01 júlí 2026

Mál nr. 206/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 206/2026

Miðvikudaginn 1. júlí 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Kristinn Tómasson læknir.

Með kæru, móttekinni 12. mars 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 5. mars 2026 þar sem umsókn kæranda um örorkulífeyri og tengdar greiðslur var synjað.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um örorkulífeyri og tengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn 24. nóvember 2025. Með bréfi stofnunarinnar, dags. 5. mars 2026, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að endurhæfing/viðurkennd meðferð væri ekki fullreynd.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 12. mars 2026. Með bréfi, dags. 16. mars 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 30. mars 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. apríl 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 12. apríl 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 13. apríl 2026. Með bréfi, dags. 21. apríl 2026, barst viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir móðir kæranda frá því að dóttir hennar sé að verða X árs og hafi verið á endurhæfingarlífeyri í tvö ár, sem hún hafi þurft að sækja um á þriggja mánaða fresti. Sótt hafi verið um örorku í nóvember 2025 sem hafi verið synjað vegna þess að endurhæfing væri ekki talin fullreynd. Kærandi hafi hitt eina konu í smástund. Það virðist sem að ekkert mark sé tekið á fagfólki sem hitti kæranda reglulega.

Kærandi fari reglulega til geðlæknis. Þá hafi hún mætt reglulega til málastjóra síns í B sem hafi verið að reyna að hjálpa henni með að virkja hana bæði með vinnu og að koma henni í eitthvað félagslegt starf. Það hafi ekki gengið vel vegna þess að kærandi eigi erfitt með að fara út úr húsi vegna þunglyndis og mikils kvíða en þannig hafi hún verið frá barnsaldri. Búið sé að reyna að koma kæranda í vinnu í gegnum Vinnumálastofnun, atvinna með stuðningi, sem hafi ekki gengið vel og sé því fullreynt.

Spurt er hvað eigi að gera með svona einstakling. Þegar kærandi hafi verið vinna á vegum Vinnumálastofnunar hafi hún tvisvar verið flutt með sjúkrabíl vegna ofsakvíðakasts og nokkrum sinnum hafi móðir hennar þurft að sækja hana grátandi. Kærandi eigi mjög erfitt með áreiti og þurfi að vera með heyrnartól. Ef kærandi eigi að fara í VIRK þá muni það ekki ganga vegna þess að hún muni ekki mæta. Það sé alveg sama hvað sagt sé við hana, kærandi virðist ekki skilja það eða skilji en nái ekki að framkvæma það.

Staðan sé sú að kærandi liggi í rúminu alla daga, það sé erfitt sé að koma henni á fætur, láta hana taka lyfin sín og stundum að borða og auk þess fari hún ekki í sturtu. Engin úrræði séu fyrir einstakling eins og hana. Kærandi haldi heimilinu í gíslingu því það megi hvorki segja eitthvað við hana né horfa á hana því þá sé verið að „ráðast“ á hana. Kærandi eigi […] sem séu mjög hræddar við hana og þetta tæmi orkuna hjá fjölskyldunni. Búið sé að sækja um félagslegt húsnæði fyrir kæranda en þar sé mjög löng bið og þá þurfi hún að sýna fram á tekjur til að geta borgað leigu. Tryggingastofnun ríkisins hafi greitt umönnunarbætur með kæranda fram að 18 ára aldri en eftir það hafi verið eins og allt ætti að vera í lagi og að öll vandamál ættu að vera úr sögunni. Sem sé auðvitað alls ekki staðan, núna sé allt erfiðara og flóknara.

Móðir kæranda hafi svo lengi barist fyrir henni og hafi endalaust lent á veggjum. Um leið og hún komi heim úr vinnu, en hún vinni einungis hálfan daginn, þurfi hún að byrja á að reyna að koma kæranda á fætur því annars sofi hún mest allan daginn. Móðir kæranda nái ekki að fylgjast með hvenær kærandi fari að sofa en hún viti að það sé stundum mjög seint.

Móðir kærandi viti ekki hvað eigi að gera. Ekki sé hægt að henda henni út, henni séu sett mörk en hún hlusti ekki og fari ekki eftir þeim fáu reglum sem hafi verið settar. Móðir kæranda sé virkilega hrædd um að kærandi muni skaða sig. Það liggi fyrir að ekki sé hægt að endurhæfa kæranda. Það sé verið að gera meiri vinnu fyrir fólk sem þurfi að standa í þessu sem sé einfaldlega alveg búið á því.

Það hafi tekið Tryggingastofnun þrjá mánuði að afgreiða umsókn um örorku og núna muni það örugglega taka annan eins tími að bíða eftir svari vegna umsóknar um endurhæfingarlífeyri. Spurningin sé hvort plan Tryggingstofnunar sé að kærandi bíði í tvö ár í viðbót á endurhæfingarlífeyri og að þá þurfi aftur að sækja um örorku. Fagaðilar kæranda geti staðfest að hún muni ekki breytast. Málastjóri hennar hafi verið mjög hissa á niðurstöðu stofnunarinnar. Kærandi sé núna tekjulaus en hún þurfi að kaupa lyf og þá sé hún einnig hjá geðlækni.

Í athugasemdum kæranda kemur fram að gerðar séu alvarlegar athugasemdir við samþætt sérfræðimat, dags. 12. febrúar 2026, þar sem kærandi sé ein til svara, vegna flókinna spurninga sem hún hafi jafnvel engan skilning á, vegna slaks málskilnings og þroskaskerðingar. Þar sem Tryggingastofnun byggi niðurstöðu sína að mestu á þeim niðurstöðum sem séu hreinlega rangar ef skoðaðar séu greinargerðirnar frá frá sveitarfélaginu, C ráðgjöf og geðlækni kæranda.

Við athafnir daglegs lífs þurfi kærandi mikla aðstoð. Kærandi geti ekki eldað sér mat, ekki séð sjálf um lyfjagjöfina sína, fari ekki í bað eða skipti um föt að sjálfsdáðum og annað slíkt.

Það komi fram í skýrslunni að kærandi hafi verið í vinnu í D, þar sem henni hafi verið sagt upp vegna þess að hún hafi fengið endurtekin kvíðaköst og ekki getað unnið vinnuna sína eins og til hafi verið ætlast. Einnig komi þar fram að samskiptavandi hafi verið til staðar því hún eigi erfitt með samskipti og þá við sérstaklega yfirmann, sem líklegast sé tilkomin vegna lélegs málskilning og að hún geti ekki lesið í félagslegar aðstæður.

Öll skynáreiti fari illa í kæranda, hún hafi t.d. átt erfitt með hitann í E. Mikið af fólki og hávaði fara illa í kæranda. Litlar fjölskyldusamkomur geti tekið þannig á að hún fari ekki út úr herberginu sínu í nokkra daga á eftir.

Eins og staðan sé í dag fari kærandi ekki út á meðal fólks. Kærandi eigi mjög fá vini/kunningja og þar fari samskipti að mestu fram í netheimum og væru ekki til staðar nema vegna þrýstings frá umsjónarmanni.

Kærandi eigi mörg áhugamál en geti lítið stunda þau þar sem hún nái illa að halda utan um þau. Þau séu til staðar en safni bara ryki inni í herberginu hennar og hún hafi enga orku eða löngun til þess að stunda þau.

Kærandi eigi að vera í F, starfsþjálfun, 2x í viku í 2 tíma í senn, en þangað hafi hún ekki fengist til að mæta síðan fyrir páska, en svona vilji þessu þjálfun þróast þar sem ekki sé nægilegur stuðningur eða reglur um að þangað eigi hún að mæta, því ef það komi inn frí eða annað þá sé erfitt og stundum ekki hægt að koma rútínunni upp aftur.

Eins og fram komi í greinargerð frá C ráðgjöf, sem hafi fylgt kæranda eftir í tvö ár, telja þau að hún sé ófær um að starfa á almennum markaði í dag, þó hún fengi mikinn stuðning. Þetta komi líka fram í bréfi frá lækninum hennar og ráðgjafa frá sveitarfélaginu.

Þetta sé ekki nýr vandi. Kærandi hafi byrjað strax í grunnskóla að sýna mikla skólaforðun og að endingu hafi hún hætt að mæta í skólann og með hækkandi aldri hafi þetta bara versnað. Því séu ekki miklar líkur að því að atvinnuþátttaka kæranda verði mikil ef einhver í náinni framtíð þar sem sjúkdómar hennar einhverfa, ADHD, endurkomandi þunglyndi og hamlandi kvíði séu of hamlandi fyrir hana til þess.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði synjun á umsókn um örorku- og hlutaörorkulífeyri.

Örorkulífeyrir greiðist samkvæmt 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Réttur til örorkulífeyris sé bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Í 1. mgr. 26. gr. laganna komi fram að Tryggingastofnun beri ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem sé forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þó sé Tryggingastofnun heimilt að víkja frá skilyrði um samþætt sérfræðimat ef slíkt mat sé bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar. Í niðurstöðu matsins skuli koma fram hver geta viðkomandi einstaklings til virkni á vinnumarkaði sé. Í 2. mgr. 26. gr. komi fram að áður en til samþætts sérfræðimats komi skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd. Þó sé Tryggingastofnun heimilt að víkja frá því skilyrði ef það sé bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar.

Kveðið sé á um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í 27. gr. laga um almannatryggingar. Í 1. mgr. komi fram:

„Heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur þegar einstaklingur, sem býr við langvarandi eða alvarlegan heilsubrest, eða fötlun, sem talinn er geta haft áhrif til frambúðar á getu hans til virkni á vinnumarkaði, fær viðurkennda meðferð eða tekur virkan þátt í endurhæfingu með það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta. Forsenda fyrir greiðslum er að heilsubrestur einstaklings sé afleiðing af sjúkdómi, slysi eða áfalli og skal við það miðað að heilsubrestur eða fötlun valdi því að hlutaðeigandi einstaklingur geti hvorki stundað vinnu né nám. Heimilt er þó að líta á þátttöku á vinnumarkaði eða nám sem lið í endurhæfingu eða viðurkenndri meðferð að því tilskildu að atvinnuþátttakan eða námið þjóni markmiði viðurkenndrar meðferðar eða endurhæfingar samkvæmt fyrirliggjandi endurhæfingaráætlun.“

Samkvæmt 5. mgr. sé heimilt að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að 60 mánuði, þó aðeins 12 mánuði í senn, með mögulegri framlengingu um allt að 24 mánuði í undantekningartilvikum eða í allt að þrjá mánuði eftir lok endurhæfingar meðan beðið sé niðurstöðu sérfræðimats.

Nánar sé kveðið á um sjúkra- og endurhæfingarlífeyri í reglugerð nr. 933/2025.

Í 45. gr. laga um almannatryggingar sé meðal annars kveðið á um að Tryggingastofnun ríkisins skuli kynna sér aðstæður umsækjenda og greiðsluþega og gera þeim grein fyrir rétti þeirra samkvæmt lögum þessum og öðrum lögum er stofnunin starfi eftir, reglugerðum settum á grundvelli laganna og starfsreglum stofnunarinnar. Við meðferð máls skuli staða og réttindi umsækjanda eða greiðsluþega skoðuð heildstætt. Stofnunin skuli jafnframt leiðbeina umsækjanda um réttarstöðu hans, um þau gögn sem þurfi að fylgja með umsókn og um framhald málsins og hafi því öllu verið sinnt í þessu máli. Kærandi hafi lokið 32 mánuðum á endurhæfingarlífeyri/sjúkra- og endurhæfingagreiðslum á tímabilinu 1. maí 2023 til 31. desember 2025.

Kærandi hafi sótt um örorkulífeyri með umsókn 24. nóvember 2025. Með henni hafi fylgt læknisvottorð, dags. 25. september 2025, sjálfsmatslisti, dags. 11. desember 2025, greinargerð frá ráðgjafa á vegum sveitarfélags, dags. 24. nóvember 2025, greinargerð frá ráðgjafa á vegum C ráðgjafar, dags. 22. nóvember 2025, og matskýrsla fagaðila, dags. 12. febrúar 2026.

Tryggingastofnun hafi með bréfi, dags. 5. mars 2026, synjað umsókninni á þeim grundvelli að endurhæfing væri ekki fullreynd.

Í greinargerð Tryggingastofnunar er greint frá því sem fram kemur í læknisvottorði, dags. 25. september 2025. Þá segir að fram komi í vottorðinu að læknir telji kæranda óvinnufæra og að ekki megi búast við því að færni aukist með tímanum. Þá hafi læknir tilgreint eftirfarandi:

„Þessi stelpa er félagslega mjög slök, á mjög erfitt með að lesa í samskipti, töluvert mikill tilfinningavandi. Hún hefur reynt alls konar hluti. Sveitarfélagið hefur greitt fyrir mjög mikið inngrip atferlisþjálfa, sem hefur verið í mjög þéttu símasambandi og verið að koma að minnsta kosti einu sinni í mánuði á heimilið, allan þennan tíma. Það er búið að fullreyna skóla, vinnu með stuðningi o.s.frv.“

Í greinargerð Tryggingastofnunar er greint frá því sem fram kemur í greinargerð frá ráðgjafa sveitarfélags, dags. 24. nóvember 2025, greinargerð frá ráðgjafa hjá C ráðgjöf, dags. 22. nóvember 2025, svörum kæranda við sjálfsmatslista vegna örorku, dags. 11. desember 2025, ásamt því sem fram kemur fram í skýrslu fagaðila, dags. 12. febrúar 2026.

Tryggingastofnun ítreki að stofnuninni sé heimilt að setja það skilyrði að umsækjandi um örorkulífeyri gangist undir sérhæft mat á möguleikum til endurhæfingar og viðeigandi endurhæfingu áður en til samþætts sérfræðimats komi, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar.

Við mat á færniskerðingu leggi Tryggingastofnun sjálfstætt mat á framlagðar upplýsingar, þar sem meðal annar sé horft til sjúkdómsgreininga, heilsufarssögu og upplýsinga um meðferðir og endurhæfingu sem kærandi hafi gengist undir. Tryggingastofnun sé því ekki bundin af ályktunum meðferðaraðila um meinta örorku eða óvinnufærni. Þá skipti máli hvort gögn séu rökstudd og frá hlutlausum aðilum, auk þess sem metið sé hvort lýst einkenni fái stoð í atvikum daglegs lífs og samrýmist því sem almennt gerist vegna sambærilegra áverka, sjúkdóma eða fötlunar.

Samkvæmt gögnum málsins glími kærandi við fjölþættan og verulegan vanda. Hún hafi greiningarnar ódæmigerða einhverfu, ADHD og endurkomandi þunglyndi og eigi í verulegum erfiðleikum með tilfinningastjórn, skipulag og að takast á við kröfur. Þá eigi kærandi erfitt með að sinna daglegum verkefnum og hafi brugðist við kröfum með kvíðaköstum. Jafnframt liggi fyrir að hún hafi átt í erfiðleikum með að aðlagast námi og starfi. Í færnimati komi fram mikill vandi við einbeitingu og ákvarðanatöku og miðlungs vandi við samskipti og þátttöku í starfi.

Kærandi hafi verið í endurhæfingu um lengri tíma, meðal annars í úrræðum á vegum Vinnumálastofnunar og með atferlisþjálfa á heimili. Þrátt fyrir að þau úrræði hafi ekki skilað tilætluðum árangri liggi ekki fyrir að öll viðeigandi endurhæfing hafi verið fullreynd, enda verði ráðið af gögnum málsins að áfram séu til staðar möguleikar á frekari stuðningi og úrræðum sem gætu stuðlað að bættri færni og aukinni þátttöku kæranda.

Við heildarmat málsins sé litið til þess að vandi kæranda sé alvarlegur sem hafi haft veruleg áhrif á starfsgetu hennar. Hins vegar verði jafnframt ráðið af gögnum að kærandi búi yfir ákveðinni færni og geti, með viðeigandi stuðningi og úrræðum, náð framförum.

Með hliðsjón af framangreindu sé það mat Tryggingastofnunar að endurhæfing sé ekki fullreynd í tilviki kæranda og að enn sé raunhæft að vinna með heilsufarsvanda hennar með það að markmiði að auka starfsgetu. Af þeim sökum sé ekki talið tímabært að leggja mat á örorku kæranda til langs tíma að svo stöddu.

Að öllu framangreindu virtu sé það niðurstaða Tryggingastofnunar að endurhæfing kæranda sé ekki fullreynd. Kærandi hafi því ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 26. gr. og 24. gr. laga um almannatryggingar.

Mikilvægt sé að þeir einstaklingar sem mögulega geti endurheimt vinnuhæfni fullnýti þau endurhæfingarúrræði sem í boði séu áður en til örorkumats komi. Af gögnum málsins verði ekki ráðið að heilsufarsvandi kæranda sé þess eðlis að endurhæfing geti ekki komið að gagni. Með vísan til framangreinds hafi í samræmi við lög og fyrri úrskurðaframkvæmd verið ákveðið að synja umsókn kæranda um örorkulífeyri.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 21. apríl 2026, kemur fram að af gögnum málsins verði ráðið að kærandi sé ung að aldri og hafi ekki enn náð fullum taugaþroska. Við mat á sambærilegum málum sé almennt litið svo á að varhugavert sé að meta varanlega örorku á þessu stigi, enda geti færni og starfsgeta tekið verulegum breytingum með auknum þroska og frekari endurhæfingu. Þá liggi fyrir að kærandi hafi hætt í starfi, en ekki verði talið að fullreynt sé með öllu að kanna möguleika hennar á þátttöku á vinnumarkaði, sérstaklega með hliðsjón af ungum aldri hennar. Mikilvægt sé að veita einstaklingum svigrúm og tíma til að þróa með sér færni og aðlögunarhæfni, sem kunni að nýtast til atvinnuþátttöku síðar. Með hliðsjón af framangreindu sé það mat Tryggingastofnunar að rétt sé að veita kæranda frekara svigrúm til þroska og endurhæfingar áður en tekin sé afstaða til varanlegrar örorku.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 5. mars 2026, þar sem kæranda var synjað um örorkulífeyri og tengdar greiðslur. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort heimilt hafi verið að synja kæranda um örorkulífeyri samkvæmt 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar á þeim grundvelli að endurhæfing/viðurkennd meðferð hafi ekki verið fullreynd.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um almannatryggingar er réttur til örorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem er forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þó er Tryggingastofnun heimilt að víkja frá skilyrði um samþætt sérfræðimat ef slíkt mat er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar. Í 2. mgr. 26. gr. er tilgreint að áður en til samþætts sérfræðimats komi skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd. Tryggingastofnun er heimilt að víkja frá því skilyrði ef það er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar.

Í 27. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur. Svohljóðandi eru 1. og 5. mgr.:

[…]

Heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að 60 mánuði en þó að hámarki í 12 mánuði í senn. Heimilt er að framlengja greiðslutímabilið um allt að 24 mánuði ef um er að ræða einstakling í mjög viðkvæmri stöðu sem vegna fjölþætts vanda er talinn þarfnast frekari viðurkenndrar meðferðar eða endurhæfingar. Þá er auk þess heimilt að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að þrjá mánuði eftir að endurhæfingu lýkur, að því tilskildu að greiðsluþegi sé skráður í atvinnuleit hjá Vinnumálastofnun eða öðrum þjónustuaðila og samþætt sérfræðimat liggi ekki fyrir sem sýni getu til virkni á vinnumarkaði 50% eða minni.“

Í reglugerð nr. 933/2025 er fjallað nánar um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur.

Fyrir liggur læknisvottorð G, dags. 25. september 2025, vegna umsóknar um örorkulífeyri þar sem greint er frá eftirfarandi sjúkdómsgreiningum:

„Odæmigerð einhverfa

ADHD

Endurkomandi þunglyndi“

Um fyrra heilsufar segir:

„Hraust líkamlega. ADHD og töluverður tilfinningavandi frá bernsku.“

Um heilsuvanda og færniskerðingu nú segir:

„Einhverf. Verulegur tilfinningavandi. Sveiflast á milli kvíða, þrætugirni og ofsagleði. Fer mikið fyrir henni.

Á mjög erfitt með allan strúktúr og kröfur. Stendur til dæmis ekki undir því að þurfa að setja í uppþvottavél, ekki einu sinni þó hún fái að ráða því sjálf hvenær hún gerir það. Alls konar heimilisverk reynd, en ekki getað gert þau.Fer í stór kvíðaköst, sérstaklega ef lagðar eru á hana kröfur. Hefur verið í endurhæfingu í næstum tvö ár. Meðal annars hefur verið reynd vinna með stuðningi (Vinnumálastofnun). Verið í kvíðaköstum, grátið inni á salerni löngum stundum. Verið látin fara þar sem hún hefur verið. Vinnumálastofnun telur úrræðið fullreynt.

Hefur síðasta eitt og hálfa árið notið þjónustu atferlisþjálfa, sem hefur komið inn á heimilið á vegum sveitarfélagsins til þess að þjálfa A í atfleri, í að koma sér í heimilisverk, skipuleggja sig, standa undir grundvallarkröfum. Hann telur meðferðina fullreynda.

Reyndi tvo skóla. Gekk ekki upp félagslega, náði ekki að aðlagast skóla, náði ekki að mæta (sem er oft vandamál í ýmsum úrræðum). Fékk ekki áframhaldandi skólavist.

Hefur málastjóra (H, félagsráðgjafi á bæjarskrifstofunni), sem hefur haldið utan um hennar mál.

Á góða vinkonu, en þegar þær hittast leika þær barnaleiki, dúkkuleiki ogt slíkt.“

Í lýsingu læknisskoðunar segir:

„Liggur á sófa í biðstofunni, berfætt og skórnir á gólfinu við hliðina. Úfið hár. Segist vera að eiga vondan dag. Það næst þó að beina athygli hennar að skemmtilegri hlutum og þá er hún áhugasöm og glöð. Markalaus og barnaleg í tali, vill t.d. fá eintak af öllu sem stofan á með logoi stofunnar.

Viðbót 11.nóv 2025: Greindarpróf (WAIS-IV) lagt fyrir af I sálfræðingi. Prófið sýndi mikið misræmi, málstarf 93, skynúrvinnsla 129, vinnsluminni 102, vinnsluhraði 122. Sterk í sjónrænum þáttum, en á í erfiðleikum með málstarf og heilt yfir í töluverðum vandræðum vegna verulegs innra ósamræmis í greind.“

Í vottorðinu kemur fram að kærandi sé óvinnufær og að ekki megi búast við að færni aukist. Í áliti læknis á vinnufærni og horfum á aukinni færni segir:

Í fyrirliggjandi sjálfsmati vegna örorku kemur fram að kærandi sé ekki á vinnumarkaði vegna heilsubrests eða fötlunar. Þá kemur fram að kærandi meti starfsgetu sína enga og að það sé mikilvægt fyrir hana að vera í vinnu. Kærandi telji hennar helsta vanda sem leiði til óvinnufærni vera að hún eigi mjög erfitt með að fara út úr húsi, hún sé með félagslega erfiðleika og mikinn kvíða.

Í samþættu sérfræðimati fagaðilans J, dags. 12. febrúar 2026, segir í samantekt um niðurstöðu mats:

„A býr hjá móður ásamt […]. Í stuttu samtali við móður í lok viðtals kom fram að búið er að sækja um búsetuúrræði með hjálp fyrir hana en móðir var ekki bjartsýn á að hún fengi það. Hún sér ekki fyrir sér að hún geti búið ein. Hún hefur lítið samband við föður sinn. Var í grunnskóla í K og síðar í L í B. Byrjaði í Framhaldsskólanum í B en hætti m.a. vegna eineltis og kvíða. Eineltið átti sér stað innan sérnámsbrautar. Hún fór líka á venjulega braut en fannst það erfitt. Gekk vel í náminu á sérnámsbrautinni.

Á vinkonu, tvo strákavini og einn vin sem er hvorukyns. Gengur illa félagslega og finnst erfitt að vera í samskiptum við aðra og er meðvituð um þann veikleika hjá sér. Er alltaf með eitthvað til að fikta í , spinner eða mjúka kanínu. A sýnir á sér annan handlegginn en á honum eru nokkir skurðir eftir sjálfskaða.

Áhugamál: Er mikið fyrir að teikna, mála og lita. Föndrar alls konar búninga og dót eins og hún orðar það. Er aðallega í samskiptum við vini/kunningja í gegnum netið. Fer stundum í Nexus á laugardögum með einni vinkonu – þar mála þær á fígúrur – spila borðspil og fleira. A segist alltaf missa fljótt áhuga á hlutum en fær hann aftur.

Fer í félagsmiðstöðina M ca einu sinni í viku og málar og teiknar. Er mjög listræn. Finnst gaman að prjóna, hekla og finnst gaman að nota hugmyndaflugið. Hún segir að ef móðir hennar væri ekki til staðar væri hún dauð. Hún sjái til þess að hún fari út úr herberginu sínu á daginn. Segist ekki geta séð um sig sjálf.

Vinnusaga: A vann í D í tengslum við Vinnumálastofnum í 1 ár. Verkstjórinn […] og eftir það fór allt niður á við og hún var látin fara vegna slakrar mætingar. Hún talar um að hann hafi höndlað kvíðan hennar vel og leiðbeint henni. Hann vissi hvernig ætti að höndla fólk með kvíða. Eftir að hann féll frá fannst henni hún ekki hafa fengið þann stuðning sem hún ætti rétt á að fá. Hún prófaði einnig að vinna hjá E og þoldi ekki hitann í verksmiðjunni og var látin fara þaðan en það var einnig vinna á vegum VMST. Segist hafa áhuga á að vinna, hafi alltaf mætt á réttum tíma til vinnu en þurfi hjálp við að höndla kvíðann. Í dag hafi hún bara félagsmiðstöðin.

Þegar d – þættirnir eru skoðaðir þá á hún í miðlungs og miklum vanda með þætti sem snúa að námi og beitingu þekkingar d160 og d175. Almenn verkefni og kröfur þar falla þrír þættir af fjórum undir miðlungs vanda (2) eða mikill vanda (d230 – 3). Varðandi samskipti og tengsl þá er miðlungs hindrun (2) í öllum þáttunum þremur (d710 – d740).

Meginsvið daglegs lífs. Allir þættir miðlungs til mikil vandi (d840 – d870) en það eru þættir sem snúa að starfi, starfsþjálfun og efnahaglegu sjálfstæði.

Tjáskipti, hreyfanleiki og eigin umsjá – þar eru styrkleikar og enginn eða vægur vandi.

Þegar e – þættir eru skoðaðir þá er stuðningur á vinnustað bæði frá hendi vinnuveitanda (e325) og stuðningur frá samstarfsfólki (e330) mikil hindrun. Viðhorf starfsfélaga og yfirmanna (e425 – e430) er miðlungs hindrun.

Þjónusta – félagslegur stuðningur er mikil hindrun (e5700)

Annað í vinnuumhverfi er mikil hindrun (e5908a – d) eða miðlungs. Lítið framboð á starfi við hæfi.

A getur hugsað sér að vera í smá vinnu við hæfi þar sem sköpunargáfa hennar og fínhreyfifærni fengi að blómstra en ljóst er að hún þarf mikinn stuðning, eftirfylgd og leiðsögn.“

Í greinargerð N, ráðgjafa í málefnum fatlaðs fólks hjá B, dags. 24. nóvember 2025, segir:

„Undirrituð hefur verið ráðgjafi A og fjölskyldu í tæp 2 ár. Á þessum tíma hef ég m.a. skilað inn endurhæfingaráætlunum, aðstoðað við að sækja um nám, sækja um atvinnu með stuðningi, sett af stað einstaklingsstuðning, tilsjón inná heimilið ásamt þvi að hitta hana reglulega til að fara yfir stöðu mála og hvetja áfram o.fl.

Markmið endurhæfingar var að reyna að hvetja og styðja hana til virkni, auka frumkvæði og sjálfstæði til þess að í framtíðinni gæti hún sinnt námi og/eða stundað vinnu með eða án stuðnings.

Ljóst er að hún glímir við fjölþættan vanda sem allar líkur eru á að verði til framtíðar og mun hún þurfa stuðning við athafnir dags lífs og stöðuga hvatningu til virkni.

A býr með móður sinni og […] í B og hafa samskipti á heimilinu verið mjög flókin. Erfiðleikar hafa aukist jafnt og þétt með árunum og árekstrar í umhverfinu orðið sífellt meiri. Strax í leikskóla sýndi A einkenni einhverfuröskunar þar sem nokkuð bar á hegðunarvanda, næmni fyrir hljóðum, mótþróa og einkennum ADHD. Hún gat ekki klárað síðasta árið í grunnskóla vegna mikils vanda. A var skjólstæðingur hjá BUGL frá árinu 2017 og með greiningar þaðan:

Einhverfa, ódæmigerð F84,1
Blandin kvíða- og geðlægðarröskun F41,2
ADHD F90,0
Vandamál í félagsumhverfi Z60,9

Mikill vandi er vegna úthaldsleysis. Hún hóf nám á sérnámsbraut í Framhaldsskólanum BL en vegna vanlíðan og árekstra við samnemendur var erfitt fyrir hana að mæta og að endingu hætti hún alveg. A fór þaðan á listnámsbraut í N en það gekk ekki vel þar sem hún náði engan veginn að halda utanum námið sitt né að halda rútínu og reglu í daglegu lífi. Hún prófaði því að fara í kvöldskólann þar sem henni gekk illa að vakna en hún gafst upp þegar hún áttaði sig á því að hún þyrfti meiri ramma og aðstoð við utanumhald.

Hún sótti um atvinnu með stuðningi hjá Vinnumálastofnun og fékk starf hjá D í 1-2 klukkustundir 3 daga í viku. Þrátt fyrir mjög takmarkaðan vinnutíma þá reyndi þetta mjög á A og árekstrar urðu í samskiptum og því dalaði mjög mætingin og vildi hún oft ekki fara. Henni var að lokum sagt upp störfum. Hún prófaði tímabundið líka vinnu hjá E þar sem verkstjóri er yfir allan daginn til aðstoðar þeim sem þurfa aukinn stuðning.í starfi. Henni leið aldrei vel þar, fannst erfitt að vinna í sal við færiband og strax komu upp árekstrar við vinnufélaga. Ákveðið var að hún héldi ekki áfram þar. Ráðgjafi hjá Vinnumálastofnun hefur nú sagt að atvinna með stuðningi sé fullreynd. Búið er að sækja um námið Færniþjálfun á vinnumarkaði sem hún kemst vonandi á eftir áramót því mikilvægt er að hún nái ákveðinn færni áður en hún fer vonandi aftur á vinnumarkað með stuðningi.

Mikill vandi er heimafyrir þar sem A er í árekstrum við bæði móður sína og systkini. Henni þykir mikilvægt að hafa hlutina á sínum forsendum og reynist erfitt að taka tillit til þarfa annarra. Skynúrvinnsluvandi hefur verið til staðar sem, vöntun er á innsýn í persónulegt hreinlæti og flókið hefur reynst að átta sig á verðgildi peninga. A hefur hótað sjálfsvígi og sýnir sjálfskaða með því að rífa í sitt eigið hár, skera sig í hendur með glerbroti/föndurskærum/hníf og bíta sjálfa sig. Miklar áhyggjur eru af andlegri líðan og er hún nú á samsettri lyfjameðferð til að reyna að mæta vanda hennar en það hefur þó ekki gengið sem skyldi. Umsækjandi hefur sótt um félagslegt leiguhúsnæði í B og er á biðlista.

Umsækjandi sýnir mikla vanlíðan sem hún ræður ekki við og brýst oft út með gráti og öskrum, hún sýnir kvíða og miklar sveiflur í tilfinningalegri líðan. Þar sem úthald fyrir félagsleg samskipti er lítið þó löngun sé til staðar þá sækir umsækjandi lítið í félagsleg samskipti.

Mat mitt er að A hafi ekki nýst endurhæfing sem skyldi og mæli ég með því að hún fari á örorku þar sem litlar líkur eru á því að hún verði að fullu sjálfstæð í daglegu lífi heldur mun þurfa langvarandi stuðning til að verða virkur þátttakandi í samfélaginu.“

Í greinargerð O, klínísks atferlisfræðings og grunnskólakennara, dags. 22. nóvember 2025, segir:

„Undirritaður hefur frá byrjun janúar 2024 unnið náið með skjólstæðingi og fjölskyldu hennar vegna langvarandi erfiðleika í hegðun, samskiptum, daglegri virkni og þátttöku í námi og starfi. Markmið þessarar greinargerðar er að leggja fram faglegt mat á færni, virkni og stuðningsþörf skjólstæðings.

Daglegar athafnir og sjálfsumhirða

Færni skjólstæðings í daglegum athöfnum er mjög skert og krefst mikillar leiðsagnar. Skjólstæðingur hvorki eldar né er fær um að skipuleggja máltíðir. Hún borðar einfaldan mat (brauð, morgunkorn o.fl.) þegar hungur gerir vart við sig og móðir er ekki heima til að útbúa mat. Hún þarf fasta tíma, áminningar og eftirfylgd til að fara í sturtu en sér síðan um sig sjálf í sturtunni.

Lyf og svefn

Lyfjataka er mjög óregluleg. Hún tekur lyfin seint, illa eða sleppir þeim alveg. Svefn er óstöðugur. Hún sefur fram á dag og tekur morgunlyf ekki fyrr en eftir hádegi ef hún tekur þau yfir höfuð. Þrátt fyrir talsverða íhlutun hefur ekki tekist að koma á svefnrútínu og hefur þessi óregla víðtæk áhrif á virkni hennar.

Húsverk og heimilislíf

Skjólstæðingur sinnir engum húsverkum. Hún sýnir söfnunarhegðun sem veldur óreiðu og hindrunum á heimilinu, til dæmis þannig að ekki er hægt að loka hurðum eða komast greiðlega um herbergi. Þetta hefur áhrif á öryggi og daglega virkni fjölskyldunnar.

Fjárhagsleg ábyrgð

Eftir að hún fékk endurhæfingarlífeyri hefur hún pantað mikið af vörum á netinu. Mikil áhætta er á óábyrgri fjármálastjórn vegna skorts á yfirsýn og hvötstjórn.

Félagsfærni og virkni

Skjólstæðingur dvelur stóran hluta dags í rúminu og sinnir lítils háttar virkni. Henni finnst erfitt að fara út, jafnvel í athafnir sem hún hefur áður haft ánægju af, t.d. málingu í Úlfunum. Þegar hún fór þangað hitti hún fáa og forðast samskipti, nema við valda starfsmenn.

Hún á eina nánustu vinkonu sem einnig er með þroskaskerðingu. Samskipti þeirra eru einföld og á barnalegu stigi sem gefur vísbendingu um að þroskastaða hennar sé verri en áður hefur verið haldið.

Andleg líðan

Skjólstæðingur lýsir mikilli vanlíðan, kvíða, depurð og óöryggi. Hún hefur hugleitt dauða og nefnt leiðir sem hún hefur íhugað, þó lýsi hún ótta við sársauka og hafi ekki gert tilraun.

Hún fær kvíðatilfinningar oft á dag og á erfitt með að framkvæma eða hefja verkefni. Dagleg streita leiðir til að hún dregur sig í rúmið og einangrar sig. Þessi einkenni hafa bein áhrif á alla virkni og sjálfstæði hennar.

Nám og starfsgeta

Skjólstæðingur hefur gert tilraunir til að sinna námi sem ekki hafa gengið upp. Einnig hefur hún sinnt vinnu með stuðningi án árangurs. Niðurstaðan er sú að hún er ekki fær um að starfa á almennum vinnumarkaði, jafnvel með mikilli aðstoð.

Þrátt fyrir handleiðslu og daglegan stuðning þurfti hún oft að fela sig, grét í vinnu og gat ekki hafið einföld verkefni án beina leiðsagnar. Hún mætti illa vegna kvíða, óöryggis og vanlíðanar. Vinnumálastofnun metur málið nú sem „fullreynt“.

Í kjölfar uppsagnar og árekstra hætti hún alveg að mæta og hefur ekki getað haldið í neina starfsemi síðan.

Heildarmat

Skjólstæðingur þolir illa álag, fyrirmæli, breytingar eða samskipti við ókunnugt fólk. Hún getur ekki unnið sjálfstætt, getur ekki skipulagt verkefni og ræður illa við ábyrgð. Hún þarfnast stöðugs stuðnings til að geta framkvæmt jafnvel einföld störf.

Miðað við heildarmynd af vanda skjólstæðings er ljóst að færniskerðing hennar er umfangsmikil og hefur áhrif á nær alla þætti daglegs lífs, þar með talda sjálfsumhirðu, rútínu, lyfjagjöf, svefn, samskipti, virkni og ábyrgð.

Hún er ófær um að viðhalda virkni, vellíðan eða reglu án reglulegrar íhlutunar. Hún hefur ekki getu til að starfa á almennum vinnumarkaði nema að mjög takmörkuðu leyti og þá eingöngu með miklum stuðningi. Fyrri tilraunir til atvinnuþátttöku, með stuðningi þjónustuaðila og atvinnurekenda hafa ekki skilað árangri og hafa endað með uppsögnum og mikilli vanlíðan skjólstæðings.

Það er mat undirritaðs að færniskerðing skjólstæðings sé bæði langvinn og varanleg og þarfnast áframhaldandi stuðnings í daglegu lífi.“

Úrskurðarnefnd velferðarmála, sem meðal annars er skipuð lækni, leggur sjálfstætt mat á öll fyrirliggjandi gögn. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar skal endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hefur það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd áður en til samþætts sérfræðimats kemur. Þá kemur fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 104/2024 að niðurstaða samþætts sérfræðimats gæti orðið sú að endurhæfing væri ekki talin vera fullreynd. Í hinni kærðu ákvörðun kemur fram að endurhæfing/viðurkennd meðferð hafi ekki verið fullreynd. Þá var kæranda leiðbeint að fá ráðgjöf hjá heimilislækni um þau endurhæfingarúrræði sem væru í boði.

Fyrir liggur að kærandi býr við ýmis vandamál af andlegum toga og fékk greiddan endurhæfingarlífeyri og sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í 32 mánuði á tímabilinu 1. maí 2023 til 31. desember 2025. Nú hafa einnig verið samþykktar áframhaldandi og sjúkra- og endurhæfingargreiðslur vegna tímabilsins 1. janúar 2026 til 31. desember 2026. Í fyrrgreindu læknisvottorði G, dags. 25. september 2025, kemur fram að kærandi sé að glíma við ódæmigerða einhverfu, ADHD og endurkomandi þunglyndi. Fram kemur að það sé fullreynt fyrir kæranda að reyna skóla og vinnu með stuðningi. Læknirinn telur að ekki megi búast við að færni aukist. Í samþættu sérfræðimati J, dags. 12. febrúar 2026, kemur meðal annars fram að kærandi geti hugsað sér að vera í smá vinnu við hæfi þar sem sköpunargáfa hennar og fínhreyfifærni fengi að blómstra en ljóst sé að hún þurfi mikinn stuðning, eftirfylgd og leiðsögn. Í greinargerð N, ráðgjafa í málefnum fatlaðs fólks hjá B, dags. 24. nóvember 2025, segir að litlar líkur séu á því að kærandi verði að fullu sjálfstæð í daglegu lífi heldur muni þurfa langvarandi stuðning til að verða virkur þátttakandi í samfélaginu. Þá kemur fram í greinargerð O, klínísks atferlisfræðings og grunnskólakennara, dags. 22. nóvember 2025, að færniskerðing skjólstæðings sé bæði langvinn og varanleg og hún þarfnist áframhaldandi stuðnings í daglegu lífi.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ekki verði ráðið af upplýsingum í framangreindum gögnum að frekari endurhæfing, þar sem tekið er markvisst á geðheilsuvanda kæranda, geti ekki stuðlað að aukinni færni til atvinnuþátttöku. Þá liggur fyrir að búið er að samþykkja sjúkra- og endurhæfingargreiðslur vegna tímabilsins 1. janúar 2026 til 31. desember 2026 og heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að 84 mánuði samkvæmt 5. mgr. 27. gr. laga um almannatryggingar. Í ljósi framangreinds telur úrskurðarnefnd velferðarmála rétt að kærandi láti reyna á frekari endurhæfingu áður en til örorkumats kemur.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 5. mars 2026, um að synja kæranda um örorkulífeyri.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn A, um örorkulífeyri, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir