi, síðar sama dag, sendi lögmaður eignarnámsþola tímaskýrslu vegna sinnar vinnu til nefndarinnar.
Föstudaginn 15. maí 2026 upplýsti lögmaður eignarnámsþola um hvaða eignarnámsþolar hefðu búsetu í landi Litlu-Eyrar. Sama dag bárust upplýsingar frá eignarnema um að lengd frá landi Hóls að tengiholu T1 í landi Litlu-Eyrar væru 450 metrar.
IV
Sjónarmið eignarnema:
Eignarnemi fer þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að hún meti hæfilegar bætur sem eignarnema beri að greiða eignarnámsþolum í máli þessu, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 11/1973, og hæfilegt endurgjald vegna kostnaðar þeirra, sbr. niðurlag 11. gr. sömu laga. Er í því samhengi áréttað af hálfu eignarnema að ekki sé um fullkomið eignarnám að ræða heldur kvaðasetningu á landi án yfirfærslu beins eignarréttar. Eignarnámið felist í ótímabundnum afnotarétti eignarnema og er andlag mats sú skerðing sem verður á eignarrétti eignarnámsþola vegna kvaðar innan helgunarsvæðis strengsins. Eignarnámsþolar fari að öðru leyti með ráðstöfunar- og hagnýtingarrétt yfir landinu, að teknu tilliti til hinnar þinglýstu kvaðar.
Af hálfu eignarnema er byggt á almennum eignarréttarreglum og þeim sjónarmiðum sem gilda um framkvæmd eignarnáms við mat á eignarnámsbótum til handa eignarnámsþolum í þágu Mjólkárlínu 2. Eignarnemi rekur að í íslenskum lögum sé ekki að finna almennar reglur um það hvernig meta skuli verðmæti eigna sem teknar eru eignarnámi en um framkvæmd eignarnáms gildi lög nr. 11/1973. Við ákvörðun bóta vegna eignarnáms hafi einkum þrenns konar sjónarmið komið til álita, þ.e.a.s. söluverð, notagildi og í tilteknum tilvikum enduröflunarvirði, þ.e. kostnaður við að útvega sambærilega eign. Að mati eignarnema eigi sjónarmið um enduröflunarvirði ekki við í þessu máli.
Eignarnemi byggir á því að við bótaákvörðun sé það meginregla að eignarnámsþoli geti krafist þess verðs sem ætla megi að fengist fyrir eign við frjálsa sölu á markaði. Markaðsvirði ráðist að jafnaði af þeim notum eða arði sem hafa megi af eign. Í þeim tilvikum sem markaðsvirði endurspeglar ekki þau not eða arð sem hafa megi af viðkomandi eign, eða eignin gangi hreinlega ekki kaupum eða sölum, er eignarnámsþoli talinn eiga rétt á bótum á grundvelli þeirra nota eða arðs sem hafa megi af eigninni. Þá vísar eignarnemi til þess að orðalag 72. gr. stjórnarskrárinnar um að „fullt verð“ komi fyrir eign sem tekin sé eignarnámi vísi til réttarstöðu eignarnámsþola en ekki eignarnema. Þannig eigi bætur til matsþola að miðast við sannanlega og eðlilega notkun af eigninni í dag. Í ákveðnum tilvikum megi enn fremur líta til nýtingar sem er fyrirsjáanleg og er eignarnámsþola bæði heimil og möguleg, að því gefnu að slík nýting geti komið til framkvæmda í nánustu framtíð. Almennt sé miðað við að núverandi not eignarnámsþola séu líklegustu not. Þegar metin eru verðmæti hinna eignarnumdu réttinda verði þannig að hafa til hliðsjónar þau not sem matsþolar hafi af eigninni á matsdegi og meta raunverulegt fjárhagslegt tjón þeirra út frá almennum skaðabótareglum á hlutlægum grundvelli.
Eignarnemi tiltekur að jörðin Litla-Eyri sé staðsett innan sveitarfélagsins Vesturbyggðar. Fasteignamat jarðarinnar árið 2025, ásamt mannvirkjum, hafi numið 33.129.000 kr. en lóðarmat numið 891.000 kr. Jörðin sé afar landmikil og nái frá fjöru til fjalls en ekki liggi fyrir staðfestar upplýsingar um heildarstærð jarðarinnar eða lóðarmat allrar jarðarinnar. Eignarnemi rekur að fasteignamarkaður sé ekki mjög virkur þegar kemur að sölu á sambærilegum jörðum á umræddu landsvæði. Þrátt fyrir það megi finna kaupsamninga og önnur gögn sem gefi vísbendingu um markaðsverðmæti lands sem að hluta til sé sambærilegt. Eignarnemi hafi í aðdraganda viðræðna við eignarnámsþola og við samningaviðræður aflað sér gagna um líklegt landverð á því svæði sem matsandlagið liggur. Telur eignarnemi m.a. á grundvelli þeirra upplýsinga að markaðsvirði matsandlagsins sé ekki hærra en eignarnemi hefur boðið í samningaviðræðum.
Eignarnemi nefnir í dæmaskyni sölu jarðarinnar Bakka, landnr. 140289, sem er staðsett innan Vesturbyggðar, utan þéttbýlis við Tálknafjörð. Með kaupsamningi, dags. 14. september 2022 hafi jörðin verið seld fyrir 48.000.000 kr. Jörðin er að sögn eignarnema talin alls um 1.000 hektarar að stærð en þar af sé láglendi um 250 hektarar. Kaupverðið nam því 48.000 kr. á hektara sé miðað við heildarstærð jarðarinnar, en 192.000 kr. á hektara ef aðeins er miðað við láglendi. Þá vísar eignarnemi til sölu á jörðinni Langa-Botni, landnr. 140456, við Bíldudal, sem hafi verið seld fyrir 130.000.000 kr. í maí 2022. Stærð jarðarinnar hafi verið um 3.900 ha. og þar af sé skógrækt á um 400 hektara svæði. Miðað við heildarstærð landsins hafi kaupverð numið 33.333 kr. á hektara., en ef aðeins er litið til 400 hektara ræktaðs lands hafi kaupverð numið 325.000 kr. á hektara. Enn fremur vísar eignarnemi til sölu á jörðinni Siglunesi á Barðaströnd, landnr. 139850, sem hafi verið seld að 8,3333% hluta fyrir 2.749.989 kr. í febrúar 2021. Heildarstærð jarðarinnar liggi ekki fyrir í opinberum gögnum en jörðin sé afar stór og að minnsta kosti um 2000 hektarar að stærð. Með hliðsjón af þeim forsendum megi gera ráð fyrir að kaupverð hafi numið um 16.566 kr. á hektara. Einnig vísar eignarnemi til jarðarinnar Brekku á Ingjaldssandi, við Flateyri, landnr. 140495, sem var auglýst til sölu fyrir 85.000.000 kr. Jörðin sé talin um 400 hektarar að stærð og hafi auglýst verð samkvæmt því numið 212.500 kr. á hektara.
Eignarnemi byggir einnig á því að til hliðsjónar megi finna dæmi um sölu jarða, lóða eða spildna þar sem kaupverð hafi ekki falið í sér hefðbundið markaðsvirði sem unnt er að nota til samanburðar um matsandlagið, heldur endurspegli nauðsynlegar kröfur kaupanda til tilgreindra eiginleika hinnar keyptu jarðar. Í því sambandi megi nefna kaup á afmörkuðum hluta jarðarinnar Eysteinseyrar undir laxeldi, lóð sem nú heitir Eysteinseyrar laxeldi, landnr. 189788. Með kaupsamningi, dags. 20. október 2015, hafi fyrirtækið Arnarlax hf. fest kaup á lóðinni fyrir 25.000.000 kr. Lóðin sé um 2,5 ha. og nam kaupverð samkvæmt því um 10.000.000 kr. á hektara. Þessi einstaka sala er að mati eignarnema frábrugðin því sem almennt gerist og var tilgangur kaupanna atvinnurekstur í formi laxeldis. Samkvæmt Aðalskipulagi Tálknafjarðarhrepps sé lóðin á iðnaðarsvæði (I-2) og hefur verið deiliskipulögð undir atvinnureksturinn. Þessi sala gefi því ekki vísbendingu um markaðsverð.
Til vísbendingar um markaðsvirði er að mati eignarnema fremur unnt að líta til úrskurða matsnefndar eignarnámsbóta á öðrum landsvæðum. Þannig megi nefna að bætur voru metnar að fjárhæð 520.000 kr. á hektara fyrir land Berufjarðar og í Langagerði á Jökuldal í úrskurðum matsnefndar í málum nr. 2/2023, frá 16. ágúst 2024 nr. 1/2024 frá 28. ágúst 2024. Þá hafi bætur verið metnar að fjárhæð 480.000 kr. á hektara í landi Droplaugarstaða í málum matsnefndarinnar nr. 16/2019 og 17/2019, uppkveðnum 7. apríl 2022. Þrátt fyrir þær leiðbeiningar sem megi finna í úrskurðum matsnefndar telur eignarnemi ljóst að ávallt þurfi að líta til aðstæðna og landgæða hverju sinni. Í því sambandi bendir eignarnemi á að fasteignamat hafi almennt verið hlutfallslega lægra á Vestfjörðum í samanburði við aðra landshluta, þar á meðal í samanburði við fasteignamat á Austurlandi. Með vísan til framangreindra dæma og aðstæðna að öðru leyti telur eignarnemi að markaðsvirði hinnar kvaðasettu landspildu geti numið frá 250.000 kr. á hektara til 400.000 kr. á hektara að hámarki. Teldust það að mati eignarnema fullar bætur í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, án tillits til atriða sem koma til lækkunar á markaðsvirði.
Þá vísar eignarnemi til þess að líkt og fram hafi komið við vettvangsgöngu matsnefndarinnar taki sæstrengur Mjólkárlínu 2 land í fjöru við Haganes innan Litlu-Eyrar. Frá fjörunni þveri strengurinn Bíldudalsveg nr. 63, sem sé staðsettur fyrir neðan bratta hlíð innan jarðarinnar. Jarðstrengurinn fylgi þaðan Bíldudalsvegi, sem liggi meðfram hlíðinni, samhliða tveimur öðrum jarðstrengjum sem þegar hafi verið lagðir í hlíðinni. Við Bíldudalsvog sveigi Bíldudalsvegur til hægri í átt að þéttbýli Bíldudals en Mjólkárlína 2 haldi áfram samhliða ljósleiðarastreng Mílu alla leið að landamerkjum Litlu-Eyrar og Hóls. Af hálfu eignarnema er byggt á því að áhrif kvaðasetningar á hagsmuni eignarnámsþola í þágu Mjólkárlínu 2 séu takmörkuð. Við mat á markaðsvirði þurfi að líta á matsandlagið sem sérstakt og afmarkað land, með þeim gæðum og hlunnindum sem umræddur hluti jarðarinnar búi yfir. Andlag matsins liggi meðfram fjallshlíð á þeim afmarkaða hluta jarðarinnar sem samanstendur af fjöru, vegi og brattri hlíð. Þessi hluti landsins verði tæplega að mati eignarnema talinn líklegt ræktunarland eða byggingarland í nánustu framtíð. Eignarnemi telur í þessu sambandi vert að vísa til verðflokkamats Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sbr. 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Af þessum flokkum megi vera ljóst að fasteignamat jarða er lægst þegar uppbygging er ólíkleg eða ómöguleg, líkt og telja verður að mati eignarnama að eigi við um hið afmarkaða matsandlag í málinu.
Eignarnemi vísar til þess að hann hafi frá upphafi unnið að því að tryggja að framkvæmdin Mjólkárlína 2 fylgi röskuðum svæðum og mannvirkjum sem þegar hafi verið til staðar innan Litlu-Eyrar. Ljóst sé að andlag mats þessa er nú þegar þverað af Bíldudalsvegi nr. 63 og tveir aðrir jarðstrengir liggi samhliða fyrirhugaðri legu Mjólkárlínu 2. Landsvæðinu hafi því bæði verið raskað með veglagningu og takmörkunum þar að lútandi, sbr. 32. gr. vegalaga, nr. 80/2007, svo og með öðrum framkvæmdum þar sem lagðir hafa verið strengir í jörðu. Takmarkaðir kostir séu til almennrar ráðstöfunar eða nýtingar matsandlagsins í öðrum tilgangi en undir þegar skipulagt mannvirkjabelti. Áhrif framkvæmdarinnar á skipulag og áætlanir um landnýtingu eru því engin í nánustu framtíð að mati eignarnema. Öll áhrif vegna Mjólkárlínu 2 komi einungis til viðbótar en ekki sé um ný áhrif að ræða. Eignarnemi rekur að hann hafi fremur gert allt sem í hans valdi stendur til að koma til móts við kröfur eignarnámsþola um staðsetningu og tilhögun framkvæmdarinnar og hafi framkvæmdin tekið nokkrum breytingum vegna þessa. Með þeim breytingum sem nú hafi verið gerðar sé ljóst að Mjólkárlína 2 muni ekki liggja að neinu leyti um óraskað svæði innan Litlu-Eyrar og eignarnemi hafi lagt sig í framkróka við að draga úr áhrifum á land eignarnámsþola eins og frekast sé kostur.
Þá vísar eignarnemi til þess að, líkt og fram kom í matsbeiðni eignarnema, hann telji landsvæðið í botni fjarðarins verðmætara en hið raskaða land meðfram Bíldudalsvegi og samhliða öðrum jarðstrengjum. Í samningaviðræðum við landeigendur hafi eignarnemi því boðið hærra grunnverð landbóta á seinni hluta strengleiðarinnar, 750.000 kr. á hektara í stað 380.000 kr. á hektara. Í kjölfar breytinga á legu strengsins liggi sá hluti Mjólkárlínu 2 nú um land Hóls en ekki innan Litlu-Eyrar, m.a. um golfvöll Bíldudals og óraskað opið svæði sem hefur að hluta verið skipulagt til uppbyggingar. Fyrrgreint boð eignarnema um hærra grunnverð á afmörkuðum hluta jarðarinnar Litlu-Eyrar, eigi því ekki við lengur þar sem matsandlagið sé nú í heild þverað af skipulögðu mannvirkjabelti og þeim takmörkum sem því fylgi.
Eignarnemi vísar í þessu sambandi sérstaklega til úrskurða matsnefndarinnar í málum nr. 12/2009 og 11/2010 frá 9. ágúst 2010, en eignarnemi telur að sömu sjónarmið eigi við í þessum úrskurðum eins og í máli þessu. Þá telur eignarnemi allt hið eignarnumda landsvæði vera jafn verðmætt innan Litlu-Eyrar í kjölfar breyttrar legu strengsins og falli í lægri verðflokk. Eignarnemi telur að tjón eignarnámsþola einskorðist enn fremur við það land sem er andlag mats þessa á eignarnámsbótum enda verði ekki séð að eignarnámsþolar verði fyrir frekara tjóni umfram hið kvaðasetta land eða að réttindi þeirra verði skert að öðru leyti. Umsvif verktaka á verktíma muni í flestu tilliti hafa sömu áhrif á eignarnámsþola og aðra íbúa Bíldudals, en eignarnemi fullyrði að enginn eignarnámsþola sé búsettur við framkvæmdasvæðið eða í sérstakri nálægð við það. Þá verði ekki séð að framkvæmdin hamli neinum notum af landinu. Í þessu sambandi vísar eignarnemi til þess að einvörðungu beri að meta bætur fyrir það beina fjártjón sem eignarnámsþolar verða fyrir.
Í viðbótarathugasemdum vék eignarnemi sérstaklega að því að ekki væru skilyrði fyrir beitingu 12. gr. laga nr. 11/1973, þannig að við mat á eignarnámsbótum yrði litið svo á að eignarnámið myndi ná til allrar Haganeshlíðarinnar. Eignarnemi áréttar að framkvæmdin Mjólkárlína 2, 66 kV háspennujarðstrengur, sem að mati eignarnema geti hvorki talist umfangsmikil né víðtæk, leiði ekki til slíkrar skerðingar á eftirstandandi réttindum eignarnámsþola, að jörðin verði ekki nýtt á eðlilegan hátt, vegna áhrifa þeirrar framkvæmdar sem málið varðar. Þá rekur eignarnemi að sá hluti jarðarinnar Litla-Eyri, sem sé andlag mats í máli þessu, sé nú þegar þveraður af stofnveginum Bíldudalsvegi nr. 63, en veginum fylgir 30 metra helgunarsvæði og byggingarbann, sbr. 1. mgr. 32. gr. vegalaga nr. 80/2007. Samkvæmt aðalskipulagi Vesturbyggðar 2018-2035 sé lágmarksfjarlægð bygginga frá veginum enn fremur 100 metrar. Þessu til viðbótar liggi tveir aðrir jarðstrengir samhliða fyrirhugaðri legu Mjólkárlínu 2. Landsvæðinu hafi því bæði verið raskað með veglagningu og takmörkunum þar að lútandi, sbr. 32. gr. vegalaga, nr. 80/2007, svo og með öðrum framkvæmdum þar sem lagðir hafa verið strengir í jörðu á sama landsvæði. Öll áhrif vegna Mjólkárlínu 2 komi einungis til viðbótar við núverandi áhrif á jörðina og helgunarsvæði annarra innviða á svæðinu, en ekki sé um ný áhrif að ræða sem skerða eftirstandandi réttindi eignarnámsþola verulega eins og áskilið er í 12. gr. laga nr. 11/1973. Áhrif framkvæmdarinnar á hagsmuni eignarnámsþola réttlæti að mati eignarnema ekki þá kröfu að stór hluti jarðarinnar verði tekinn eignarnámi og færður í beina eigu eignarnema, allt frá Bíldudalsvegi og upp fjallshlíðina. Þessu til stuðnings vísar eignarnemi til úrskurða matsnefndarinnar í málum nr. 8/2014 nr. 7/2021. Krafa eignarnámsþola rúmist enn fremur ekki innan eðlis eignarnámsins, sem sé ótímabundin kvöð á jörðinni í formi afnotaréttar í stað yfirfærslu beins eignarréttar til eignarnema. Þá ítrekaði eignarnemi ýmis önnur sjónarmið sem áður höfðu komið fram og gerði grein fyrir hvernig staðið yrði að frágangi í tengslum við framkvæmdir á matsandlaginu.
V
Sjónarmið eignarnámsþola:
Eignarnámsþolar byggja á því að tjón sem leiðir af eignarnámi skuli bætt að fullu sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem mælt er fyrir um að fullt verð komi fyrir eign sem tekin er eignarnámi. Allt tjón sem leiði af eignarnámi í skilningi eignar- og skaðabótaréttar skuli meta til fullra bóta, en ekki hæfilegra líkt og skilja megi af málflutningi eignarnema. Ekki er að sjá að mati eignarnámsþola að slíkt megi leiða af ákvæðum laga nr. 11/1973 eða stjórnarskrár.
Eignarnámsþolar telja að tjón sem leiði af eignarnámi eignarnema varði ekki einungis það land sem er beinlínis andlag eignarnámsins skv. fyrirliggjandi eignarnámsheimild, heldur verði að horfa heildstætt á málið og þá verðrýrnun þess hlutar landsins sem ekki er tekinn eignarnámi, vegna þeirra framkvæmda og tilurðar jarðstrengsins á hinu afmörkuðu helgunarsvæði, sem það hefur að mati eignarnámsþola óhjákvæmilega áhrif á. Telja eignarnámsþolar einsýnt að landið í Hagneshlíðinni, utan helgunarsvæðis jarðstrengsins, muni rýrna verulega bæði í verði og til nýtingar með tilkomu strengsins og þeirra kvaða sem honum fylgir. Er að mati eignarnámsþola ljóst að hlíðin muni eftir framkvæmdir verða óhentug eða nánast ómöguleg til hvers konar nýtingar, eins og skógræktar og uppbyggingar, þó ekki nema vegna þess að jarðstrengurinn verði lagður, að mati eignarnámsþola, í frjósamasta hluta hlíðarinnar og eru hlíðin sjálf og nesið umtalsverður hluti af láglendishluta jarðarinnar. Gríðarlegt óhagræði felist í því að strengurinn skeri hlíðina í sundur og það sem eftir stendur af henni, hvort heldur er neðan eða ofan strengs, og valdi því að landið í heild rýrni verulega og verði í raun hvorki hæft andlag til sölu né til annarrar nýtingar. Þá reka eignarnámsþolar að sömu sögu sé að segja um Haganesið, en landtaka strengsins þar og þverun leiði til þess að það verði ónothæft með öllu til frekari uppbyggingar eða hvers konar nýtingar, umfram þá nýtingu sem nú er, en leigusamningur liggur fyrir við Öryggisfjarskipti ehf. um 40 fermetra landspildu á Haganesinu fyrir kr. 250.000 á ári.
Eignarnámsþolar árétta að það skipti ekki máli hvort landið sem um ræðir sé tekið fullkomnu eignarnámi eða ekki, enda hafi kvaðasetning eignarnema sömu áhrif og ef beinn eignaréttur landsins hefði verið færður yfir til eignarnema. Kvöðin sem slík takmarki þannig alla eðlilega hagnýtingu eignarnámsþola á því landi sem tekið var eignarnámi, sem verður fullkomlega jafnað við að beinn eignarréttur þess hafi verið færður yfir til eignarnema. Þannig ber við matið að horfa til þess að eignaréttindi eignarnámsþola verði í raun fyrir fullkominni og varanlegri skerðingu þar sem kvöðin takmarki að fullu hagnýtingarrétt þeirra á landinu, þó að þeir að nafninu til geti ráðstafað hinu kvaðasetta landi. Telja eignarnámsþolar að verðmæti hins kvaðasetta lands sé í raun ekkert eftir eignarnámið og sem hafi raunveruleg áhrif langt út fyrir það land sem er kvaðasett.
Eignarnámsþolar vísa til þess að áhrifasvæði strengsins nái langt út fyrir helgunarsvæði hans og telja eignarnámsþolar ljóst að umrædd framkvæmd rýri jörðina og þá sérstaklega hlíðina í verði sem nemi mun stærra svæði en það land sem sætir eignarnámi. Eignarnámsþolar byggja á því að hlíðin öll ofan vegar muni ónýtast vegna framkvæmdarinnar, þar sem strengurinn skeri hana nánast í tvennt eftir endilöngu sem muni vissulega minnka hvers konar nýtingarmöguleika til muna. Þá rekja eignarnámsþolar að eignarnemi hafi bent á að framkvæmd Mjólkurlínu 2 fylgi röskuðum svæðum þar sem andlag mats sé þverað af Bíldudalsvegi nr. 63 og að tveir aðrir jarðstrengir liggi samhliða fyrirhugaðri legu Mjólkárlínu 2, þannig að áhrif framkvæmdarinnar á skipulag og áætlanir um landnýtingu séu því engin í nánustu framtíð. Þessu eru eignarnámsþolar ósammála og byggja á því að umrædd framkvæmd hafi veruleg og ný áhrif. Þeir tveir strengir sem nú liggi í hlíðinni voru hafi verið plægðir niður og jarðrask óverulegt þannig að umhverfisspjöll séu ekki sjáanleg. Þá sé hægt að flytja strengina með lítilli fyrirhöfn reynist þess þörf, en þegar þeir voru lagðir hafi ekki neinar kvaðir verið lagðar á landið eða samningar gerðir við landeigendur sem takmarka not þeirra á landinu og því sé ólíku saman að jafna. Þannig séu engar þinglýstar kvaðir á landi Litlu-Eyrar vegna strenglagna í Haganeshlíðinni. Telja eignarnámsþolar að miða verði við að þeir hefðu að óbreyttu ótakmarkaðan nýtingarétt af allri Haganeshlíðinni. Eignarnámsþolar byggja á því að Haganeshlíðin öll verði ekki nýtt á eðlilegan og sanngjarnan hátt vegna eignarnámsins auk þess sem bersýnilegt ósamræmi kunni að verða milli bóta vegna skerðingar eignarinnar og verðmætis þess hluta eignarinnar sem eftir stendur, gera þeir þá kröfu að við mat á eignarnámsbótum verði miðað við að eignarnámið nái til allrar Haganeshlíðarinnar, sbr. 1. og 2. mgr. 12. gr. laga nr. 11/1973.
Þá telja eignarnámsþolar að við mat á bótum verði ekki fram hjá því litið að verulegt rask muni verða af framkvæmdum sem nái til mun stærra svæðis en helgunarsvæði strengsins sem beri að bæta. Hefur eignarnemi að mati eignarnámsþola ekki gert nægjanlega grein fyrir því hvernig staðið verði að fyrirhugaðri framkvæmd og þá hvort og í hvaða mæli hún muni valda skerðingu á því landi sem ekki sætir kvaðasetningu og hvort sú skerðing sé tímabundin eða varanleg. Eignarnámsþolar telja að miðað við aðstæður í hlíðinni og mikið umfang framkvæmdarinnar sé óhjákvæmilegt annað en að framkvæmdin muni hafa veruleg og óafturkræf áhrif langt utan eignarnumins lands, t.d. í formi nauðsynlegra vegslóða til að hægt sé að vinna verkið, sem muni auk þess hafa mikil sjónræn áhrif. Það rask og ónæði sem verður af framkvæmdum beri að bæta.
Vísa þá eignarnámsþolar til þess að þótt ekki njóti við í lögum nr. 11/1973 efnisreglna um hvernig staðið skuli nákvæmlega að mati og hvaða sjónarmið séu ráðandi við matið, hafi verið horft til þess við matið hvert söluverð hins eignarnumda kunni að vera svo og notagildi fyrir eignarnámsþola, hvort sem er sérstakt eða almennt. Í undantekningatilvikum kunni að vera rétt að miða við enduröflunarvirði hins eignarnumda, en það sjónarmið eigi ekki við í þessu máli. Við bótaákvörðun í máli þessu benda eignarnámsþolar á það, að þó að hið afmarkaða andlag eignarnáms geti í þrengri merkingu talist vera 19.760 fermetrar, en það sé það land er sætir kvaðasetningu vegna lagningar jarðstrengsins, þá eigi það viðmið ekki við þegar metið er það tjón sem eignarnámið hefur í för með sér þegar litið sé heildstætt á málið. Þá skipti ekki máli við matið hvort jörðin sé landmikil eður ei eða hvernig gæði hennar skiptast, heldur horfa þurfi til þeirra kosta sem jörðin býður þar sem eignarnámi er beitt og skerðingarinnar sem af því hlýst.
Eignarnámsþolar rekja að strengurinn muni liggja í miðju frjósamasta hluta Haganeshlíðarinnar og hafi áhrif langt utan við helgunarsvæðið vegna verulegrar skertrar nýtingar á hlíðinni og nesinu, hvort heldur er til hugsanlegrar skógræktar eða sumarhúsabygginga. Benda eignarnámsþolar á að hið eignarnumda land sé sem slíkt ekki söluhæft vegna tengsla þess við hlíðina alla. Þá telja eignarnámsþolar að Haganeshlíðin í heild sinni verði ósöluhæf að loknum framkvæmdum og því beri við matið að horfa heildstætt á málið og meta bætur miðað við þá skerðingu sem öll hlíðin muni að mati eignarnámsþola verða fyrir þar sem sölumöguleikar ónýtist algjörlega vegna eignarnámsins.
Eignarnámsþolar byggja á því að við það mat beri að horfa einkum til þess hvaða not eignarnámsþolar kunni að hafa af eigninni, þar sem það ræður yfirleitt hvaða verð geti fengist fyrir eignina. Við það mat skipta landkostir eignar miklu máli og staðsetning, en vísa eignarnámsþolar til þess að hlíðin liggi nærri þéttbýlisstaðnum Bíldudal. Þá benda eignarnámsþolar á að landssvæði sem liggja fjarri alfaraleið í strjálbýli geti ekki verið tæk til samanburðar, auk þess sem skoða þarf hvert matsandlag sérstaklega vegna mjög mismunandi landkosta og annarra ólíkra atriða sem áhrif geta haft á tjónamatið. Þannig kunni landmikil jörð verið búin kostum sem eru lítt eftirsóknarverðir en hafa mikil áhrif á markaðsverð, á meðan landminni jarðir kunna að vera mun verðmeiri vegna góðra landkosta og heppilegrar legu til ýmiss konar nýtingar. Eignarnámsþolar telja að fara verði varlega í að meta einstaka hluta jarða út frá meðaltalsfermetraverði jarðarinnar allrar eða hluta hennar. Ýmsar forsendur fyrir kaupverði kunni að liggja til grundvallar sem erfitt getur verið að greina og sem áhrif hafi á verðið hverju sinni. Þá liggi fyrir að mati eignarnámsþola að markaður með sölu og kaup jarða á Vestfjörðum sé ekki mjög virkur, sem geri allan samanburð erfiðan og kunni að skekkja matið. Slík aðstaða geti ekki leitt til þess að telja eigi jörð eignarnámsþola verðlitla eða einstaka hluta hennar.
Eignarnámsþolar hafna því að bætur skuli miða við sannanlega og eðlilega notkun af eigninni í dag. Ekkert styðji þá ályktun eignarnema eða að sá grundvöllur byggi ávallt undir fullar bætur, enda telja eignarnámsþolar að horfa eigi til landkosta og þeirrar nýtingar sem landið sannanlega býður upp á, og skipti þá ekki máli hvort fyrirhuguð nýting sé hafin eða ekki, leiði hún til hærri bóta. Það sem skiptir máli við það mat, er hvaða kostir jörðin ber varðandi nýtingu hennar og að sá möguleiki sé raunhæft til staðar og fyrirsjáanlegur þó að nýtingin sem slík sé ekki hafin. Benda eignarnámsþolar í því skyni á að Haganeshlíðin og nesið liggi nærri þéttbýlisstað og séu tilvalin til skógræktar og til uppbyggingar fyrir t.d. sumarhús og ekkert sem standi í vegi fyrir slíkri nýtingu landsins. Eignarnámsþolar fullyrða að í gegnum tíðina hafi þeir fengið fjölda fyrirspurna um nýtingu landsins í þá veru.
Eignarnámsþolar byggja á því sem fyrr segir að þegar metin er afleiðing eignarnámsins á hagsmuni þeirra beri að horfa til þess að kvaðasetningin hafi áhrif langt út fyrir hið eignarnumda land. Í því sambandi horfa eignarnámsþolar til þess að hlíðin, sem er gróin og að þeirra mati vel nýtingarhæf, sé um 100 metrar að breidd, auk Haganessins þar sem strengurinn kemur í land. Er þá horft til þess að svæðið frá fjöru og upp fyrir veghelgunarstæði akvegs sé ekki nýtanlegt til uppbyggingar, en allt svæðið þar fyrir ofan að rótum fjallshlíðarinnar ónýtist vegna eignarnámsins, enda sé það landsvæði kvaðalaust. Að mati eignarnámsþola eiga tilvísanir eignarnema til úrskurða matsnefndar eignarnámsbóta í málum nr. 12/2009 og nr. 11/2010 því ekki við. Því síður standist sú skoðun eignarnema að greiða beri mjög hóflegar eignarnámsbætur til eignarnámsþola, en á eignarnema hvíli sú skylda að greiða fullar bætur. Þá benda eignarnámsþolar jafnframt á að fyrir liggi mat á bótum Ofanflóðasjóðs til Skógræktarfélagsins á Bíldudal vegna byggingu snjóflóðavarnargarða, sem þeir telja að megi hafa hliðsjón af þegar tjónið þeirra sé metið. Sá munur sé þó á þessum málum að snjóflóðavarnargarðarnir takmörkuðu ekki skógrækt á því svæði sem tekið var undir garðana, ólíkt því sem við eigi við í tilfelli eignarnámsþola í undirliggjandi máli. Eignarnámsþolar árétta að raunhæft viðmið að þeirra mati á tjóni þeirra séu sambærilegar bætur og þær sem greiddar voru til skógræktarfélagsins. sem greiddar voru vegna snjóflóðavarnargarða ofan Bíldudals, þó um minna svæði hafi verið að ræða er nýtt var til skógræktar. Munu greiðslur til skógræktarinnar hafa numið 125 millj. og er skorað á nefndina að afla gagna um þann útreikning sem réði tjónbótum í því máli.
Eignarnámsþolar árétta það að þeir séu ekki bundnir af þeim bótagreiðslum sem eignarnemi greiddi Vesturbyggð vegna legu strengsins í landi Hóls, enda komu eignarnámsþolar ekki að þeirri ákvörðunartöku. Þá verði ekki horft fram hjá því að Vesturbyggð hafi gríðarlega hagsmuni af því að framkvæmdin nái fram að ganga sem kunni að lita viðhorf sveitarfélagsins til bóta.
Eignarnámsþolar áætla að það landsvæði sem muni verða fyrir verulegum áhrifum af eignarnáminu verði vart undir 20 hekturum, auk Haganessins sjálfs, enda eigi eignarnámsþoli rétt á að bæði beint og óbeint tjón hans sé bætt. Við mat á bótum sem grundvallast á söluverði er að mati eignarnámsþola torvelt að áætla bætur. Eignarnámsþolar benda á að jarðir á svæðinu gangi lítt kaupum og sölum sem geri það að verkum að erfiðleikum er bundið að átta sig til fullnustu hvað ráði verðinu í einstökum sölum, þar sem um mjög ólík söluandlög sé að ræða og markaður ekki hvikur. Þó megi við matið líta til ýmissa atriða sem geta verið leiðbeinandi eins og staðsetningar og gæði lands með tilliti til nýtingar, staðhátta, skipulags og þau metin heildstætt.
Eignarnámsþolar vísa til þess að Litla-Eyri sé jörð, þar sem einstakir hlutar hennar hafa ekki sætt skipulagi, og ræður það eitt og sér ekki mati á bótum við eignarnám. Telja eignarnámsþolar að nokkurrar sérstöðu gæti í þessu máli og að nefndinni beri að meta hið eignarnumda út frá staðsetningu og gæðum landsins og þeirri nýtingu sem það bjóði upp á, þótt það sé ekki staðfest í skipulagi á svæðinu og vísa eignarnámsþolar í Hrd. 1984, bls. 906 þessu til stuðnings. Þá vísa eignarnámsþolar til þess að gildandi skipulag setji engar hömlur fyrir því að nýta landið undir t.d. skógrækt eða sumarbústaðabyggð. Byggja eignarnámsþolar m.a. á því að eignarnámið útiloki þá nýtingu eða setji henni slíkar skorður að hún sé ekki raunhæf.
Eignarnámsþolar árétta að samanburður á þeim eignum sem hafi gengið kaupum og sölum, sem eignarnemi vísar til, sé vart marktækur enda um margt ósambærilegar eignir að ræða, auk þess sem ekki verði að fullu ráðið hvaða tilgangur hafi ráðið kaupum en slíkt kunni að hafa mikil áhrif á verðlagningu. Benda eignarnámsþolar t.d. á það að árið 2017 hafi Krosseyri í Geirþjófsvirði verið seld á 42.000.000 kr. en um eyðijörð hafi verið að ræða sem sé fjarri þéttbýli og ekki í neinu vegsambandi, heldur sé aðkoma að sjó. Engin ræktuð tún hafi verið á jörðinni og húsakostir ónýtir.
Eignarnámsþolar telja að lagning strengsins muni óhjákvæmilega hafa í för með sér verulega röskun og ónæði á framkvæmdatímanum, enda sé framkvæmdin umfangsmikil með tilheyrandi umferð um land eignarnámsþola, gerð skurðar og veglagningu. Eignarnámsþolar gera kröfu um að þeim verði ákvarðaðar bætur vegna þess og er í því sambandi bent á að hluti eignarnámsþola býr enn á Litlu-Eyri. Liggi því fyrir að meðan á framkvæmdum stendur munu eignarnámsþolar ekki getað farið um land sitt.
Þá telja eignarnámsþolar að þeim beri bætur vegna þeirrar sjónmengunar sem framkvæmdin muni hafa í för með sér. Telja eignarnámsþolar að framkvæmdin muni skilja eftir sig skarð í landinu og breyta ásýnd hlíðarinnar til framtíðar. Að mati eignarnámsþola sé hið sama að segja um veglagningu sem ráðast þurfi í og byggja eignarnámsþolar á því að þau ummerki muni verða varanleg. Í þessu sambandi nefna eignarnámsþolar að eignarnemi sjálfur telji að hann þurfi að hafa aðstöðu til að komast að strengnum til viðhalds og eftirlits. Að mati eignarnámsþola er erfitt að sjá hvernig hægt verði að framkvæma slíkt án varanlegra aðkomuleiða að strengnum. Að minnsta kosti nýtur ekki fullra upplýsinga um þær ráðstafanir og sem gætu firrt eignarnámsþolum frekara tjóni, en þá sönnunarbyrði ber eignarnemi og sem eignarnámsþolar telja að hann hafi ekki axlað þannig að ekki beri að greiða bætur, líkt og eignarnemi telur að eigi við.
Að endingu krefjast eignarnámsþolar að kostnaður þeirra við meðferð matsmálsins verði bættur, sbr. 11. gr. laga nr. 11/1973. Þá vísa eignarnámsþolar til þess að eignarnemi hafi greitt lögmannskostnað fram að og að meðtalinni vettvangsgöngu. Enn fremur er vísað til þess að eignarnámsþolar hafi haft töluverðan kostnað sjálfir af því að gæta hagsmuna sinna og er þess getið að sá eignarnámsþola sem hefur verið í fyrirsvari búi í Danmörku og hafi komið nokkrum sinnum til landsins til að sinna gæslu hagsmuna í tengslum við málið, með tilheyrandi fjarveru frá vinnu.
Í viðbótarathugasemdum áréttuðu eignarnámsþolar sjónarmið sín þess efnis að með eignarnáminu fælist ekki einvörðungu tjón vegna þess lands sem tekið væri eignarnámi, heldur myndi verðmæti annars lands í Haganeshlíðinni einnig rýrna. Þá hafna eignarnámsþolar því að lagaskilyrði skorti fyrir beitingu 12. gr. laga nr. 11/1973 og voru sjónarmið um áhrif eignarnámsins á Haganeshlíðina í heild sinni rökstudd. Eignarnámsþolar sérstaklegu bentu á að ef fallist yrði á skýringar eignarnema á túlkun 12. gr. laga nr. 11/1973 fæli það í sér útilokun á beitingu ákvæðisins í þeim tilfellum þar sem eignarnám fæli ekki í sér yfirfærslu beinna eignaréttinda. Gæti eignarnemi þá komið sér hjá því að þurfa að taka við eigninni og bæta tjón umfram hið eignarnumda land með því að beita kvaðasetningu í stað yfirfærslu eignaréttar við eignarnámið. Að mati eignarnámsþola geti slík aðstaða ekki útilokað beitingu ákvæðisins enda gengi það gegn inntaki 72. gr. stjórnarskrárinnar um að bæta skuli allt tjón sem af eignarnámi leiðir. Þá byggja eignarnámsþolar á því að 12. gr. laga nr. 11/1973 geti verið beitt um slík atvik, þ.e. þegar t.d. um kvaðasetningu er að ræða, með rýmkandi lögskýringu eða lögjöfnun, þannig að eignarnámið yrði talið ná til Haganeshlíðarinnar allrar. Fæli það í sér jafngildi þess að hlíðin öll sætti þeim takmörkunum sem leiddu af eignarnámi eignarnema.
VI
Niðurstaða matsnefndar:
Eignarnám á landspildu eignarnámsþola er til komið á grundvelli 23. gr. raforkulaga í þágu framkvæmdar við lagningu háspennujarðstrengs, Mjólkárlínu 2. Strengurinn, sem verður um 12. km. að lengd, er lagður á milli Mjólkárvirkjunar í botni Borgarfjarðar í Arnarfirði að Hrafnseyri, en þaðan með sæstreng yfir fjörðinn að landtöku hans við vestanvert Haganes í landi eignarnámsþola. Frá Haganesi fer strengurinn í gegnum land eignarnámsþola, meðfram Haganeshlíð, og inn í land Hóls þar sem hann tengist tengivirki í eigu eignarnema nærri þéttbýlinu á Bíldudal. Af gögnum málsins verður ráðið að framkvæmdinni sé ætlað að auka afhendingaröryggi og tryggja áreiðanleika raforkuafhendingar á Vestfjörðum. Þannig sé framkvæmdin hluti af því verkefni að styrkja flutningskerfi raforku á sunnanverðum Vestfjörðum og sé liður í tvítengingu afhendingarstaða á svæðinu.
Með samkomulagi dagsettu 6. júní 2025 heimiluðu eignarnámsþolar eignarnema að hefja framkvæmdir og taka umráð lands til þess að geta tekið sæstrenginn í land að Haganesi ásamt 1.000 metra löngum jarðstreng að tengiholu, til að framkvæma nauðsynlegar prófanir á strengnum. Samhliða féll eignarnemi frá öllum kröfum sínum um undanfarandi umráð hins eignarnumda landsvæðis fyrir matsnefnd eignarnámsbóta.
Í réttarframkvæmd hefur sú meginregla verið talin gilda við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta að miða beri bætur við sölu- og markaðsvirði eignar, nema útreikningur á grundvelli notagildis eignar leiði á hinn bóginn til hærri niðurstöðu en ætlað sölu- eða markaðsverð, svo og að í undantekningartilvikum geti eignarnámsþoli átt rétt á bótum sem ákvarðaðar eru á grundvelli enduröflunarverðs, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í máli nr. 233/2011 og 10. apríl 2014 í máli nr. 802/2013. Með sölu- og markaðsvirði eignar er átt við það verð sem ætla má að fengist fyrir eignina við sölu hennar. Þegar bætur eru ákveðnar á grundvelli notagildis er leitast við að staðreyna þann líklega arð sem eignin hefur gefið af sér á ársgrundvelli að teknu tilliti til endingartíma og vaxta. Þá koma bætur á grundvelli enduröflunarverðs aðeins til greina í undantekningartilvikum.
Við úrlausn máls þessa er til þess að líta að miða ber eignarnámsbætur við sölu- og markaðsvirði eignar, nema sérstakar ástæður standi til þess að reikna bætur á grundvelli notagildis eða enduröflunarverðs. Með sölu- eða markaðsvirði er eins og áður greinir átt við það verð sem ætla má að fengist fyrir eignina við sölu hennar. Það er álit nefndarinnar að til staðar sé virkur markaður um kaup og sölu lands á svæðinu. Verður niðurstaða um eignarnámsbætur á grundvelli markaðsverðs matsandlagsins reist á heildstæðu mati, þar sem meðal annars er höfð hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum, þeim sjónarmiðum sem greinir í 27. gr. laga nr. 6/2001 með síðari breytingum, úrskurðum nefndarinnar sjálfrar í hliðstæðum málum og sérþekkingu sem nefndin býr yfir.
Matsnefnd eignarnámsbóta fór á vettvang 2. júní 2025 og kynnti sér aðstæður ásamt aðilum málsins og fulltrúum þeirra. Undir rekstri matsmálsins var legu Mjólkárlínu 2 breytt í samkomulagi aðila, þannig að strengurinn myndi fyrr á strengleiðinni liggja inn í land Hóls, aðliggjandi jarðar sem er í eigu Vesturbyggðar. Til samræmis er strengleiðin 1.976 metrar innan lands eignarnámsþola auk 10 metra helgunarsvæðis og er því matsandlagið 19.760 fermetrar. Matsandlagið er frá landtökustað strengsins við Haganes, en þaðan þverar strengurinn Bíldudalsveg og liggur svo samhliða veginum allt að landamerkjum Litlu-Eyrar og aðliggjandi jarðarinnar Hóls. Vettvangsathugun á landi leiddi í ljós að matsandlagið liggur að verulegu leyti í hlíð, að undanskildum landtökustað strengsins að Haganesi og um 450 metra sléttlendi á strengleið við Litlueyrará, þar sem strengurinn gengur inn í land Hóls. Síðastnefndi hluti strengleiðarinnar liggur einnig nærri golfvelli Bíldudals, sem stendur að hluta til á landi Litlu-Eyrar. Þá er matsandlagið vel gróið en óræktað land. Einnig leiddi vettvangsathugun í ljós að samhliða fyrirhugaðri strengleið liggja tveir jarðstrengir sitt hvoru megin stóran hluta leiðarinnar, annars vegar fjarskiptastrengur og hins vegar raforkustrengur. Umræddur fjarskiptastrengur fylgir matsandlaginu meðfram allri Haganeshlíðinni og skilur við matsandlagið þegar um 150 metrar eru í land Hóls. Þá fylgir umræddur raforkustrengur matsandlaginu einnig meðfram allri Haganeshlíðinni, en aðskilur sig svo frá matsandlaginu við botn Bíldudalsvogs þegar um 450 metrar eru eftir af strengleiðinni inn í land Hóls.
Ágreiningur er á milli aðila um hvort land Litlu-Eyrar sé þegar kvaðasett vegna fyrirliggjandi strengja. Stærstan hluta strengleiðarinnar, samtals um 1.500 metrar, liggur matsandlagið á milli fyrirliggjandi fjarskiptastrengs og raforkustrengs meðfram Haganeshlíð. Við botn Bíldudalsvogs klýfur raforkustrengurinn sig frá matsandlaginu og fylgir þá matsandlagið fyrirliggjandi fjarskiptastreng um rúmlega 300 metra leið. Að endingu liggur svo strengurinn um 150 metra um kvaðalaust land inn í land aðliggjandi jarðar. Eignarnámsþolar byggja á því að verðmeta eigi matsandlagið líkt og engin kvaðasetning sé til staðar vegna fyrirliggjandi strengja og benda m.a. á í því sambandi að það liggi hvorki fyrir samningar um kvaðir né þinglýstar kvaðir á landinu. Þrátt fyrir skort á samningsbundnum og þinglýstum kvöðum leggur matsnefndin til grundvallar að fyrrgreindum strengjum, sem þegar voru til staðar áður en eignarnemi krafðist eignarnáms í landi eignarnámsþola, fylgi kvaðir. Þannig eru m.a. til staðar lögbundnar kvaðir í 86. gr. fjarskiptalaga nr. 70/2022 sem fylgja fjarskiptastrengjum, en í ákvæðinu er mælt fyrir um að ekki megi reisa mannvirki, setja upp tæki, leggja lagnir, gera jarðrask eða aðrar ráðstafanir er af geta hlotist skemmdir á fjarskiptavirkjum eða truflanir á rekstri þeirra nema áður hafi verið aflað upplýsinga um legu þeirra og samráð verið haft við eiganda fjarskiptavirkisins um tilhögun framkvæmdanna. Þá má að mati nefndarinnar leiða af raforkulögum nr. 65/2003 og lögum um öryggi raforkuvirkja, neysluveitna og raffanga nr. 146/1996 kvaðir sem fylgja raforkustrengjum í jörðu, líkt og þeim sem er í landi eignarnámsþola.
Við ákvörðun eignarnámsbóta verður því að líta til þess að matsandlagið liggur að miklu leyti á milli kvaðasettra varanlegra mannvirkja þannig að umtalsverðum hluta matsandlagsins verður líklega ekki ráðstafað eða byggt á því um fyrirsjáanlega framtíð. Það er óumdeilt að eignarnámsþolar muni fara áfram með ráðstöfunar- og hagnýtingarrétt á matsandlaginu en jafnframt liggur það fyrir að afnota- og ráðstöfunarmöguleikar á töluverðum hluta matsandlagsins eru ekki miklir vegna aðstæðna og áhvílandi kvaða eins og áður segir. Sú var þegar raunin áður en þær framkvæmdir sem hér um ræðir komu til og er matsnefndinni ekki falið að meta bætur vegna fyrirliggjandi jarðstrengja í landi eignarnámsþola. Í þessu sambandi vísast m.a. til úrskurða matsnefndarinnar í frá 9. ágúst 2010 í málum nr. 12/2009 og 11/2010.
Í málinu liggur fyrir krafa eignarnámsþola um að öll Haganeshlíðin verði tekin eignarnámi, samtals 29,1 hektari, með vísan til 12. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Eins og atvikum er háttað hefur ekki verið sýnt fram á að framkvæmd eignarnema muni skerða fasteignina með þeim hætti, að sá hluti hennar, sem eftir er, verði ekki nýttur á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign. Sömuleiðis er að mati nefndarinnar ekki bersýnilegt ósamræmi milli bóta vegna skerðingar eignar og verðmætis þess hluta hennar sem eftir er. Skortir því lagaskilyrði til þess að verða við þessari kröfu eignarnámsþola samkvæmt 1. og 2. mgr. 12. gr. laganna.
Í fyrsta lagi þarf að ákveða fjárhæð eignarnámsbóta til handa eignarnámsþolum fyrir landspilduna sem verður bundin af ótímabundinni kvöð eignarnema, samtals 19.760 fermetrar. Áður en málinu var vísað til matsnefndar eignarnámsbóta bauð eignarnemi 380.000 kr. á hektara fyrir land sem liggur meðfram Haganeshlíðinni en 750.000 kr. á hektara fyrir annað land sem liggur á sléttlendi. Til viðbótar var hverjum landeiganda boðin greiðsla að fjárhæð 100.000 kr. vegna vinnu og hugsanlegs óhagræðis af samningaviðræðum og undirritun samninga. Þá var einnig boðin föst heildargreiðsla að fjárhæð 1.500.000 kr. vegna hugsanlegs óhagræðis á framkvæmdatíma og 750.000 kr. fyrir afnot af landsvæði á framkvæmdatíma eða í allt að tvö ár. Eignarnámsþolar höfnuðu á fyrri stigum fyrrgreindu boði eignarnema, sem boðið var að yrði óafturkræft ef heimild yrði veitt til framkvæmdarinnar og að aðilar leituðu til matsnefndarinnar til mats á grunnverði landbóta. Ekki er því um óafturkræft boð að ræða og er matsnefndin óbundin af fyrrgreindu boði eignarnema við mat á bótum. Matsnefndin telur að boð eignarnema gefi ekki að öllu leyti raunhæfa mynd af verðmæti landsins.
Eignarnámsþolar hafa gert kröfu um eignarnámsbætur að fjárhæð 150.000.000 kr. til 200.000.000 kr. Þessu til stuðnings hafa eignarnámsþolar m.a. vísað til samkomulags Vesturbyggðar og Ofanflóðasjóðs við Skógræktarfélag Bíldudals frá árinu 2021, þar sem greiddar voru bætur til skógræktarfélagsins að fjárhæð 126.000.000 kr. vegna trjágróðurs sem þurfti að fjarlægja vegna uppbyggingar á ofanflóðavörnum. Ekki verður lagt til grundvallar að aðstæður séu með sama hætti hjá eignarnámsþolum, en hvorki er skógrækt er til staðar hjá eignarnámsmatsþolum né eru til staðar áform um skógrækt sem nefndin hefur verið upplýst um. Einnig verður ekki séð að skógrækt geti átt sér stað á stórum hluta matsandlagsins sökum þeirra kvaða sem fylgja aðliggjandi jarðstrengjum og Bíldudalsvegi. Matsnefndin telur kröfur eignarnámsþola því vera víðs fjarri því tjóni sem þeir raunverulega verða fyrir í tengslum við eignarnám eignarnema.
Matsnefndin telur rétt að miða við að verðmæti matsandlagsins nemi 38 krónur á fermetra eða 380.000 krónum á hektara á þeim hluta matsandlagsins sem liggur í Haganeshlíðinni sem eru að mati nefndarinnar samtals 15.260 fermetrar. Möguleikar á hagnýtingu þess hluta matsandlagsins eru takmarkaðir vegna legu landsins, staðarhátta og fyrirliggjandi kvaða. Þá telur matsnefndin rétt að miða við að verðmæti matsandlagsins nemi 100 krónum á fermetra eða 1.000.000 krónum á hektara á þeim hluta matsandlagsins sem liggur í sléttlendi eða samtals 4.500 fermetrar. Við mat þetta er litið til staðsetningar landsins, þ.m.t. nálægðar þess við þéttbýli og golfvöll, en einnig er litið til fyrirliggjandi kvaða á matsandlaginu sem hafa áhrif til lækkunar á verðmæti þess. Eins og atvikum er háttað er það álit matsnefndar að það hafi ekki áhrif á landverð þótt eignarnemi fari fram á afnotanám í stað eignarnáms á beinum eignarrétti eignarnámsþola yfir matsandlaginu, því þau mannvirki sem reist verða í tengslum við framkvæmd eignarnema er ætlað að standa um langa hríð og óákveðinn tíma, og ljóst er að hagnýting eignarnámsmatsþola yfir matsandlaginu er verulega takmörkuð að teknu tilliti til kvaða eignarnema. Fyrir 19.760 fermetra spildu í landi Litlu-Eyrar þykja hæfilegar eignarnámsbætur þannig vera 1.029.880 krónur (15.260 fermetrar x 38 krónur + 4.500 fermetrar x 100 krónur).
Í öðru lagi er það álit nefndarinnar að eignarnámsþolar verði fyrir tjóni sem til komi af völdum rasks og ónæðis í tengslum við framkvæmdirnar á landi eignarnámsþola. Bætur vegna þessa þykja hæfilega ákveðnar 200.000 kr. til hvers og eins eignarnámsþola, sem eru níu talsins, og hefur þá verið tekið tillit til þess að rask og ónæði af framkvæmdinni er sýnilega minna en við á til dæmis í tilviki vegalagningar, sbr. til dæmis úrskurði matsnefndar frá 6. október 2021 í máli nr. 4/2020 og 26. október 2020 í máli nr. 3/2020, en einnig þess að eins og hér háttar til er um að ræða land í óskiptri sameign í eigu fjölda eignarnámsþola.
Með hliðsjón af framangreindu þykja hæfilegar eignarnámsbætur til handa eignarnámsþolum vera samtals 2.829.880 krónur (1.029.880 + 1.800.000).
Að þessu öllu virtu skal eignarnemi greiða eignarnámsþolum óskipt 4.000.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskatt, í kostnað vegna reksturs máls þessa fyrir nefndinni eins og greinir í úrskurðarorði. Hefur þá verið tekið tillit til samkomulags aðila um umráðatöku frá 6. júní 2025, þar sem málskostnaður eignarnámsþola fram að þeirri dagsetningu var gerður up milli aðila. Lögmaður eignarnámsþola hefur gætt hagsmuna þeirra sameiginlega og er tímaskýrsla sem hann hefur lagt fram í málinu ósundurgreind að því er varðar vinnu í þágu eignarnámsþola. Er málskostnaður þeim til handa því ákveðinn í einu lagi.
Þá skal eignarnemi greiða 3.500.000 krónur í ríkissjóð vegna starfa matsnefndar eignarnámsbóta í máli þessu.
ÚRSKURÐARORÐ:
Eignarnemi, Landsnet hf., skal greiða eignarnámsþolunum Finnbirni Bjarnasyni, Finni Boga Hannessyni, Helgu Bjarnadóttur, Sigríði Bjarnadóttur, Svanhvíti Bjarnadóttur og Theodóri Agnari Bjarnasyni, hverjum fyrir sitt leyti, 285.807 krónur í eignarnámsbætur í máli þessu. Þá skal eignarnemi greiða Hreini Bjarnasyni og Jóhönnu Bjarnadóttur, hvoru fyrir sitt leyti, 285.892 krónur. Þá skal eignarnemi greiða Jóni Sigurði Bjarnasyni 543.254 krónur í eignarnámsbætur í máli þessu.
Eignarnemi skal greiða eignarnámsþolum óskipt 4.000.000 krónur í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.
Þá skal eignarnemi greiða 3.500.000 krónur í ríkissjóð vegna kostnaðar við matsnefnd eignarnámsbóta í máli þessu.
Ingvar Smári Birgisson
Gústaf Vífilsson Magnús Leópoldsson