Úrskurður í máli nr. IRN24070080

Þann 1. apríl 2026 er í innviðaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi úrskurður í máli nr. IRN24070080:

Kæra, kröfur og kæruheimild

Þann 18. júlí 2024 barst innviðaráðuneytinu (hér eftir ráðuneytið) stjórnsýslukæra X (hér eftir kærandi) á hendur Sveitarfélaginu Stykkishólmi (hér eftir sveitarfélagið), vegna tafa á afgreiðslu sveitarfélagsins  á beiðni kæranda um smölun ágangsfjár samkvæmt 33. gr. laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni, fjallskil o.fl.  

Kærandi krefst þess að lagt verði fyrir sveitarfélagið að láta smala ágangsfénu af landi hans eins fljótt og auðið er.  

Kæruheimild er í 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hafði samband við sveitarfélagið 18. júní 2024 vegna ágangs búfénaðar á jörð hans og óskaði eftir því að sveitarfélagið léti smala fénu með vísan til 33. gr. laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. 

2. júlí 2024 ítrekaði kærandi beiðni sína um að sveitarfélagið léti smala ágangsfénu. Degi síðar, 3. júlí 2024, staðfesti sveitarfélagið móttöku erindisins við kæranda.

Framkomin kæra barst ráðuneytinu 18. júlí 2024. Með bréfi ráðuneytisins dagsettu sama dag var sveitarfélaginu gefinn kostur á að koma að frekari gögnum og sjónarmiðum varðandi kæruna. 

Sveitarfélagið sendi kæranda tölvubréf 25. júlí 2024 og lýsti túlkun sveitarfélagsins á ákvæðum laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni, fjallskil o.fl., og fjallskilasamþykkt er varða smölun ágangsfjár. 

Sama dag mótmælti kærandi með tölvupósti þeim lögskýringum sem fram komu í nefndu svari sveitarfélagsins. Kærandi kvaðst jafnframt ekki ætla að svara fyrrnefndum spurningum sveitarfélagsins. Ítrekaði kærandi beiðni sína um smölun og áskildi sér rétt til bóta vegna þeirrar fyrirhafnar og tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna athafnaleysis sveitarfélagsins. Jafnframt óskaði kærandi eftir upplýsingum frá sveitarfélaginu um hve margir þeirra nefndarmanna landbúnaðarnefndar sem stóðu að álitinu ættu sauðfé. 

Umsögn og gögn sveitarfélagsins vegna kærunnar bárust ráðuneytinu 13. ágúst 2024.

Með bréfi ráðuneytisins, dags. 14. ágúst 2024, var kæranda gefinn kostur á að gæta andmælaréttar gagnvart sjónamiðum sveitarfélagsins. Andmæli kæranda bárust ráðuneytinu með tölvubréfi 16. ágúst 2024. 

14. mars 2025 óskaði ráðuneytið eftir umsögn atvinnuvegaráðuneytisins í tengslum við mál er varða lög nr. 6/1986 um afréttarmál, fjallskil o.fl. og voru til meðferðar hjá ráðuneytinu, þ. á m. fyrirliggjandi mál. Barst umsögn atvinnuvegaráðuneytisins 18. júlí 2025.

Sjónarmið kæranda

Kærandi lýsir því í kæru að hann telji að sveitarstjórn hafi brotið gegn skyldu sinni með því að smala ekki fénu af landi hans. Þá bendir kærandi einnig á að sveitarfélagið hafi ekki aðhafst í málinu frá 18. júní og þar til kæran var lögð fram fyrir ráðuneytinu, eða 18. júlí 2024.

Byggir kærandi á því að skilja megi 33. gr. laga nr. 6/1986 svo að sveitarstjórn „ber að láta smala ágangsfénaði“ að þeim skilyrðum fullnægðum að um sé að ræða „ágangsfé“ og að sá „er fyrir verður“ kæri. Sinni sveitarstjórn því eingöngu skyldu sinni með því að „láta smala“ en ekki með því aðhafast ekki. Að mati kæranda sé orðalag ákvæðisins skýrt um það að um skýr lagafyrirmæli til sveitarstjórnar sé að ræða en ekki valkvæða ákvörðun. Þá sé tilgangur 33. gr. laga nr. 6/1986 að verja eignarétt að landi, þar með talið að koma í veg fyrir að landeigendur verði fyrir tjóni. Tilgangi laganna verði náð með því að bregðast skjótt við, helst samdægurs. 

Einnig vísar kærandi til sjónarmiða um inntak skyldu sveitarfélaga sem fram komu í úrskurði innviðaráðuneytisins í máli nr. IRN23111065, dags. 18. apríl 2024, þar sem sveitarstjórn var talin hafa brotið gegn stjórnsýslulögum með því að draga að taka ákvörðun um smölun. 

Þá lýsir kærandi því að hann eigi ekkert sauðfé og að enginn hafi leyfi til að beita sauðfé í landi jarðanna. Kærandi sé eigandi jarðarinnar og báðum skilyrðum laganna sé þannig fullnægt. 

Kærandi vísar til þess í kæru að smala verði eins fljótt og auðið er, til að forða frekara tjóni en þegar hefur orðið, því skaðinn aukist dag frá degi.     

Að lokum ítrekar kærandi kröfu sína um að lagt verði fyrir sveitarstjórn að láta smala ágangsfénu eins fljótt og auðið er. 

Svar og umsögn sveitarfélagsins

Í umsögn sveitarfélagsins til ráðuneytisins er vísað til tölvubréfs sem það sendi til kæranda þann 25. júlí 2024. Verður efni þess tölvubréfs því rakið stuttlega áður en vikið er að umsögn sveitarfélagsins.

Í nefndu tölvubréfi var kærandi m.a. upplýstur um að á 1. fundi landbúnaðarnefndar sveitarfélagsins hafi verið tekin til umræðu stefnumörkun sveitarfélagsins vegna mála sem tengist ágangi búfjár. Í bókun nefndarinnar hafi m.a. verið gengið út frá því að ætlun löggjafans hafi verið að fjallskilasamþykkt geti kveðið á um annan málatilbúnað í þessu sambandi en þann sem ákvæði 33. gr. laga nr. 6/1986 gerir ráð fyrir. Einnig var upplýst um þá afstöðu landbúnaðarnefndarinnar að mál kæmi ekki til sveitarstjórnar fyrr en metið væri hvort sauðfé væri innan ræktarlanda og hvort þau ræktarlönd væru afgirt. Einnig gæti að mati sveitarfélagsins þurft að sannreyna hvort girðingin væri fjárheld. Eins kæmi mál ekki til sveitarstjórnar fyrr en ljóst væri að eigandi ágangsfjár sinnti því ekki að smala ágangsfé, og að landeiganda bæri sjálfum að sannreyna hver væri eigandi fjárins og hafa uppi á eiganda þess áður en sveitarfélagið gæti gripið til ráðstafana. Taldi nefndin að ljóst væri að verulegur fjöldi fjár þyrfti að fara um eignarlönd og að sjáanlegt tjón þyrfti að hafa orðið á svæði sem fé færi um svo unnt væri að staðreyna að um ágang væri að ræða.

Sveitarfélagið vísaði til þess að samræming á túlkun og afstöðu nærliggjandi sveitarfélaga í þessum málaflokki hafi ekki formlega farið fram. Þar sem slík samræming hafi ekki farið fram hafi sveitarfélagið talið að horfa yrði til leiðbeininga bæjarráðs, sem hafi staðfest framangreinda stefnumörkun landbúnaðarnefndar í umboði bæjarstjórnar, þar til annað verði ákveðið.

Í nefndu erindi óskaði sveitarfélagið því eftir frekari upplýsingum frá kæranda, þ.e. hvort umrætt sauðfé væri innan eða á ræktarlandi og hvort þau ræktarlönd væru afgirt, hvort kærandi hafi sannreynt hver væri eigandi á umræddu fé og hafi óskað eftir því við eiganda að hann kæmi fénaði í örugga vörslu, en sveitarfélagið tók það fram að það teldi kæranda ekki hafa sinnt framangreindu. Að lokum spurði sveitarfélagið kæranda hvort tjón hafi orðið á ræktarlandi vegna umferðar búfjár um landið, fjölda fjár og tímalengd umgangs búfjár yfir landið.

Í umsögn sveitarfélagsins til ráðuneytisins, dags. 8. ágúst 2024, eru málsatvik rakin og tekið fram að staðið hafi til að eiga samstarf við önnur aðliggjandi sveitarfélög, sem séu aðilar að gildandi fjallskilasamþykkt, um sameinaða afstöðu og málsmeðferð beiðna af þessu tagi. Samtöl hafi átt sér stað milli þeirra sveitarfélaga, en ekki hafi enn tekist að móta sameinaða afstöðu í þessum málaflokki m.t.t. túlkunar á fjallskilasamþykkt. Framangreint sé meginástæða þess að erindi kæranda hafi ekki verið svarað af sveitarfélaginu með skjótari hætti.  

Sveitarfélagið vísar sem fyrr segir til tölvubréfsins frá 25. júlí 2024 í umsögn sinni. Þá kveðst sveitarfélagið ekki telja ástæðu til að rekja frekar afstöðu þess sérstaklega í máli þessu.

Einnig er tekið fram í umsögn sveitarfélagsins að málsmeðferð þessa máls verði framhaldið í samræmi við sveitarstjórnarlög og samþykkt um stjórn sveitarfélagsins. Þar sem um stjórnvaldsákvörðun sé að ræða hafi eingöngu bæjarstjórn sveitarfélagsins umboð til þess að afgreiða beiðni landeiganda með bindandi hætti, en ekki hafi verið ákveðið í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að framselja heimild til afgreiðslu slíkra mála til fagnefndar eða starfsmanns sveitarfélagsins, né liggi fyrir framsal fullnaðarákvörðunarvalds frá bæjarstjórn til töku ákvörðunar í einstökum málum. Af þeim sökum þurfi að afgreiða álitaefnið af hálfu bæjarstjórnar. Sveitarfélagið hafi hins vegar brugðist við erindinu með því að kalla eftir frekari upplýsingum þannig að bæjarstjórn hafi fullnægjandi upplýsingar til töku ákvörðunar í málinu í samræmi við fyrrnefndar meginreglur stjórnsýsluréttar.   

Þá telji sveitarfélagið það óraunhæft, miðað við þá löggjöf sem unnið sé eftir, að beiðnir af því tagi sem um ræði verði afgreiddar með jafn skjótum hætti og kærandi óski eftir þar sem verulegar kröfur séu gerðar á sveitarfélög að haga ákvörðunum sínum í þessum málaflokki í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar, þ.m.t. gagnvart þeim einstaklingum sem eigi umrætt sauðfé. Bendir sveitarfélagið í þessu samhengi á að um íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir geti verið að ræða fyrir þá eigendur sauðfjár.   

Andmæli kæranda

Að mati kæranda hafi sveitarfélagið sett fram ólögmæt skilyrði fyrir smöluninni. Vísar hann til þess sem fram kom í svörum sveitarfélagsins 25. júlí 2024 um að land sé girt, um fjölda ágangsfjár og tjón.  

Þá telur kærandi ljóst að sveitarstjórn hafi ekki farið eftir þeim sjónarmiðum sem fram komi í úrskurðum innviðaráðuneytisins frá 16. febrúar og 18. apríl 2024 og að sveitarfélagið hafi virt leiðbeiningar ráðuneytisins að vettugi.

Kærandi segist ítreka það að kæra til ráðuneytisins snúi að því að sveitastjórn hafi ekki sinnt lagaskyldu sinni og látið smala ágangsfé af jörð hans samkvæmt beiðni hans. Kærandi bendir jafnframt á að þetta sé þriðja árið sem sveitarstjórn sinni ekki skyldu sinni og afleiðingar þeirrar vanrækslu hafi bakað sér verulegt tjón og fyrirhöfn.  

Bendir kærandi á það að enginn afréttur sé í sveitarfélaginu og því séu lagaskilyrði 33. gr. laga nr. 6/1986 aðeins tvö. Annars vegar að ágangsfé sé í landinu og hins vegar að sá sem fyrir verði krefjist smölunar. Telur kærandi því að ekki sé um stjórnvaldsákvörðun að ræða í skilningi stjórnsýslulaga þó vissulega þurfi að rannsaka málið. Að mati kæranda geti sú rannsókn þó ekki lotið að öðru en þeim skilyrðum sem að baki lagaskyldunni eru. Að mati kæranda sé óheimilt að setja frekari skilyrði en að framan greinir.  

Kærandi ítrekar þau sjónarmið að ákvæðinu sé ætlað að vernda eignarrétt að landi hvað varðar ágang búfjár. Eitt skilyrða þess að eitthvað teljist eign sé að það njóti verndar samfélagsins. Hafi Alþingi ákveðið að samfélagið verji eignarrétt með þeim hætti sem lýst sé í 33. gr. laga nr. 6/1986. Segir kærandi að sé þessi verndarréttur ekki til staðar hafi eigandi lands í raun verið sviptur eignarrétti sínum.

Kærandi vísar einnig til 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, sem kveður á um skyldu sveitarfélaga til að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum. Lagaskyldan, sem fram komi í 33. gr. laga nr. 6/1986, sé ekki frábrugðin annarri lagaskyldu sveitarfélaga. Orðið „ber“ í 33. gr. laga nr. 6/1986 merki að mati kæranda það sama og orðið „ber“ í 5. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 og orðið „skal“ í 14. gr. sveitarstjórnarlaga.  

Varðandi umfjöllun sveitarfélagsins um ákvæði fjallasamþykktar þess bendir kærandi m.a. á að orðin „annað sé ákveðið í fjallasamþykkt“ í 33. gr. laga nr. 6/1986 vísi til þess sem gert er við ágangsféð eftir smölun en felli ekki niður skyldu sveitarfélagsins til smölunar.

Kærandi bendir enn fremur á það sem fram kemur í greinargerð með lögunum þar sem talað er um önnur „úrræði“ og verndartilgang 33. gr. laga nr. 6/1986. Stjórnvaldi sé óheimilt að setja frekari skilyrði en fram koma í lögum og vísar kærandi í áðurnefndan úrskurð ráðuneytisins frá 16. febrúar 2024 þar sem fram komi að það að land sé ekki girt felli ekki niður skyldu til smölunar. Telur kærandi að með aðgerðarleysi og seinum svörum hafi sveitarfélagið brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar, eignarétti og réttindum kæranda.   

Þá hafnar kærandi rökum sveitarfélagsins þess efnis að það hafi ekki brotið gegn skyldum sínum þar sem það bíði eftir að reglur breytist og að það hafi því ekki tekið ákvörðun. Vísar kærandi í úrskurð ráðuneytisins frá 18. apríl 2024 því til stuðnings.  

Segir kærandi að gildandi reglur um smölun ágangsfjár séu eðlilegar, sanngjarnar og byggi á því að Ísland sé byggt á eignarréttarfyrirkomulagi. Landeigandinn eigi landið og ráði því hvernig með það sé farið. Búfjáreigandinn eigi búféð og beri ábyrgð á því. Þá bendir kærandi á að flestir sauðfjáreigendur fái greiðslur úr ríkissjóði fyrir að beita búfé sínu eingöngu þar sem þeir hafi til þess leyfi. Hins vegar þurfi sveitarstjórnir að virða reglurnar og fara eftir þeim en ekki að reyna að komast undan lagaskyldum sínum.  

Niðurstaða

Í upphafi telur ráðuneytið rétt að afmarka úrlausnarefni þessa máls. Í kæru dags. 18. júlí 2024 segir kærandi að kærður sé dráttur sveitarfélagsins á afgreiðslu beiðni hans um smölun ágangsfjár af landi kæranda. Þann 25. júlí 2024 óskaði sveitarfélagið eftir viðbótarupplýsingum frá kæranda með hliðsjón af túlkun sveitarfélagsins á lögum nr. 6/1986 og ákvæðum fjallskilasamþykktar líkt og rakið er að framan. Sveitarfélagið skilaði umsögn til ráðuneytisins vegna málsins þann 13. ágúst 2024 en þar segir að málinu hafi þá ekki verið lokið. Í andmælum kæranda, dags. 16. ágúst 2024, segir kærandi að hann ítreki að kæran varði ákvörðun sveitarfélagsins um að synja beiðni um smölun ágangsfjár af landi hans.

Með vísan til framangreinds, og framlagðra gagna málsins, er það mat ráðuneytisins að í tölvubréfi sveitarfélagsins til kæranda þann 25. júlí 2024 hafi ekki falist endanleg ákvörðun þess um beiðni kæranda um smölun ágangsfjár. Getur úrlausnarefni málsins því eingöngu varðað kvörtun kæranda um óhæfilegan drátt á afgreiðslu beiðni hans um smölun ágangsfjár af landi hans. Í ljósi þessa mun ráðuneytið einungis taka afstöðu til þess hvort óréttlætanlegar tafir hafi orðið á málsmeðferð málsins hjá sveitarfélaginu. 

1. Skylda sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum laga nr. 6/1986

   Þrátt fyrir framangreinda afmörkun á fyrirliggjandi úrlausnarefni telur ráðuneytið óhjákvæmilegt að fjalla um þýðingu orðalags 4. málsliðar 1. mgr. 33. gr. laga nr. 6/1986, en þar segir: „[…] nema annað sé ákveðið í fjallskilasamþykkt.“.

   Samkvæmt þágildandi forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna nr. 6/2022 og núgildandi forsetaúrskurði nr. 5/2025, þá fór matvælaráðuneytið (nú atvinnuvegaráðuneytið) með stjórnarmálefni er varða landbúnað. Er atvinnuvegaráðuneytið því það fagráðuneyti sem lög nr. 6/1986 heyra undir.

   Óskaði innviðaráðuneytið því eftir umsögn atvinnuvegaráðuneytisins um túlkun á tilteknum ákvæðum laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986, þ. á m. hvernig túlka beri 4. málsl. 1. mgr. 33. gr. laga nr. 6/1986. Einkum hvernig atvinnuvegaráðuneytið telji að túlka eigi orðalagið ,,nema annað sé ákveðið í fjallskilasamþykkt”. Einnig óskaði ráðuneytið eftir umsögn atvinnuvegaráðuneytisins um það hvaða reglur sveitarfélögum sé heimilt að setja um ágangsfé, forvarnir ágangs og viðbrögð í fjallskilasamþykktir sínar og hvaða frávik frá lögunum, ef einhver, sé heimilt að kveða á um í fjallskilasamþykkt.

   Segir í umsögn atvinnuvegaráðuneytisins um þetta atriði að sveitarstjórnir fari með stjórn fjallskila samkvæmt 2. gr. laga nr. 6/1986 og beri ábyrgð á að setja fjallskilasamþykkt fyrir viðkomandi umdæmi, sem geti verið hvert sveitarfélag eða fleiri. Í fjallskilasamþykkt geti sveitarstjórnir kveðið á um ytri mörk fjallskilaumdæmis, skiptingu umdæmis í fjallskiladeildir, réttindi manna og skyldur er varðar afnot afrétta og annarra sameiginlegra sumarbeitilanda, fjallskil og smalanir heimalanda vor og haust svo og öll önnur atriði er að framkvæmd fjallskila lúti skv. 3. gr. laganna. Í 33. gr. laganna sé fjallað um ágang búfjár úr einu heimalandi í annað en þar segi m.a. “Stafi ágangur hins vegar af búfé sem heimilt er að hafa í heimahögum ber sveitarstjórn að láta smala ágangsfénaði og reka þangað sem það á að vera á kostnað eiganda, nema annað sé ákveðið í fjallskilasamþykkt”. Bendir atvinnuvegaráðuneytið á að sveitarstjórn geti í fjallskilasamþykkt útfært nánar hver séu réttindi og skyldur manna um afnot afrétta og landa sem og önnur atriði sem lúta að framkvæmd fjallskila sbr. 2. gr. laganna. Þá segir í sama svari að þrátt fyrir framangreint sé 1. mgr. 33. gr. laganna skýr um skyldur sveitarfélaga hvenær sveitarstjórn skuli láta smala ágangsfénaði og reka þangað, sem það eigi að vera, á kostnað eigenda.

   Telur ráðuneytið því ljóst samkvæmt framangreindu að þrátt fyrir heimildir sveitarstjórna til að útfæra tiltekin atriði er varða fjallaskil í fjallskilasamþykktum sínum þá séu fjallskilasamþykktir til fyllingar ákvæðum IV. kafla laga nr. 6/1986. Geta ákvæði fjallskilasamþykkta því ekki breytt eða takmarkað skyldu sveitarfélaga til þess að smala ágangsfé í samræmi við ákvæði IV. kafla laga nr. 6/1986.

2. Málshraði samkvæmt 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993

Verður því næst vikið að málsmeðferð sveitarfélagsins á beiðni kæranda um smölun ágangsfjár.

Málshraðareglan 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er ein meginreglna stjórnsýsluréttar og er inntak hennar það að ákvarðanir í málum skulu teknar svo fljótt sem unnt er. Hafi mál dregist umtalsvert fram yfir venjulegan afgreiðslutíma án þess að fyrir liggi réttlætanlegar ástæður telst um óhæfilegan drátt á afgreiðslu máls að ræða. 

Samkvæmt framlögðum gögnum málsins óskaði kærandi eftir því þann 18. júní 2024 að sveitarfélagið myndi hlutast til um smölun ágangsfjár af landi hans og þann 18. júlí 2024, eða mánuði síðar, hafði sveitarfélagið ekki afgreitt beiðnina. 

Líkt og greint hefur verið frá, þá óskaði innviðaráðuneytið eftir umsögn atvinnuvegaráðuneytisins um túlkun á tilteknum ákvæðum laga nr. 6/1986. Þar á meðal var óskað eftir því hver skyldi vera málsmeðferð sveitarfélags, sem og eðlilegur málsmeðferðartími, samkvæmt lögunum þegar borist hefur beiðni frá landeiganda um smölun ágangsfjár.

Í umsögn atvinnuvegaráðuneytisins segir að sveitarfélögum sem opinberum aðila beri að fylgja ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar erindi berast. Sveitarfélög sem fá beiðni um smölun ættu við afgreiðslu slíkra mála að gæta að samþykkt um búfjárhald í viðkomandi sveitarfélagi og ákvæðum fjallskilasamþykktar á viðkomandi svæði. Segir jafnframt í sömu umsögn að æskilegt sé að tilkynning um ágangsfé sé tekin til meðferðar hjá sveitarstjórn eins fljótt og verða má, m.a. til að draga úr því tjóni sem kunni að verða af ágangi á umræddu svæði. Skerðing og tjón á eignum landeiganda haldi áfram á meðan ágangsfé hefur ekki verið fjarlægt og því þurfi að bregðast við sem fyrst, skv. 2. mgr. 33. mgr. laganna.

Telur innviðaráðuneytið því ljóst, með vísan til framangreindrar umsagnar atvinnuvegaráðuneytisins sem og með vísan til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11167/2021, að beiðni landeiganda um ágangsfé skuli tekin til meðferðar svo fljótt sem unnt er, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Þá leiðir af framangreindu að afstaða sveitarfélags til slíkrar beiðni verði að liggja fyrir eins fljótt og kostur er með vísan til sömu sjónarmiða. Að auki beri sveitarfélag, eftir atvikum, að fylgja eftir þeirri afstöðu án ástæðulauss dráttar. Þurfi mál sem varða IV. kafla laga nr. 6/1986 svo skjótrar úrlausnar sem kostur er.

Hafi beiðni kæranda því kallað á skjóta úrlausn af hálfu sveitarfélagsins. Er afstaða ráðuneytisins m.a. byggð á því að ágangur búfjár getur valdið allnokkru tjóni á landi þess sem fyrir honum verður og því brýnt að koma í veg fyrir frekara tjón eins fljótt og auðið er. Telja má ljóst að óhæfilegur dráttur á afgreiðslu beiðni landeiganda um smölun ágangsfjár geti haft veruleg áhrif á hagsmuni hans og leitt til þess að tjón af áganginum verði mun meira að umfangi en ella. Varðar það því hagsmuni bæði landeiganda sem verður fyrir ágangi búfjár og eiganda búfjárins að afgreiðslutíminn sé skammur. Að mati ráðuneytisins standa málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga ekki í vegi fyrir því að mál verði afgreitt með eins skjótum hætti og þörf er á með hliðsjón af þeim hagsmunum sem málið varðar.

Jafnframt bendir ráðuneytið á að almennt sé óheimilt að fresta afgreiðslu mála meðan beðið er eftir nýjum lögum eða reglum. Það er frumskylda stjórnvalda samkvæmt íslenskum stjórnlögum að starfa á grundvelli þeirra réttarheimilda sem eru í gildi á hverjum tíma og sjá um framkvæmd þeirra. Borgararnir eiga því rétt á því að stjórnvöld leysi úr málum þeirra svo fljótt sem unnt er á grundvelli þeirra laga og reglna sem í gildi voru þegar þeir báru fram erindi sín við stjórnvöld, sjá álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 1832/1996.

Verður því ekki talið að réttlætanlegt sé að ákvörðun sveitarfélagsins um beiðni kæranda um smölun ágangsfjár hafi ekki legið fyrir mánuði eftir að beiðnin barst til sveitarfélagsins, enda mátti ekki rekja þann drátt sem varð á afgreiðslu málsins til kæranda. 

Dróst afgreiðsla sveitarfélagsins á beiðni kæranda um smölun ágangsfjár af landi hans því umfram þann afgreiðslutíma sem hefði mátt ætla til afgreiðslu þess án þess að fyrir hafi legið réttlætanlegar ástæður.  

Með vísan til alls framangreinds er það mat ráðuneytisins að málsmeðferð sveitarfélagsins, sem rakin er að framan, hafi ekki verið í samræmi við málshraðareglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því beint til sveitarfélagsins að hafa framangreind sjónarmið til hliðsjónar við úrlausn sambærilegra mála. 

Úrskurðarorð

Málsmeðferð Sveitarfélagsins Stykkishólms, vegna beiðni X dags. 18. júní 2024,  um smölun ágangsfjár af landi hans, var ekki í samræmi við málshraðareglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.