Mál nr. 208/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 208/2026

Miðvikudaginn 1. júlí 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Kristinn Tómasson læknir.

Með kæru, móttekinni 16. mars 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 4. febrúar 2026 um að synja umsókn kæranda um örorkulífeyri.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn 29. október 2025. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 4. febrúar 2026, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að endurhæfing/viðurkennd meðferð væri ekki fullreynd.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 16. mars 2026. Með bréfi, dags. 17. mars 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Athugasemdir bárust frá kæranda 27. mars 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. apríl 2026. Með bréfi, dags. 8. apríl 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. apríl 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 16. apríl 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 20. apríl 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 21. apríl 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn kæranda um örorkulífeyri. Það sé mat kæranda að ákvörðunin sé röng og byggð á ófullnægjandi mati á heilsufari hans og raunverulegri starfsgetu.

Kærandi hafi um langt skeið glímt við alvarleg líkamleg og andleg heilsufarsvandamál sem hafi haft veruleg áhrif á daglegt líf hans og getu til atvinnuþátttöku. Í meira en tvö ár hafi hann tekið þátt í endurhæfingu með það að markmiði að ná bata og komast aftur út á vinnumarkað. Þrátt fyrir viðleitni hafi endurhæfing ekki skilað þeim árangri að kærandi sé fær um að stunda vinnu. Gögn frá B staðfesti að endurhæfing hafi verið reynd.

Við mat á umsókn kæranda hafi hvorki verið tekið nægilegt tillit til framangreindra gagna né til heildar heilsufarsstöðu hans. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin. Það sé mat kæranda að rannsókn málsins hafi ekki verið fullnægjandi og að ekki hafi verið lagt nægjanlegt heildarmat á heilsufar hans og starfsgetu. Samkvæmt 12. gr. stjórnsýslulaga beri stjórnvöldum að gæta meðalhófs við töku ákvarðana. Synjun Tryggingastofnunar haft mjög alvarleg áhrif á hann, ferlið hafi tekið mjög langan tíma og á meðan hafi kærandi verið í afar erfiðri fjárhagslegri stöðu og sé nú í hættu að missa húsnæðið og standi frammi fyrir mjög erfiðum aðstæðum.

Farið sé fram á að úrskurðarnefnd velferðarmála endurskoði kærða ákvörðun og að hún verði felld úr gildi eða að málið verði endurmetið á grundvelli allra fyrirliggjandi gagna og raunverulegrar heilsufarsstöðu kæranda. Jafnframt sé þess óskað að nefndin meti hvort málið hafi verið nægjanlega rannsakað af hálfu Tryggingastofnunar.

Í athugasemdum kæranda frá 27. mars 2026 greinir hann frá því að um langt skeið hafi hann glímt við alvarlegan kvíða, þunglyndi og félagsfælni sem hafi haft djúpstæð og langvarandi áhrif á líðan hans. Þessi veikindi séu viðvarandi og fari versnandi.

Það sé óásættanlegt að geðheilsa kæranda hafi ekki verið metin til jafns við líkamlega heilsu í mati Tryggingastofnunar en geðræn veikindi séu meginorsök verulega skertrar starfsgetu.

Kærandi hafi alist upp við mjög erfiðar aðstæður, hann hafi orðið fyrir endurteknu ofbeldi í æsku og foreldrar hans hafi glímt við áfengis- og vímuefnavanda. Sú reynsla hafi haft varanleg áhrif á andlega heilsu hans. Kærandi hafi afplánað dóm […] við mjög erfiðar aðstæður en fyrstu 17 mánuðina hafi hann verið í einangrun sem hafi haft djúp og langvarandi áhrif á geðheilsu, sem hann finni enn fyrir í dag.

Daglegt líf kæranda sé verulega skert. Það sé oft erfitt fyrir hann að fara út úr húsi og einföld verkefni eins og að fara í búð valdi miklum kvíða og vanlíðan. Félagsfælni leiði til einangrunar og skerði lífsgæðin verulega og þunglyndi valdi orku- og áhugaleysi ásamt mikilli andlegri þreytu sem komi í veg fyrir eðlilega virkni. Auk þess sé líkamlegt ástand hans skert. Það sé ljóst að starfsgetan sé verulega og varanlega skert.

Kærandi hafi verið heiðarlegur og samvinnufús í öllum samskiptum og hafi lagt fram allar upplýsingar eftir bestu getu.

Í athugasemdum kæranda frá 21. apríl 2026, kemur fram sú krafa að ákvörðun Tryggingastofnunar verði felld úr gildi þar sem hún standist hvorki lög né málefnalegt mat.

Í niðurstöðu Tryggingastofnunar sé mótsögn þar sem viðurkennt sé að starfsgeta kæranda sé undir 50%. Samkvæmt lögum ætti slíkt mat að leiða til örorkumats en umsókninni hafi verið hafnað á þeim grundvelli að endurhæfing væri ekki fullreynd. Þetta sýni að matið hafi verið ófullnægjandi og rangt.

Tryggingastofnun hafi hunsað mat læknis sem hafi metið kæranda óvinnufæran frá árinu 2014 og að ekki væri búist við bata án fullnægjandi rökstuðnings og hafi sett eigið mat ofar sérfræðimats læknis sem brjóti gegn vönduðum stjórnsýsluháttum.

Andleg heilsa kæranda sé afgerandi þáttur í málinu, hann glími við alvarlega áfallastreituröskun, félagsfælni og kvíða sem valdi því að hann geti ekki tekið þátt í eðlilegu samfélagi eða vinnu. Andleg heilsa sé í raun hrunin og hafi afgerandi áhrif á alla starfsgetu. Þetta hafi ekki verið metið með fullnægjandi hætti.

Kærandi þjáist af langvarandi og krónískum verkjum sem hafi bein áhrif á getu hans til vinnu. Líkamleg og andleg einkenni vinni saman og geri hann óvinnufæran.

Endurhæfing sé fullreynd, kærandi hafi tekið þátt í henni og sýnt fram á vilja til bata, en þrátt fyrir það hafi niðurstaðan verið sú að hann væri ekki tilbúinn til vinnu. Krafa Tryggingastofnunar um frekari endurhæfingu sé óraunhæf og ekki byggð á raunverulegri stöðu. Stofnunin hafi hvorki rannsakað mál kæranda nægjanlega né tekið tillit til allra gagna. Krafa um frekari endurhæfingu sé ekki í samræmi við meðalhófsreglu þar sem hún leggi óraunhæfa byrði á kæranda.

Með vísan til framangreinds sé þess krafist að ákvörðun Tryggingastofnunar verði felld úr gildi og að kæranda verði metinn réttur til örorkulífeyris.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði synjun á umsókn kæranda um örorku- og hlutaörorkulífeyri.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, sé réttur til örorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laganna sé réttur til hlutaörorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 26–50% vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laganna beri Tryggingastofnun ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem sé forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þá segi að í niðurstöðum matsins skuli koma fram hver geta viðkomandi einstaklings til virkni á vinnumarkaði sé.

Í 3. mgr. 26. gr. laganna segi að við framkvæmd samþætts sérfræðimats skuli Tryggingastofnun byggja á fyrirliggjandi gögnum um færni umsækjanda til atvinnuþátttöku og árangur endurhæfingar eftir því sem við eigi. Þá segi að matið skuli m.a. vera byggt á þáttum sem lúti að færni, aðstæðum (umhverfis- og einstaklingsbundnum þáttum) og heilsu í víðum skilningi. Að lokum segi að stofnunin skuli afla annarra nauðsynlegra gagna og upplýsinga, í samræmi við V. kafla, eftir því sem við eigi og óska eftir umsögnum sérfræðinga ef þörf sé á.

Í 2. mgr. 26. gr. laganna segi að áður en til samþætts sérfræðimats komi skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd.

Í reglugerð nr. 933/2025 um framkvæmd samþætts sérfræðimats sé fjallað um framkvæmd matsins.

Kærandi hafi þegið endurhæfingarlífeyri frá 1. mars 2014 til 30. júní 2014 og frá 1. nóvember 2022 til 30. nóvember 2024. Kærandi hafi þegið endurhæfingarlífeyri í samtals 29 mánuði.

Kærandi hafi fyrst sótt um örorkulífeyri með umsókn 31. desember 2024. Með bréfi, dags. 22. maí 2025, hafi umsókninni verið synjað þar sem hann hafi ekki uppfyllt skilyrði þágildandi örorkustaðals en örorkustyrkur hafi verið veittur þar sem færni til almennra starfa hafi verið talin skert að hluta.

Kærandi hafi sótt á ný um örorkulífeyri 29. október 2025. Með umsókninni hafi fylgt spurningalisti vegna færniskerðingar, dags. 29. október 2025, læknisvottorð, dags. 11. nóvember 2025, og sjálfsmat vegna örorku, dags. 7. janúar 2026. Kærandi hafi verið boðaður í viðtal til fagaðila Tryggingastofnunar 7. janúar 2026 og úr því viðtali hafi verið unnin matsskýrsla.

Með bréfi, dags. 4. febrúar 2026, hafi umsókn kæranda um örorku- og hlutaörorkulífeyri verið synjað þar sem endurhæfing hafi ekki verið talin fullreynd.

Tryggingastofnun hafi 6. mars 2026 borist greinargerð frá B, en hún hafi ekki verið talin gefa tilefni til breytinga á ákvörðun.

Í greinargerð Tryggingastofnunar er greint frá því sem fram kemur í læknisvottorði, dags. 11. nóvember 2025, n.t.t. sjúkdómsgreiningar, upplýsingar um fyrra heilsufar, heilsuvanda og færniskerðingu kæranda. Að lokum komi fram í vottorðinu það mat læknis að kærandi hafi verið óvinnufær frá 1. janúar 2014 og að ekki megi búast við að færni aukist.

Í matsskýrslu, dags. 7. janúar 2026, segi að það sé mat fagaðila Tryggingastofnunar að færni kæranda geti aukist með tímanum.

Í greinargerð Tryggingastofnunar er greint frá samanburði á mati kæranda á eigin færnivanda samkvæmt kvarða í sjálfsmati, dags. 7. janúar 2026, og mati fagaðila Tryggingastofnunar á færnivanda kæranda samkvæmt sama kvarða í matsskýrslu, dags. 7. janúar 2026.

Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd áður en geta til virkni á vinnumarkaði sé metin varanlega. Niðurstaða samþætts sérfræðimats hafi verið sú að geta kæranda til virkni á vinnumarkaði sé í dag minni en 50% en að meðferð eða endurhæfing sé hins vegar ekki talin fullreynd.

Við mat á mögulegum árangri af frekari meðferð eða endurhæfingu hafi verið litið til þess að kærandi glími við fjölþættan heilsuvanda sem sé þó talinn endurhæfanlegur. Endurkoma á vinnumarkað sé þar af leiðandi enn talin raunhæf. Í fyrirliggjandi gögnum um fyrri endurhæfingu á vegum B komi fram að hún hafi skilað miklum árangri. Af fyrirliggjandi gögnum virðist kærandi ekki hafa sótt meðferð eða endurhæfingu sem taki heildrænt á heilsuvanda hans síðan í nóvember 2024. Ekki verði ráðið af fyrirliggjandi upplýsingum að frekari endurhæfing geti ekki stuðlað að aukinni færni til atvinnuþátttöku.

Niðurstaða mats á mögulegum árangri af frekari meðferð eða endurhæfingu hafi verið sú að heildræn meðferð eða endurhæfing sem taki markvisst á heilsuvanda kæranda geti enn skilað árangri. Sérfræðingar Tryggingastofnunar telji því rétt að kærandi láti reyna á frekari endurhæfingu áður en til varanlegs mats á getu til virkni á vinnumarkaði komi.

Kærandi uppfylli því ekki skilyrði 2. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar sem geri kröfu um að endurhæfing eða viðurkennd meðferð skuli vera fullreynd. Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um rétt til örorku- og hlutaörorkulífeyris.

Með hliðsjón af framangreindu fari Tryggingastofnun fram á að kærð ákvörðun verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 4. febrúar 2026, þar sem kæranda var synjað um örorkulífeyri. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort heimilt hafi verið að synja kæranda um örorkulífeyri samkvæmt 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar á þeim grundvelli að endurhæfing/viðurkennd meðferð hafi ekki verið fullreynd.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um almannatryggingar er réttur til örorkulífeyris bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 25% eða minni til langframa vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar.

Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ábyrgð á gerð samþætts sérfræðimats sem er forsenda fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 24. gr. og hlutaörorkulífeyris samkvæmt 25. gr. Þó er Tryggingastofnun heimilt að víkja frá skilyrði um samþætt sérfræðimat ef slíkt mat er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar. Í 2. mgr. 26. gr. er tilgreint að áður en til samþætts sérfræðimats komi skuli endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hafi það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd. Tryggingastofnun er heimilt að víkja frá því skilyrði ef það er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar.

Í 27. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur. Svohljóðandi eru 1. og 5. mgr.:

„Heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur þegar einstaklingur, sem býr við langvarandi eða alvarlegan heilsubrest, eða fötlun, sem talinn er geta haft áhrif til frambúðar á getu hans til virkni á vinnumarkaði, fær viðurkennda meðferð eða tekur virkan þátt í endurhæfingu með það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta. Forsenda fyrir greiðslum er að heilsubrestur einstaklings sé afleiðing af sjúkdómi, slysi eða áfalli og skal við það miðað að heilsubrestur eða fötlun valdi því að hlutaðeigandi einstaklingur geti hvorki stundað vinnu né nám. Heimilt er þó að líta á þátttöku á vinnumarkaði eða nám sem lið í endurhæfingu eða viðurkenndri meðferð að því tilskildu að atvinnuþátttakan eða námið þjóni markmiði viðurkenndrar meðferðar eða endurhæfingar samkvæmt fyrirliggjandi endurhæfingaráætlun.

[...]

Heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að 60 mánuði en þó að hámarki í 12 mánuði í senn. Heimilt er að framlengja greiðslutímabilið um allt að 24 mánuði ef um er að ræða einstakling í mjög viðkvæmri stöðu sem vegna fjölþætts vanda er talinn þarfnast frekari viðurkenndrar meðferðar eða endurhæfingar. Þá er auk þess heimilt að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að þrjá mánuði eftir að endurhæfingu lýkur, að því tilskildu að greiðsluþegi sé skráður í atvinnuleit hjá Vinnumálastofnun eða öðrum þjónustuaðila og samþætt sérfræðimat liggi ekki fyrir sem sýni getu til virkni á vinnumarkaði 50% eða minni.“

Fjallað er um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í samnefndri reglugerð nr. 933/2025.

Fyrir liggur læknisvottorð E, dags. 11. nóvember 2025, vegna umsóknar um örorkulífeyri þar sem greint er frá eftirfarandi sjúkdómsgreiningum:

„VERKIR

STREITURÖSKUN EFTIR ÁFALL“

Um fyrra heilsufar segir meðal annars:

„Þegar hann var X ára varð hann fyrir bíl. Keyrt yfir hann. Hlaut lærleggsbrot og áverka á alla vinstri hlið líkamans. Vinstri fótur styttri eftir það. Var á sjúkrahúsi í 6 mánuði, meðal annars í endurhæfingu. Þurfti að læra ganga upp á nýtt.

Ólst upp við alvarlegt líkamlegt ofbeldi […]. Byrjaði að vinna um X ára með föður sínum. Ýmisst að bera 10kg sparslpoka eða moka hesthús. Ef hann stóð sig ekki við störf þá var hann laminn, oft notast við hestasvipu. Byrjaði að vinna á sjó X ára og vann þar af og til þangað til hann flytur til D X. Flutti að heiman X ára til að flýja heimilisaðstæður. Leiddist út í áfengi 16 ára og eiturlyf um 20 ára.

Hefur orðið fyrir líkamsárásum ítrekað.

Fór í fangelsi 2018. Fluttist í meðferðarfangelsi 2019. Hefur verið edrú síðan.

Útbreiddir stoðkerfisverkir. Miklir verkir í herðum, öxlum og baki. Á það til að festast í bakinu og getur nánast ekkert borið. T.d. hjálpaði hann dóttur sinni að flytja um daginn og sat eftir verkjaður í nokkra daga. Vegna sögu um áverka á vi.lærlegg getur hann ekki gengið langar vegalengdir, ekki beint verkir en þreyta og seiðingur.

Lærði [smíði], vann í F á G, hætti þar um 2014. Fór í meðferð til D, gengur ekki og fer í neyslu þar og glæpi. Skömm eftir það tímabil, finnst hann vera vondur maður. Sprautuneysla á heróíni, kannabisneysla þarna úti. Dæmdur og situr inni í meðferðarfangelsi í D frá X-X og þar af 17 mánuðir í einangrun. Greindur með ADHD þar. Frá þessari fangavist verið edrú, en með verulega fælnikvíðaröskun sem hamlar honum í öllum samskiptum.

Gríðarleg áfallasaga að baki. Ofbeldi frá því hann man eftir sér.“ 

Um heilsuvanda og færniskerðingu nú segir:

„Útbreiddir stoðkerfisverkir eftir áverka, ofbeldi og slys.

Áfallasaga, ADHD, kvíði.“

Lýsing læknisskoðunar er svohljóðandi:

„Er með útbreidda stoðkerfisverki. Stirður frá hálsi og niður að mjóbaki. Ör frá vi.trochanter og niður að utanverðu vi.hné, eftir slysið sem varð þegar hann var 6 ára. Lýsir miklum og hamlandi kvíða. Félagskvíði. Fer varla út nema á kvöldin þegar það er orðið dimmt“

Í vottorðinu kemur fram að kærandi hafi verið óvinnufær frá 1. janúar 2014 og að ekki megi búast við að færni aukist. Í áliti læknis á horfum og aukinni færni segir:

„Sé ekki fram á að mikil breyting verði á andlegri eða líkamlegri heilsu vegna alvarleika.“

Í athugasemdum segir:

„Fékk síðustu greiðslu frá TR í nóvember 2024. Vegna andlegra veikinda tafðist umsókn og vegna höfnunar á fyrra vottorði hefur hann verið án framfærslu í marga mánuði. Óskast leiðrétt aftur í tímann“

Í sjálfsmati vegna örorku, dags. 7. janúar 2026, kemur fram að kærandi sé ekki á vinnumarkaði, hann sé á styrk frá bænum og að hann hafi síðast verið í launuðu starfi 2015. Þá kemur fram að kærandi meti vinnugetu enga og að það sé hvorki né mikilvægt að vera í vinnu.

Í fyrirliggjandi spurningalista vegna færniskerðingar, sem kærandi lagði fram með umsókn um örorkumat, svaraði hann spurningum sem snúa að líkamlegri og andlegri færni. Í lýsingu á heilsuvanda er greint frá slæmri andlegri heilsu og vandamálum í tengslum við axlir, bak og vinstri fótlegg. Af svörum kæranda verður ráðið að hann eigi erfitt með flestar hreyfingar vegna verkja. Þá greinir hann frá því að sjónin bagi hann og auk þess að hann eigi við geðræn vandamál að stríða.

Í bréfi frá B, dags. 19. mars 2025, segir meðal annars:

„A hóf endurhæfingu í B í nóvember 2022 […]

A sinnti endurhæfingu í B vel, var alltaf boðinn og búinn að aðstoða við ýmislegt. Það tók A langan tíma að tengjast notendum og starfsfólki en hann á erfitt að treysta fólki og hleypa fólki að sér. A nýtti ráðgjafa sinn vel ásamt öðrum ráðgjöfum þegar honum vantaði aðstoð eða spjall, hann sinnti sínum viðtölum vel og leitaði aðstoðar utan þeirra ef þörf var á. Það er búið að ganga á ýmsu í lífi A meðan hann var í endurhæfingu í B, hann missti leiguhúsnæði sitt o.fl. en hann hefur tekist á við þau verkefni og þá erfiðleika sem hann hefur mætt þó erfitt var og náð að halda sér allsgáðum í gegnum það. A tók miklum framförum í endurhæfingu hér en átti enn langt í land með að vera tilbúinn til þátttöku á almennum vinnumarkaði þegar hann flutti til G í september 2024.“

Fyrir liggur samþætt sérfræðimat frá fagaðilanum H vegna viðtals, dags. 7. október 2025. Þar kemur fram að rannsóknarspurningin sé að meta hvort að endurhæfing sé fullreynd og ef svo er að rannsaka virkni á vinnumarkaði m.t.t. b- og d-þátta. Í áliti fagaðila segir í samantekt um niðurstöðu með tilliti til rannsóknarspurningar:

„Ums hefur farið í gegnum endurhæfingu hjá B í 25 mánuði.

Hann fór ekki í vinnuprufun. Gögn frá þessum endurhæfingaraðila fylgja ekki með.

Hann segist á þessum tímapunkti hvorki treysta sér í meiri endurhæfingu né fara í vinnu, en á hinn bóginn þá hefur hann hug á sálfræðiaðstoð og í framtíðinni vonar hann að hann öðlist einhverja vinnugetu. Út frá viðtal við ums, og gögnum þá telur matslæknir að í þessu tilviki sé það ólíklegt að meiri starfsendurhæfing leiði til endurkomu á vinnumarkað á næstunni.

Ofangreint kemur fram í b og d þáttum en þó eru engir stakir þættir þar að mati skoðunarlæknis sem setja hann beint í minni en 25% vinnugetu. En á móti kemur að hann hefur mjög lengi verið frá vinnu, sér sig ekki í neinu starfi og finnst fortíð sín hindra sig.“

Um líkur á að kærandi geti sinnt starfi í framtíðinni segir fagaðilinn að andlegt ástand þyrfti að batna og að hann gæti ekki unnið erfiðisvinnu.

Úrskurðarnefnd velferðarmála, sem meðal annars er skipuð lækni, leggur sjálfstætt mat á öll fyrirliggjandi gögn. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga um almannatryggingar skal endurhæfing eða viðurkennd meðferð sem hefur það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta vera fullreynd áður en til samþætts sérfræðimats kemur. Þá kemur fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 104/2024 að niðurstaða samþætts sérfræðimats gæti orðið sú að endurhæfing væri ekki talin vera fullreynd. Í hinni kærðu ákvörðun kemur fram að endurhæfing/viðurkennd meðferð hafi ekki verið fullreynd. Þá var kæranda leiðbeint að fá ráðgjöf hjá heimilislækni um þau endurhæfingarúrræði sem væru í boði.

Fyrir liggur að kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri á tímabilinu 1. mars 2014 til 30. júní 2014 og frá 1. nóvember 2022 til 30. nóvember 2024. Í fyrrgreindu læknisvottorði E, dags. 11. nóvember 2025, kemur fram að kærandi sé að glíma við útbreidda stoðkerfisverki, áfallasögu, ADHD og kvíða. Læknirinn telur ekki megi búast við að færni aukist með þeim rökum að hún sjái ekki fram á að mikil breyting verði á andlegri eða líkamlegri heilsu vegna alvarleika. Í samþættu sérfræðimati frá fagaðilanum H, dags. 7. október 2025, segir að kærandi hafi hug á sálfræðiaðstoð og í framtíðinni voni hann að hann öðlist einhverja vinnugetu. Matslæknir telji þó ólíklegt að meiri starfsendurhæfing leiði til endurkomu á vinnumarkað á næstunni. Samkvæmt bréfi frá B, dags. 19. mars 2025, var kærandi í endurhæfingu þar á tímabilinu 1. nóvember 2022 þangað til hann flutti til G í september 2024. Fram kemur að kærandi hafi tekið miklum framförum í endurhæfingu en hafi enn átt langt í land með að vera tilbúinn til þátttöku á almennum vinnumarkaði þegar hann hafi hætt.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ekki verði ráðið af upplýsingum í framangreindum gögnum að frekari endurhæfing geti ekki stuðlað að aukinni færni til atvinnuþátttöku. Úrskurðarnefndin lítur meðal annars til eðlis heilsufarsvanda kæranda og þess að kærandi virðist ekki hafa sótt meðferð eða endurhæfingu sem tekur heildrænt á heilsuvanda hans síðan í nóvember 2024. Þá liggur fyrir að kærandi fékk síðast greiddan endurhæfingarlífeyri í 25 mánuði á árunum 2022 til 2024 en heimilt er að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur í allt að 84 mánuði samkvæmt 5. mgr. 27. gr. laga um almannatryggingar. Í ljósi framangreinds telur úrskurðarnefnd velferðarmála rétt að kærandi láti reyna á frekari endurhæfingu áður en til örorkumats kemur.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 4. febrúar 2026, um að synja kæranda um örorkulífeyri.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn A, um örorkulífeyri, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir