29 febrúar 2024

Nr. 181/2024 Úrskurður

Hinn 29. febrúar 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 181/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU23050057 og KNU23050058

Kæra [...] og

Carlos [...]

á ákvörðunum

Útlendingastofnunar

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 9. maí 2023 kærðu [...], fd. [...], ríkisborgari Kúbu (hér eftir K) og [...], fd. [...], ríkisborgari Kúbu (hér eftir M), ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 28. apríl 2023, um að synja kærendum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærendur krefjast þess aðallega að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að þeim verði veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 40. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 37. gr. sömu laga. Til vara krefjast kærendur þess að hinar kærðu ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að þeim verði veitt viðbótarvernd á grundvelli 1. mgr. 40. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. mgr. 37. gr. sömu laga. Til þrautavara krefjast kærendur þess að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Til þrautaþrautavara gera kærendur kröfu um dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar samkvæmt 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga og 1. mgr. 69. gr. sömu laga. Þá eru ákvarðanir Útlendingastofnunar um að kærendum skuli brottvísað frá Íslandi samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga, kærðar til kærunefndar.

Fyrrgreindar ákvarðanir eru kærðar á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II. Málsatvik og málsmeðferð

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd hér á landi 14. mars 2023. Kærendur komu í viðtal hjá Útlendingastofnun 3. apríl 2023 ásamt löglærðum talsmanni sínum. Með ákvörðunum, dags. 28. apríl 2023, synjaði Útlendingastofnun kærendum um alþjóðlega vernd ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Kærendum var jafnframt brottvísað frá landinu og ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Voru þær ákvarðanir kærðar til kærunefndar útlendingamála 9. maí 2023. Kærunefnd barst greinargerð kærenda 23. maí 2023.

III. Ákvarðanir Útlendingastofnunar

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að kærendur byggi umsóknir sínar um alþjóðlega vernd á því að þau séu í hættu í heimaríki vegna stjórnmálaskoðana.

Niðurstaða Útlendingastofnunar var sú að kærendur væru ekki flóttamenn og að þeim skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kærendum var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður.

Útlendingastofnun tilkynnti kærendum jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvörðunarinnar, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV. Málsástæður og rök kærenda

Kærendur vísa til greinargerðar sinnar til Útlendingastofnunar og annarra gagna málsins hvað málsatvik varðar. Kærendur hafi mátt þola ofsóknir af hálfu stjórnvalda vegna stjórnmálaskoðana sinna og andmæla við stefnu stjórnvalda. M hafi verið virkur í stjórnmálahópi sem hafi veitt stjórnvöldum á Kúbu andspyrnu. Samtökin hafi efnt til friðsælla mótmæla 11. júlí 2021 sem kærendur hafi tekið þátt í. Upp frá því hafi M mátt þola ofsóknir af hálfu stjórnvalda sem hafi m.a. falist í stöðugu eftirliti með kærendum og heimili þeirra ásamt hlerunum og heimsóknum lögreglu auk þess sem þau hafi verið boðuð til skýrslutöku vegna þátttöku sinnar í mótmælunum. Við skýrslutöku hjá lögreglu sem og í heimsóknum á heimili þeirra hafi þeim og fjölskyldu þeirra verið hótað með þeim hætti að velferð þeirra hafi verið ógnað. Þá hafi K mátt þola brottvikningu úr háskóla og hótanir beinst að fjölskyldumeðlimum héldi hún andmælum sínum gegn stjórnvöldum áfram. Þá hafi ítrekað verið brotist inn á heimili kærenda í kjölfar mótmælanna og farsímum þeirra stolið. Lögregla hafi ekki sinnt rannsókn á innbrotunum með fullnægjandi hætti. K hafi verið virk á samfélagsmiðlum þar sem fylgjendur hafi tekið undir málstað hennar. Kærendur hafi þurft að þola líkamlegt ofbeldi og sæta tímabundinni frelsisskerðingu af hálfu lögreglu vegna þátttöku þeirra í mótmælum. Kærendur hafi lagt fram gögn sem sýni fram á harðræði sem þau hafi mátt þola. Kærendur hafi jafnframt með ítarlegum hætti lýst félagslegum aðstæðum í Kúbu og þeim lífsskilyrðum sem þau þurfi að búa við. Framfærsla sé erfið, verðlag hátt og laun lág. Rafmagn og aðrar nauðsynjar séu af skornum skammti. Þá sé aðgengi að heilbrigðisþjónustu ekki gott. M þjáist af háþrýstingi sem hafi ekki tekist að meðhöndla vegna skorts á þjónustu og lyfjum og K fái ekki lyf vegna sjúkdóma sem hrjái hana.

Kærendur krefjast þess aðallega að þeim verði veitt alþjóðleg vernd hér á landi með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur andmæla því sem komi fram í hinum kærðu ákvörðunum um að kærendur sæti ekki ofsóknum í heimaríki. Kærendur vísa til þess að þau óttist um líf sitt vegna stjórnmálaskoðana, þátttöku í mótmælum og aðildar M að Archipifélaginu sem gagnrýni stefnu stjórnvalda og hafi staðið að mótmælum. Vegna þátttöku kærenda í mótmælum hafi þau verið beitt ofbeldi, fangelsuð og hafi þurft að sæta eftirliti og yfirheyrslum lögreglu. Útlendingastofnun hafi metið frásögn kærenda trúverðuga og hafi lagt til grundvallar að kærendur hafi tekið þátt í mótmælum 11. júlí 2021, þurft að þola harðræði og ofbeldi af hendi lögreglu og verið fangelsuð í kjölfar þeirra. Þá hafi kærendur mátt þola yfirheyrslur vegna þátttöku sinnar og þrýst hafi verið á þau að tækju ekki þátt í mótmælum sem fyrirhuguð voru 15. nóvember 2021, en hafi síðar verið afboðuð. Með vísan til framangreinds andmæla kærendur því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að þau hafi ekki sætt ofsóknum, enda þurfi mat á því að byggja á huglægum þáttum, þ.e. afstöðu kærenda til þess hvort þau hafi verið ofsótt. Útlendingastofnun hafi ekki verið unnt að líta svo á að kærendur hafi ekki sætt ofsóknum og með því hafi stofnunin komið sér hjá því að leggja mat á þætti sem varði kærendur og ekki sinnt skyldubundnu mati við töku ákvörðunar, sbr. óskráðar meginreglur stjórnsýslulaga. K mótmælir jafnframt því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að hún hafi ekki sýnt fram á að hún búi við ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki á grundvelli stjórnmálaskoðana sinna, mótmælaþátttöku og tjáningu á samfélagsmiðlum þar í landi umfram aðra samborgara hennar sem aðhyllist sömu skoðanir. Kærendur telji ómálefnalegt sé að líta til þess við mat á ástæðuríkum ótta. Ómögulegt sé að leggja með haldbærum hætti mat á og bera saman ótta annarra sem kunni að hafa sömu skoðanir eða hafi tekið þátt í mótmælum, nema fyrir liggi huglæg afstaða þeirra. M andmælir því jafnframt sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að hann hafi ekki lagt fram gögn sem sanni þátttöku hans í Archipifélagi. M hafi greint frá því að stofnandi félagsins hafi verið fluttur til Spánar sem hafi verið leið stjórnvalda til að þagga niður í gagnrýnisröddum. Eðli máls samkvæmt eigi kærandi erfitt um vik með að afla sér sérstakrar staðfestingar á þátttöku þegar stjórnvöld komi markvisst í veg fyrir það, m.a. með því að flytja stofnanda og stjórnanda þeirra úr landi. Að mati M sé um að ræða íþyngjandi og ómálefnalega kröfu af hálfu Útlendingastofnunar. Hafa verði í huga að kærendur hafi flúið heimaríki sitt í miklum ótta um líf sitt og nánustu ættingja. Þar sem um hafi verið að ræða veigamikla ástæðu fyrir niðurstöðu stofnunarinnar, sem þó meti frásögn kærenda trúverðuga, hefði stofnunin, með vísan til rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, átt að skora á kærendur að afla slíkrar staðfestingar, áður en ákvörðun hafi verið tekin í máli M. Þar sem slíkt hafi ekki verið gert og framburður M að öðru leyti verið metinn trúverðugur, hafi átt að líta til meðalhófssjónarmiða 12. gr. stjórnsýslulaga og leggja til grundvallar sannsögli M um þátttöku sína í umræddu félagi. M vísar til úrskurðar kærunefndar útlendingamála í máli nr. 142/2023 frá 16. mars 2023. Þessi ágalli sé slíkur að hann réttlæti að ákvörðun Útlendingastofnunar verði ógild, sérstaklega í ljósi þess að um sé að ræða svokallaðar öryggisreglur stjórnsýslulaga, en brot á slíkum reglum leiði oftar en ekki til ógildingar ákvörðunar. Kærendur vísa til 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga og þess að þau hafi sætt ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð af hálfu lögreglu við mótmælin. M hafi verið beittur grófu ofbeldi, hlotið sár og verið vistaður í fangelsi í kjölfar mótmælanna í þrjá sólarhringa, þar sem honum hafi m.a. verið neitað um læknisaðstoð. Þá hafi kærendur þurft að sæta andlegu ofbeldi af hálfu stjórnvalda sem hafi birst í stöðugu eftirliti með heimili þeirra og yfirheyrslum. K hafi greint frá því að henni hafi verið hótað, léti hún ekki af mótmælum og skrifum sínum á samfélagsmiðlum. Yfirvöldum sé kunnugt um ættingja K sem séu inniliggjandi á sjúkrahúsi og það sé huglæg afstaða K að með því hafi stjórnvöld hótað brotum gegn ættingjum hennar. Við yfirheyrslu hafi lögregla hótað M á þann veg að hann hafi verið upplýstur um vitneskju lögreglunnar um að móðir hans lægi veik á spítala. Framangreint falli undir a-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Kærendur krefjast þess til vara að þeim verði veitt viðbótarvernd með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur vísa til þess að í kjölfar mótmælanna 11. júlí 2021, sem séu umfangsmestu og fjölmennustu mótmæli frá byltingunni á Kúbu 1959, hafi einræðisstjórn Kúbu brugðist við með hrottalegu ofbeldi, kúgun og ritskoðun gagnvart mótmælendum. Forseti Kúbu hafi brugðist við með því að gefa út opinbera yfirlýsingu um að allri andstöðu við stjórnvöld yrði mætt með hörku og að lögreglu hefði verið fyrirskipað að berjast við mótmælendur. Ýmis samtök, s.s. Human Rights Watch, hafi skráð og staðfest margvísleg mannréttindabrot gegn þekktum gagnrýnendum stjórnvalda og almennum borgurum, þ. á m. handahófskennd gæsluvarðhöld, ofbeldisfullar saksóknir, barsmíðar og önnur tilvik illrar meðferðar sem í sumum tilfellum séu pyntingar. Mótmælendur hafi verið hnepptir í varðhald án dómsúrskurða, verið meinað að yfirgefa heimili sín og þeir sem hafi verið fangelsaðir hafi þurft að dvelja við ómannúðlegar aðstæður þar sem fangelsin séu yfirfull, án matar eða lyfja og skortur sé á heitu vatni. Þá vísa kærendur til opinberrar umfjöllunar um illa meðferð á mótmælendum í fangelsum. Kærendur hafi lýst ofsóknum, ofbeldi, fangelsun og kúgun sem þau hafi mátt þola frá því þau tóku þátt í mótmælunum 11. júní 2021. Kærendur óttist að þau eigi á hættu að sæta pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Kærendur telji líklegt að þau muni sæta saksókn og fangelsun vegna þátttöku í mótmælunum og samtökum sem hafi það að markmiði að gagnrýna stjórnvöld og mótmæla stefnu þeirra. M hafi nú þegar mátt þola ofbeldi af hálfu stjórnvalda og fangelsun vegna stjórnmálaskoðana og hafi hlotið alvarlegt sár á fæti og verið fangelsaður í þrjá sólarhringa án læknisaðstoðar.

Til þrautavara krefjast kærendur þess að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. M hafi um árabil þjáðst af háþrýstingi og notið lyfjagjafar til þess að halda sjúkdómnum í skefjum. Vegna stjórnmálaskoðana og þátttöku í félagsskap sem hafi mótmælt stefnu stjórnvalda hafi M verið meinað að fá viðeigandi lyf leyst út í apóteki. Máli sínu til stuðnings hafi M lagt fram afrit af lyfjaskírteini sínu. Þá hafi K verið greind með vanvirkan skjaldkirtil og hafi þurft á lyfjum að halda til þess að halda sjúkdómnum í skefjum. Aðgangur að lyfjum sé af skornum skammti á Kúbu og spilling ríki um aðgang að þeim. Auk þess sé erfitt að fá læknisaðstoð og K hafi ekki getað leitað til sérfræðilæknis um tíma. Það sé mat kærenda að þar sem um lífsnauðsynlega læknismeðferð sé að ræða teljist veikindi hennar alvarleg. Kærendur uppfylli því kröfur 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga um að rík ástæða sé fyrir vernd af heilbrigðisástæðum. Þá benda kærendur einnig á að almennt séu aðstæður á Kúbu erfiðar, laun séu lág og verð á nauðsynjum hátt. Skortur sé á eldsneyti, rafmagni og matvælum. Kærendur hafi ekki möguleika á að afla sér tekna þar sem þeim sé meinað um atvinnu vegna andstöðu sinnar við stjórnvöld en stjórnvöld stjórni öllum fyrirtækjum í landinu.

Til þrautaþrautavara krefst K þess að henni verði veitt dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar samkvæmt 1. mgr. 69. gr. laga um útlendinga þar sem hún eigi systur sem hafi verið búsett hér á landi um nokkurra ára skeið. Systir hennar sé hennar nánasti aðstandandi fyrir utan aldraðan föður hennar sem sé búsettur á Kúbu. Þá gera kærendur kröfu um að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar samkvæmt 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga, verði öðru hvoru þeirra veitt dvalarleyfi.

Kærendur andmæla ákvörðun Útlendingastofnunar um að þeim skuli brottvísað frá Íslandi samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Kærendur telja þá ákvörðun ósanngjarna enda hafi kærendur náin tengsl við landið þar sem systir K, mágur og systurbörn séu öll búsett hér á landi. Kærendur telji að þau falli undir ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga, enda séu málsatvik með þeim hætti að ósanngjarnt væri að þeim yrði vísað úr landi. Auk þess séu aðstæður í heimaríki kærenda með þeim hætti að þeim stafi hætta af því að vera vísað aftur þangað. Þá vísar M til þess að endurkomubann samkvæmt 101. gr. laga um útlendinga yrði honum afar þungbært þar sem bróðir hans búi í Frakklandi ásamt fjölskyldu sinni. Erfitt væri fyrir M að geta ekki heimsótt þau.

V. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærendur framvísað kúbverskum vegabréfum. Telur kærunefnd því ljóst að kærendur séu kúbverskir ríkisborgarar.

Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Kúbu m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

Amnesty International Report 2021/22 – Cuba (Amnesty International, 29. mars 2022);
Annual Report of the Inter-American Commission on Human Rights 2021 (IACHR, 2022);
Brief analysis of conflict-related incidents and protests in selected countries (covering 8 – 14 October 2022) (ACLED, https://acleddata.com/dashboard/#/dashboard);
Chapter IV.B Cuba. Annual report 2021 (Inter-American Commission on Human Rights, 1. júní 2022);
Congressional Research Service: Cuba: U.S. Policy Overview (uppfært 28. desember 2022);
Cuba Country Report 2022 (Bertelsmann Stiftung, febrúar 2022);
Country Reports on Human Rights Practices 2021: Cuba (U.S. Department of State, 12. apríl 2022);
Country Reports on Human Rights Practices 2022: Cuba (U.S. Department of State, 20. mars 2023;
Cuba: New penal code that came into force on 1 December 2022 tightens restrictions on freedom of expression and assembly (Amnesty International, 2. desember 2022);
Cuba Overview (The World Bank, skoðað 19. október 2023);
Cuba protests: latest information (Amnesty International, 22. júlí 2021);
Cuba: Repressive Rules for Doctors Working Abroad (Human Rights Watch, 23. júlí 2020);
Cuba – Statistics & Facts (Statista, 18. nóvember 2021);
Factsheets, reforms in Cuba (WOLA Advocacy for Human rights in the Americas, 30. nóvember 2016);
Freedom in the World 2023 - Cuba (Freedom House, 2023);
Hospitals in Cuba (https://www.internationalinsurance.com/hospitals/cuba/, sótt 20. október 2023);
IOM (UN Migration);
July 11 in Cuba: A Year Later (Advocacy for Human Rights in the Americas (WOLA), 7. júlí 2022);
Political Repression in Cuba Ahead of the 2023 Parliamentary Elections (Acled, 23. mars 2023);
Prison or Exile. Cuba´s Systematic Repression of July 2021 Demonstrators (Human Rights Watch, júlí 2022);
Situation of Human Rights on Cuba (Inter-American Commission on Human Rights, 3. febrúar 2020);
The Health System in Cuba: Origin, Doctrine and Results (Salim Lamrani, Études caribéennes, 7. júlí 2021);
The State of the World´s Human Rights: Cuba 2022 (Amnesty International, 27. mars 2023);
The World Factbook – Cuba (CIA, uppfært 13. febrúar 2024);
World Report 2024 – Cuba (Human Rights Watch, 11. janúar 2024) og
2021 Country Security Report (U.S. Department of State´s Overseas Security Advisory Council (OSAC), 13. september 2021).

Í framangreindum gögnum kemur fram að Kúba sé eyríki í Karabíska hafinu með um 11 milljónir íbúa. Árið 1945 gerðist Kúba aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1995 og samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum árið 1980. Kúba er einræðisríki með eins flokka kerfi þar sem kommúnistaflokkurinn er eini löglegi stjórnmálaflokkurinn. Fidel Castro hafi leitt uppreisnarher til sigurs árið 1959 og stjórnað þar til bróðir hans, Raul Castro, hafi tekið við í febrúar 2008. Miguel Díaz-Canel hafi verið handvalinn til að taka við, verið samþykktur sem forseti af þjóðþinginu og tekið við embætti 19. apríl 2018. Þá hafi hann leyst fyrrverandi forseta, Raul Castro, af hólmi sem ritari Kommúnistaflokksins 19. apríl 2021.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins kemur fram að kosningar í landinu séu hvorki frjálsar né sanngjarnar. Viðskiptabann við Bandaríkin hafi verið í gildi frá árinu 1961. Stjórnvöld í Bandaríkjunum hafi frá desember 2014 sýnt viðleitni til að koma á diplómatískum samskiptum við kúbversku ríkisstjórnina og hafi bæði ríkin opnað sendiráð í sínum löndum frá júlí 2015. Viðskiptabannið sé enn í gildi og samband Bandaríkjanna og Kúbu stirt.

Efnahagskerfið sé að mestu ríkisrekið þó einkavæðing og erlendar fjárfestingar hafi aukist. Raul Castro hafi byrjað að færa Kúbu í átt að blönduðu hagkerfi með sterkari einkageira og merkja megi breytingar þó þær séu hægfara. Með nýrri stjórnarskrá sem Kúba hafi samþykkt árið 2019 hafi verið stigið skref til umbóta en yfirráð yfir efnahagsmálum hafi haldist hjá ríkinu. Covid-19 heimsfaraldurinn hafi bitnað harkalega á kúbversku efnahagslífi. Ríkisstjórnin hafi lækkað hagvaxtaspá sína fyrir árið 2022 úr 4% í 2%. Þá hafi hæg endurreisn ferðaþjónustunnar haft áhrif á hagkerfið, auk áhrifa vegna innrásar Rússlands í Úkraínu, þ.m.t. á matvæli og eldsneytisverð. Stórfelldur bruni í ágúst 2022 sem hafi skemmt helstu olíugeymslu Kúbu og fellibylurinn Ian, sem hafi valdið miklum skemmdum í vesturhluta Kúbu í lok september 2022 hafi ennfremur haft neikvæð áhrif á efnahag landsins.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2022 kemur fram að innanríkisráðuneytið hafi eftirlit með lögreglu, öryggissveitum og fangelsiskerfinu. Þjóðarbyltingarlögreglan (e. The National Revolutionary Police) sé æðsta löggæslustofnun ríkisins. Sérhæfðar deildir öryggissviðs ráðuneytisins beri ábyrgð á eftirliti og að halda niðri sjálfstæðri stjórnmálastarfsemi. Forysta ríkisins, þar á meðal meðlimir hersins, haldi uppi virkri stjórn á öryggissveitum. Trúverðugar heimildir beri með sér að meðlimir öryggissveitanna hafi framið fjölda ofbeldisverka og að pólitískum föngum hafi fjölgað. Þá séu aðstæður í fangelsum afar bágbornar.

Í sömu skýrslu kemur fram að helstu vandamál á sviði mannréttinda séu ólögleg og handahófskennd morð, þ.m.t. án dóms og laga, mannshvörf, pyndingar, ómannúðleg og vanvirðandi meðferð öryggissveita á pólitískum andófsmönnum, varðhaldsföngum og föngum, erfiðar og lífshættulegar aðstæður í fangelsum, handahófskenndar handtökur og gæsluvarðhald pólitískra fanga og skerðing á sjálfstæði dómstóla. Í skýrslunni kemur fram að handahófskennd eða ólögmæt afskipti af friðhelgi einkalífs viðgangist og stjórnvöld hafi beint hefndaraðgerðum gegn fjölskyldumeðlimum vegna meintra brota einstaklinga. Þá séu í landinu alvarlegar takmarkanir á tjáningar- og fjölmiðlafrelsi þar sem ofbeldi og hótanir um ofbeldi gegn blaðamönnum tíðkist í auknum mæli auk þess sem ritskoðun og meiðyrðalög séu notuð gegn einstaklingum sem gagnrýni forystu stjórnvalda auk þess sem stjórnvöld stundi alvarlegar takmarkanir á netfrelsi. Vanmáttur borgaranna til að hafa áhrif á stjórn ríkisins með friðsamlegum hætti í frjálsum og sanngjörnum kosningum, þ.m.t. alvarlegar og óeðlilegar takmarkanir á stjórnmálaþátttöku auk mikillar spillingar innan stjórnkerfisins. Þrátt fyrir að það sé stefnumál stjórnvalda, þá láta þau hjá líða að rannsaka og lögsækja þá sem fremji ofbeldisverk og refsileysi gerenda sé því enn útbreitt. Ennfremur ríki refsileysi vegna opinberrar spillingar.

Í sömu skýrslu kemur fram að stjórnarskrá Kúbu frá 2019 kveði á um tjáningarfrelsi borgaranna, þ. á m. blaðamanna og annarra fjölmiðlamanna, en með því skilyrði að tjáningin „samrýmist markmiðum sósíalísks samfélags“. Lögin kveði á um fangelsisrefsingu frá þremur mánuðum að 15 ára fangelsi fyrir að gagnrýna stjórnmálamenn eða dreifingu áróðurs gegn stjórnvöldum. Þá hafi stjórnvöld takmarkað tjáningu og aðgengi að samfélagsmiðlum s.s. Facebook, Instagram og Telegram, m.a. á efni sem stjórnvöld telji „viðkvæm“. Kúbversk stjórnvöld haldi áfram að bæla niður og refsa fyrir hvers kyns andóf og opinbera gagnrýni. Hinn 11. júlí 2021 hafi tugþúsundir manna streymt út á götur víðs vegar um eyjuna og hafið friðsamleg mótmæli vegna efnahagsmála, lyfjaskorts, viðbragða stjórnvalda við Covid-19 heimsfaraldrinum, takmarkana á tjáningarfrelsi og banns á rétti fólks til að safnast saman á friðsamlegum samkomum. Ríkisstjórnin hafi brugðist við með harkalegum aðgerðum, þar á meðal víðtæku varðhaldi mótmælenda, aðgerðarsinna og almennra borgara. Í kjölfar mótmælanna hafi hundruð mótmælenda verið sóttir til saka og dæmdir, þar á meðal 25 ólögráða börn.

Í skýrslu Human Rights Watch frá 2022 kemur fram að mótmælin hafi verið þau stærstu og útbreiddustu í áratugi. Þess hafi verið krafist að kúgun stjórnvalda yrði hætt og hafi stjórnvöld verið gagnrýnd fyrir að gera ekkert til að uppfylla grunnþarfir borgaranna. Kúbverjar séu orðnir langþreyttir á efnahagsástandinu í landinu en auk þess hafi Covid-19 heimsfaraldurinn gert illt verra og stjórnvöld séu sökuð um að nýta sér ástandið til að brjóta enn frekar á borgurum sínum. Öryggissveitir hafi mætt mótmælendum með táragasi, barsmíðum og handtökum. Forsetinn hafi kallað til „alla byltingarsinna og kommúnista til að takast á við þessi mótmæli“, sem sé tilvísun í 4. gr. stjórnarskrárinnar, sem veiti borgurum rétt til að „berjast með hvaða hætti sem er, þar á meðal með vopnum í bardaga“ gegn hverjum þeim sem „ætli að kollvarpa pólitísku, félagslegu og efnahagslegu skipulagi sem komið sé á með þessari stjórnarskrá“. Í október 2021 hafi yfirvöld hafnað beiðni um að veita leyfi fyrir friðsamlegum mótmælum sem fyrirhuguð hafi verið 15. nóvember 2021 og haft uppi hótanir gegn skipuleggjendum. Yfirvöld hafi lýst yfir að fyrirhuguð mótmæli, sem hópur listamanna og andófsmanna hafi skipulagt, væru ólögleg. Seinna í októbermánuði hafi ríkissaksóknari gefið út yfirlýsingu þar sem fólk hafi verið varað við saksókn ef mótmælin færu fram.

Í grein um heilbrigðiskerfið á Kúbu frá árinu 2021 og í frétt á vef Human Rights Watch frá 23. júlí 2020, kemur fram að eftir byltinguna árið 1959 hafi stjórnvöld á Kúbu einsett sér að veita öllum borgurum alhliða heilbrigðisþjónustu og vandaða ókeypis menntun. Þá kemur fram að heilbrigðiskerfi Kúbu þyki lofsvert á heimsvísu, m.a. vegna þess að það sé ókeypis fyrir alla borgara landsins. Það séu engin einkasjúkrahús eða heilsugæslustöðvar á Kúbu þar sem allir þættir heilbrigðisþjónustunnar séu reknir af stjórnvöldum og miði stefna stjórnvalda einkum að öflugum forvörnum. Heilbrigðisþjónusta hafi verið í forgangi og þyki sjálfsögð mannréttindi allra borgara landsins enda hafi náðst mikill árangur í baráttu við ýmis konar sjúkdóma og sé meðallífaldur 79 ár sem sé á pari við ríkustu lönd heims. Þá eigi þær fjölmörgu heilbrigðisstofnanir sem starfi í landinu að aðlaga sig að þörfum þess hóps sem leiti til þeirra, t.d. ef mikill fjöldi sjúklinga sé með sykursýki eða háan blóðþrýsting þá sé þjónustu við þá hópa efld. Þó hrjái ýmislegt heilbrigðisþjónustuna, m.a. þarfnist innviðir endurnýjunar, flestar byggingar séu í slæmu ástandi og þarfnist viðgerða. Læknar glími einnig við ýmis vandamál, svo sem lyfjaskort og skort á lækningatækjum. Viðskiptabann Bandaríkjanna hafi haft mikil áhrif á aðgang Kúbu að lækningatækjum þar sem búnaður sé fluttur alla leið frá Kína sem geti tekið langan tíma að fá afhentan. Þrátt fyrir að ekki séu starfandi einkarekin sjúkrahús eða heilsugæslustöðvar, þá séu starfandi sérhæfðar heilsugæslustöðvar sem séu sérstaklega ætlaðar diplómötum og ferðamönnum. Bestu sjúkrahúsin og læknar sinni ferðamönnum og stjórnmálamönnum og almennir borgarar þurfi að lifa við skerta þjónustu. Í janúar 2022 hafi yfirvöld viðurkennt að skortur væri á lyfjum í landinu og að um 88 af þeim 262 lyfjum sem væru talin mikilvægust væru ófáanleg í landinu.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins um stöðu mannréttinda í Kúbu kemur fram að stjórnarskráin kveði á um jafnan rétt kvenna og karla. Konur hafi sömu réttindi og skyldur í hjónabandi, við skilnað, við forsjárskyldur og til atvinnu. Lög kveði á um bann við nauðgunum og ,,lostafullri misnotkun“ gegn báðum kynjum. Viðurlög við nauðgun séu að minnsta kosti fjögurra ára fangelsi auk þess sem kynferðisleg áreitni sé refsiverð. Þá hafi nýleg fjölskyldulög í landinu styrkt réttindi kvenna og stúlkna, m.a. með því að efla rétt til barnseigna og leggja bann við heimilisofbeldi og öllum líkamlegum refsingum. Í skýrslum baráttuhópa um kvenréttindi komi hins vegar fram að glæpir gegn konum séu vanskráðir og stjórnvöld rannsaki málin ekki með fullnægjandi hætti.

Á vefsíðu AACRAO (The American Association of Collegiate Registrars and Admissions Officers) kemur fram að menntun á Kúbu er ókeypis, frá grunnskóla til doktorsnáms. Menntun sé í hávegum höfð og höfuðáhersla sé á að hafa hana aðgengilega fyrir alla. Að jafnaði velji nemendur námsfög sem höfði til þeirra og nemendur hafi tækifæri til að snúa aftur í skóla til endurmenntunar og skipta um starfsferil óski þeir þess og eftirspurn sé eftir því starfi.

Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Kærunefnd hefur við mat sitt á umsókn kærenda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá hefur aðferðarfræði trúverðugleikamats kærunefndar tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Kærendur byggja umsóknir sínar á því að þau séu í hættu í heimaríki sínu vegna stjórnmálaskoðana sinna og almenns ástands.

Mat á trúverðugleika frásagna kæranda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum frá heimaríki kærenda.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að þau væru fædd og uppalin í Camaguay, í Camaguay héraði á Kúbu og hafi búið þar þangað til þau hafi flúið heimaríki sitt. K hafi starfað sem ritari hjá fyrirtæki í eigu ríkisins og M sem endurskoðandi hjá fyrirtæki í eigu ríkisins. Kærendur hafi tekið þátt í almennum mótmælum 11. júlí 2021 þar sem þau hafi verið handtekin, beitt harðræði og ofbeldi af hálfu lögreglu og M hafi meiðst á fæti. Þá hafi M verið haldið í 72 klukkustundir og K í 24 klukkustundir við slæmar aðstæður. Í kjölfar mótmælanna hafi orðið til hópur, Archipiélago, sem hafi haft það að markmiði að skipuleggja önnur mótmæli sem fara hafi átt fram 15. nóvember 2021 og M hafi gerst aðili að hópnum. Þá hafi K verið virk á samfélagsmiðlum þar sem hún hafi sett fram skoðanir sínar um það ofbeldi sem fólk hafi verið beitt á mótmælunum 11. júlí 2021. Kærendur hafi verið boðuð í yfirheyrslu hjá lögreglu 11. nóvember 2021 þar sem þau hafi verið hvött til þess að taka ekki þátt í mótmælunum sem fara áttu fram 15. nóvember 2021. Þá hafi lögregla verið með hótanir við kærendur og hafi tekið fram að þeir þekktu til fjölskyldumeðlima þeirra, m.a. móður M sem væri á spítala. Móðir M hafi síðar látist vegna þess að hún hafi ekki fengið nauðsynlega næringu vegna veikinda sinna auk þess sem hún hafi fengið röng sýklalyf. Kærendur greindu frá því að setið hafi verið fyrir utan heimili þeirra, þeim verið veitt eftirför og símar þeirra hafi verið hleraðir. Þá hafi K verið gert að hætta námi í háskóla og M hafi misst vinnuna sína í febrúar 2023 fyrir að vera andstæðingur yfirvalda. Auk þess hafi tvívegis verið brotist inn til þeirra og einu sinni gerð tilraun til innbrots eftir að þau tóku þátt í mótmælunum 11. júlí 2021. Innbrotin hafi átt sér stað sumarið 2021 og áramótin 2022. Kærendur hafi tilkynnt innbrotin til lögreglu en hún hafi ekki aðhafst að mati kærenda. Kærendur byggja á því að þau hafi verið ofsótt af yfirvöldum í heimaríki og þau óttist um líf sitt og að vera fangelsuð verði þau endursend þangað. Þá sé almennt ástand í heimaríki þeirra slæmt.

Kærendur hafa greint frá því að þau hafi tekið þátt í mótmælum í eitt skipti, dags. 11. júlí 2021, en þá hafi þúsundir manna mótmælt á götum úti og margir verið handteknir. Kærendur hafi verið handtekin, beitt harðræði og yfirheyrð. Þá hafi kærendur verið boðuð í yfirheyrslu 11. nóvember 2021. Kærunefnd dregur framangreint ekki í efa og er sú frásögn kærenda í samræmi við landaupplýsingar. Heimildir bera með sér að efnt hafi verið til fleiri mótmæla á síðustu árum í Kúbu vegna almennra aðstæðna, m.a. í borginni Camaguay, og að yfirvöld hafi í einhverjum tilvikum handtekið almenna borgara vegna þátttöku þeirra í mótmælum. Þá hafi yfirvöld gripið til ýmissa aðgerða til þess að sporna gegn mótmælum sem og annars konar andstöðu við stjórnvöld. Gögn benda þó til þess að athygli og aðgerðir stjórnvalda til að bæla niður andstöðu beinist einkum að aðgerðarsinnum, lista- og blaðamönnum og öðrum sem fari hátt með stjórnmálaskoðanir sínar og séu áberandi í gagnrýni sinni. Þrátt fyrir viðbrögð stjórnvalda benda heimildir til þess að fjöldi frjálsra félagasamtaka starfi í landinu sem berjist fyrir réttindum íbúa og þá hafi á síðustu árum orðið aukning í sjálfstæðri fjölmiðlaumfjöllun á veraldarvefnum. M hefur greint frá því að hann hafi gerst aðili að mótmælendahópnum Archipiélago. Hópurinn hafi verið stofnaður til þess að skipuleggja mótmæli á Kúbu 15. nóvember 2021 sem síðan hafi ekki orðið af þar sem höfuðpaur hópsins hafi verið handtekinn. M sé ekki einn af höfuðpaurum hópsins og frásögn hans bendir ekki til þess að hann hafi tekið þátt í aðgerðum gegn stjórnvöldum eða mótmælum frá 11. júlí 2021. K hefur greint frá því að hún hafi verið virk á samfélagsmiðlum og verið undir smásjá yfirvalda af þeim sökum. Samkvæmt framlögðum gögnum hefur K sett inn nokkrar færslur á Facebook síðu sína þar sem hún gagnrýnir yfirvöld en hún er með um 900 fylgjendur. Síðasta færslan er frá því í október 2022 en frásögn kæranda bendir ekki til þess að yfirvöld hafi haft afskipti af henni fyrir þær sakir. Kærendur byggja á því að eftir að þau hafi mætt til mótmæla í júlí 2021 hafi þau orðið vör við að þau væru undir sérstöku eftirliti og að tilraunir hafi verið gerðar til að koma höggi á þau. Ókunnugir menn hafi verið fyrir utan hús þeirra og tvívegis hafi verið brotist inn til þeirra þar sem m.a. farsímum þeirra hafi verið stolið. Þá hafi M misst vinnuna og K hafi verið gert að hætta í háskóla og greint frá því að ef hún hugsi og skrifi gegn yfirvöldum geti hún ekki verið hluti af skólanum.

Að mati kærunefndar hafa kærendur ekki leitt rökstuddar líkur að því að framangreind atvik tengist því að þau hafi tekið þátt í mótmælum þetta eina sinn eða að þau hafi verið eða séu undir sérstöku eftirliti af hálfu stjórnvalda. Við það mat hefur kærunefnd einkum litið til þess að K hélt starfi sínu hjá ríkisreknu fyrirtæki allt þar til þau yfirgáfu heimaríki sitt. Þá er að mati kærunefndar ótrúverðugt að M hafi misst starfið sitt í febrúar 2023 vegna mótmælanna, tæplega tveimur árum eftir að hann tók þátt í umræddum mótmælum og skömmu áður en kærendur yfirgáfu heimaríki sitt 12. mars 2023, enda kváðust þau ekki hafa tekið þátt í frekar mótmælum. Þá telur kærunefnd að kröfur kærenda til rannsóknar lögreglu á innbrotum á heimil þeirra, s.s. um fingraför og leitarhunda, séu óraunhæfar. Þá lítur kærunefnd til þess hve langt er um liðið frá því yfirvöld hafi síðast haft afskipti af kærendum og að þau hafi getað ferðast án hindrana hingað til lands í mars 2023. Verður því ekki lagt til grundvallar að kærendur hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki á grundvelli stjórnmálaskoðana sinna, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þá verður ekki talið að gögn málsins beri með sér að kærendur eigi á hættu að sæta ofsóknum af öðrum ástæðum er tilgreindar eru í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að þau hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. og 3. mgr. 38. gr. laganna.

Kærendur uppfylla því ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi.

Ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga ber að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram þegar metið er hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærendur verða þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kærenda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

Kærendur vísa til þess að þau séu í hættu vegna almenns ástands og erfiðra efnahagslegra aðstæðna í heimaríki. Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér benda til þess að ástandið á Kúbu sé víða ótryggt sökum náttúruhamfara og efnahagsþrenginga, m.a. í kjölfar Covid-19 heimsfaraldursins, og að fjöldi þeirra sem yfirgefið hafa landið hafi aukist verulega síðustu ár. Það er þó mat kærunefndar að virtum framburði kærenda, gögnum málsins og landaupplýsingum um ástandið á Kúbu að kærendur eigi ekki á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, s.s. að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði þeim gert að snúa til Kúbu.

Í ljósi þess sem að framan er rakið og þeirra gagna sem liggja fyrir um heimaríki kærenda telur kærunefnd að aðstæður kærenda þar séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laganna. Kærendur uppfylla því ekki skilyrði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi.

Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að kærendur uppfylli ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu. Með vísan til niðurstöðu kærunefndar að framan verður ekki talið að aðstæður kærenda nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi K frá því að hún hafi verið greind með vanvirkan skjaldkirtil í heimaríki og hafi glímt við vandamál, s.s. þunglyndi og kvíða vegna þess. Kærandi hafi tekið lyf en hafi hætt að taka þau nokkrum mánuðum áður en hún yfirgaf heimaríki sitt. Lyfið hafi ekki alltaf verið til í apótekum og hún hafi þurft að bíða í langri röð til að nálgast það. Þá greindi K frá því að vinkona hennar sem starfi á spítala hafi útvegað henni tíma hjá sálfræðingi. M greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að hann væri með háþrýsting og hafi hlotið meðferð við því í heimaríki. Kærandi hafi hætt að taka lyf fyrir um ári síðan þar sem yfirvöld á Kúbu hafi komið í veg fyrir að hann fengi að leysa út lyfin sín. M hefur lagt fram afrit af lyfjaskírteini þar sem hann kveður m.a. koma fram að lyf sem hann þarfnist sé ekki til. Fyrirliggjandi heimildir bera með sér að heilbrigðiskerfi Kúbu þyki öflugt í alþjóðlegum samanburði, m.a. vegna þess að það sé ókeypis fyrir alla borgara landsins. Heilbrigðisþjónusta hafi verið í forgangi hjá stjórnvöldum og þyki sjálfsögð mannréttindi allra borgara landsins enda hafi náðst mikill árangur í baráttu við ýmiss konar sjúkdóma og meðallífaldur sé 79 ár sem sé á pari við ríkustu lönd heims. Þó séu ýmsir vankantar á heilbrigðiskerfinu sem tengist einkum efnahagsþvingunum, s.s. lyfjaskortur og skortur á lækningatækjum. Viðskiptabann Bandaríkjanna hafi haft mikil áhrif á aðgang Kúbu að lækningatækjum þar sem búnaður sé fluttur alla leið frá Kína sem geti tekið langan tíma að fá afhentan. Í janúar 2022 hafi yfirvöld viðurkennt að skortur væri á lyfjum í landinu og að um 88 af þeim 262 lyfjum sem væru talin mikilvægust væru ófáanleg í landinu. Þrátt fyrir að lyfjaskortur sé vandamál í heimaríki kærenda og erfitt geti reynst að nálgast lyf hefur K greint frá því að hún hafi verið greind með vanvirkan skjaldkirtil þegar hún hafi verið fjögurra ára og að hún hafi hlotið meðferð við því í heimaríki og fengið þau lyf sem hún hafi þurft á að halda. Þá bera framlögð gögn með sér að M hafi fengið lyf í heimaríki. Að mati kærunefndar hafa kærendur ekki sýnt fram á að þau glími við skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm og að meðferð við honum sé aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki þeirra. Í ljósi frásagnar kærenda verður sú meðferð sem kærendur þarfnast hvorki talin vera svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir þau verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Verður því ekki talið að kærendur hafi sýnt fram á ríka þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli. Kærendur eru hjón og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau séu vinnufær og fær um að framfleyta sjálfum sér. Menntun Kúbverja er þungamiðja samfélagsins og er hún gjaldfrjáls fyrir alla. Stjórnarskrá Kúbu kveður á um rétt borgara til atvinnu. Af skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins er ljóst að borgurum er í einhverjum tilvikum sagt upp störfum og mæta hindrunum, hafi þeir tjáð sig um pólitískar skoðanir í óþökk stjórnvalda. Af þeim gögnum sem kærunefnd hefur rannsakað verður ekki annað ráðið en að kærendur geti snúið aftur til heimaríkis og farið aftur í skóla eða endurnýjað atvinnusamninga. Þrátt fyrir að stjórnvöld kveði niður mótmæli og skerði tjáningarfrelsi þegna sinna þá verður ekki talið að frásögn þeirra um að M hafi verið sagt upp störfum rétt fyrir komu hans til landsins og K hafi verið gert að hætta í skóla eigi við rök að styðjast. Verður því ekki byggt á öðru en að þau geti, óski þau þess, snúið aftur til starfa sem ritari og endurskoðandi eða annarra starfa og að þau hafi verið fær um að framfleyta sér og muni vera það áfram. Er það mat kærunefndar að kærendur séu fær um að framfleyta sér og njóti auk þess stuðnings fjölskyldu í heimaríki. Stjórnarskrá Kúbu kveður á um jafnan rétt kvenna og karla. Konur hafi sömu réttindi og skyldur í hjónabandi, við skilnað, við forsjárskyldur, framfærslu heimilis og til atvinnu. Kærunefnd telur því að félagslegar aðstæður kærenda við komu til heimaríkis séu ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar upplýsingar um heimaríki kærenda og gögn málsins eru virt í heild er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau teljist hafa ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Því er fallist á það með Útlendingastofnun að aðstæður kæranda í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd 14. mars 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

Dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar

K krefst þess til þrautaþrautavara að henni verði veitt dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar samkvæmt 1. mgr. 69. gr. laga um útlendinga þar sem hún eigi systur sem hafi verið búsett hér á landi um nokkurra ára skeið. Systir hennar sé hennar nánasti aðstandandi fyrir utan aldraðan föður hennar sem sé búsettur á Kúbu. Í 69. gr. laga um útlendinga kemur fram að ákvæðið nái til nánustu aðstandenda sem séu nánar tiltekið maki, sambúðarmaki, börn viðkomandi yngri en 18 ára og foreldrar viðkomandi 67 ára og eldri. Ljóst er að systir kæranda getur ekki fallið þar undir. Auk þess skal leggja fram umsókn um dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar hjá Útlendingastofnun. Kærendur gera jafnframt kröfu um að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar samkvæmt 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga, verði öðru hvoru þeirra veitt dvalarleyfi. Kærendum hefur verið synjað um alþjóðlega vernd hér á landi og á framangreint ákvæði því ekki við í málum þeirra.

Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda telur kærunefnd að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda. Kærunefnd telur því að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda þangað.

Brottvísun og endurkomubann

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt gögnum málsins sóttu kærendur um alþjóðlega vernd hér á landi 14. mars 2023. Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kærendum og úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim frá Íslandi og ákvarða kærendum endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærendur greindu frá því að systir K og maðurinn hennar væru búsett hér á landi og að bróðir M og fjölskylda hans væru búsett í Frakklandi. Þá greindi K frá því að um væri að ræða ósanngjarna ráðstöfun þar sem hún þurfi öryggi og eigi rétt á betra lífi. M kvað líf þeirra vera í hættu í heimaríki.

Af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun þeirra og endurkomubann kærenda verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð kærenda eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum kærenda er þeim brottvísað og kærendum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið auk þess sem tekið var fram að yfirgefi þau landið sjálfviljug innan þess frests verði endurkomubannið fellt niður.

Að mati kærunefndar og með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi kærendur landið sjálfviljug innan framangreinds frests.

Samantekt

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru ákvarðanir Útlendingastofnunar í málum kærenda staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar í málum kærenda eru staðfestar. Endurkomubann kærenda verður fellt úr gildi fari þau sjálfviljug frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration in the cases of the appellants are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Sindri M. Stephensen Þorbjörg I. Jónsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka