Ákvörðun Fiskistofu um synjun á umsókn um veiðileyfi.

Fimmtudaginn, 9. júlí 2026, var í atvinnuvegaráðuneytinu

kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:

 

Stjórnsýslukæra

Með bréfi, dags. 19. febrúar 2026, báru [A] og [B] (hér eftir kærendur) fram kæru vegna ákvörðunar Fiskistofu, dags. 4. febrúar 2026, um synjun á umsókn um veiðileyfi fyrir skipið [C].

Stjórnsýslukæran er byggð á 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 (stjórnsýslulög) og barst innan kærufrests.

Kröfur

Þess er krafist að ákvörðun Fiskistofu verði felld úr gildi og að skipinu [C] verði veitt leyfi til veiða í atvinnuskyni.

Málsatvik

Hinn 23. janúar 2026 lögðu kærendur fram umsókn um veiðileyfi fyrir skipið [C]. Með ákvörðun sinni, dags. 4. febrúar 2026, synjaði Fiskistofa umsókninni með vísan til þess að fyrri eigandi skipsins hefði gert samning við Þróunarsjóð sjávarútvegsins um úreldingu skipsins gegn greiðslu styrks. Í ákvörðuninni segir meðal annars:

Árið 1994 voru sett lög um Þróunarsjóð sjávarútvegsins nr. 92/1994 sem nú eru fallin úr gildi. Í 7. og 8. gr. kom fram að hægt væri að úrelda fiskiskip gegn styrk úr sjóðnum. Skilyrði fyrir styrknum voru að skipið væri tekið af skipaskrá, réttur þess til endurnýjunar yrði ekki nýttur og allar veiðiheimildir teknar af skipinu. Jafnframt kom fram að óheimilt væri að veita skipi leyfi til veiða í atvinnuskyni ef Þróunarsjóður hefði greitt styrk vegna úreldingar. Þrátt fyrir að lögin hafi verið felld úr gildi hefur Hæstiréttur staðfest þá framkvæmd að hafna umsóknum um leyfi til veiða í atvinnuskyni með máli H frá 27. september 2001 nr. 3/2001. Niðurstaða dómsins var sú að samningar sem gerðir voru við Þróunarsjóð væru enn í gildi og bakar, sá sem keypti skipið, sömu skyldur og styrkþegi á sama tíma og samningur var gerður.

Með vísan til þessa og þar sem fyrri eigandi skipsins hafði samkvæmt gögnum Fiskistofu fengið greiddan úreldingarstyrk vegna skipsins var umsókn kærenda sem fyrr segir hafnað.

Málsmeðferð ráðuneytisins

Kæra vegna ákvörðunar Fiskistofu barst ráðuneytinu hinn 19. febrúar 2026. Umsögn Fiskistofu um kæruna barst 24. apríl 2026 og andmæli kærenda vegna hennar 21. maí 2026.

Sjónarmið kærenda

Kærendur vísa til þess að skipið [C] hafi verið í þeirra eigu í hartnær 30 ár og allan þann tíma verið skráð athugasemdalaust í skipaskrá.  Þá hafi stjórnvöld lagt á skipið gjöld og tekið það út til lögbundinnar skoðunar líkt og um fiskiskip væri að ræða. Af þessu leiði að réttaráhrif af samningi fyrri eiganda við Þróunarsjóð sjávarútvegsins hafi fallið niður vegna tómlætis. Þá leggja kærendur áherslu á að þegar þeir keyptu skipið árið 1998 hafi þinglýsingavottorð skipsins ekki borið þess merki að fyrri eigandi hafi á sínum tíma fengið styrkgreiðslu úr Þróunarsjóði sjávarútvegsins. Sú íþyngjandi kvöð sem fólst í skilyrðum samkomulagsins við fyrri eiganda geti ekki talist bindandi fyrir grandlausa núverandi eigendur án þess að nokkuð sé aðhafst í nærri þrjá áratugi. 

Þá vísa kærendur til þess að lög um Þróunarsjóð sjávarútvegsins hafi verið felld úr gildi árið 2005. Af þeim sökum verði ekki byggt á þeim lögum lengur, né heldur dómi Hæstaréttar frá árinu 2001 sem Fiskistofa vísar til. Loks byggja kærendur á því að synjun Fiskistofu samrýmist ekki jafnræðisreglum og vísa til þess að stofnunin hafi staðfest í samtali að bátar sem teknir voru úr útgerðarrekstri á sínum tíma vegna styrkja úr Þróunarsjóði séu einu trillubátarnir sem fái ekki fiskveiðileyfi, þrátt fyrir að hafa gilt haffærisskírteini og falla að öðru leyti að gildandi stærðarreglum. Að mati kærenda er vandséð að það samrýmist jafnræðisreglu að mismuna bátum með þessum hætti.

Sjónarmið Fiskistofu

Um athugasemdir kærenda þess efnis að þinglýsingavottorð skipsins hafi ekki borið þess merki að fyrri eigandi hafi á sínum tíma fengið styrkgreiðslu úr Þróunarsjóði sjávarútvegsins bendir Fiskistofa á að þinglýsing kvaðar hafi ekki verið skilyrði fyrir greiðslu úreldingarstyrks. Að því er varðar skráningu skipsins sem fiskiskip í skipaskrá Samgöngustofu er byggt á því af hálfu stofnunarinnar að slík skráning sé formlegs eðlis og hafi ekki áhrif á lagalega stöðu skips sem úrelt fiskiskip. Um meint tómlæti stjórnvalda er tekið fram að slíkt breyti ekki réttarstöðu skips, sbr. dóm Hæstaréttar frá 27. september 2001 í máli nr. 3/2001.

Í umsögn Fiskistofu er að öðru leyti vísað til rökstuðnings í hinni kærðu ákvörðun.

Athugasemdir kærenda

Kærendur gera einkum athugasemd við þá afstöðu Fiskistofu að skráning í skipaskrá hafi aðeins formlega þýðingu og benda á að slík skráning ráði því m.a. hvaða kröfur séu gerðar til útgerða, t.d. í tengslum við skoðun og viðhald vegna endurnýjunar haffærisskírteinis. Skráningin hljóti að vera á fullri ábyrgð stjórnvalda og það skjóti skökku við að Fiskistofa geri ekkert úr skráningunni þegar það henti henni.

Forsendur og niðurstaða

Þróunarsjóði sjávarútvegsins var komið á fót með samnefndum lögum nr. 92/1994. Sjóðurinn hafði m.a. það hlutverk að greiða styrki vegna úreldingar fiskiskipa til að draga úr afkastagetu í sjávarútvegi. Skilyrði fyrir veitingu loforðs um styrk vegna úreldingar fiskiskips var samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna að eigandi þess lýsti því yfir að skipið yrði tekið af skipaskrá, að réttur til endurnýjunar yrði ekki nýttur og enn fremur að allar veiðiheimildir skipsins yrðu sameinaðar aflaheimildum annarra skipa. Þá var kveðið á um það í 2. mgr. 8. gr. laganna að óheimilt væri að veita skipi leyfi til veiða í atvinnuskyni ef Þróunarsjóður hefði greitt styrk vegna úreldingar þess, sem og að nýta fiskiskip sem hlotið hefði úreldingarstyrk til fiskveiða í efnahagslögsögu Íslands eða gera það út sem fiskiskip frá Íslandi. Úreldingarstyrkur var samkvæmt þessu því aðeins greiddur út að eigandi skips hefði tekið á sig þá skuldbindingu að því yrði ekki aftur haldið til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu.

Óumdeilt er að fyrri eigandi skipsins [C] fékk greiddan úreldingarstyrk árið 1997. Í ljósi framangreindra lagaákvæða og fyrirliggjandi opinberra gagna verður að ganga út frá því að gegn þeirri greiðslu hafi fyrri eigandi skipsins tekið á sig þá skuldbindingu að skipinu yrði ekki haldið aftur til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu. Slíkt var enda ófrávíkjanlegt skilyrði greiðslu úr sjóðnum. Þótt fyrri eigandi skipsins kunni að hafa látið hjá líða að upplýsa kærendur um þær kvaðir sem fylgdu skipinu haggar það ekki gildi þeirra gagnvart stjórnvöldum.

Framangreind 8. gr. var felld brott úr lögum nr. 92/1994 með breytingarlögum nr. 152/1996. Með þeim lögum var þar að auki kveðið á um að lög nr. 92/1994 skyldu falla úr gildi 31. desember 2009. Með breytingarlögum nr. 27/2005 var gildistími laganna styttur og mælt fyrir um að þau skyldu falla úr gildi 1. júlí 2005. Að mati ráðuneytisins er ekkert sem bendir til þess að með þessum breytingum hafi ætlunin verið sú að leysa eigendur skipa frá þeim skuldbindingum sem fylgdu greiðslu úreldingarstyrks, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 484/1998 og 3/2001. Þar sem kærendur hafa ekki sýnt fram á annað verður því að ganga út frá því að þær kvaðir sem fyrri eigandi skipsins tók á sig gegn greiðslu styrksins séu enn í gildi.

Sá munur er á skipi kærenda og öðrum skipum sem kærendur vísa til að hafi fengið veiðileyfi að þau síðarnefndu hafa ekki verið úrelt gegn greiðslu úr Þróunarsjóði sjávarútvegs. Með vísan til þessa verður ekki séð að kærendum hafi verið mismunað með þeim hætti að brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Þá verður ekki séð að með þeim athöfnum stjórnvalda sem kærendur vísa til hafi skapast hjá þeim réttmætar væntingar til þess að fá útgefið veiðileyfi, enda lá ávallt fyrir að frá þeim tíma sem skipið var úrelt gegn greiðslu frá Þróunarsjóði sjávarútvegs yrði óheimilt að nýta það til veiða í atvinnuskyni.

Að öðru leyti hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að ákvörðun Fiskistofu sé ógildanleg. Verður hún því staðfest.

 

Úrskurðarorð

Ákvörðun Fiskistofu, dags. 4. febrúar 2026, um synjun á umsókn um veiðileyfi fyrir skipið [C] er hér með staðfest.