27 mars 2024

Nr. 300/2024 Úrskurður

Hinn 27. mars 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 300/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU24020082 og KNU24020081

Kæra [...]

[...]

og barna þeirra

á ákvörðunum

Útlendingastofnunar

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 12. febrúar 2024 kærðu einstaklingar er kveðast heita [...], vera fædd [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir K) og [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir M), ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 29. janúar 2024 um að synja kærendum og börnum þeirra sem þau kveða heita, [...], vera fæddur [...], ríkisborgari Sómalíu (hér eftir A) og [...], fd. [...], ríkisborgari Sómalíu (hér eftir B) um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærendur krefjast þess aðallega að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að þeim og börnum þeirra verði veitt alþjóðleg vernd hér á landi á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til vara er þess krafist að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að þeim og börnum þeirra verði veitt viðbótarvernd á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til þrautavara er þess krafist að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að þeim og börnum þeirra verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Til þrautaþrautavara krefjast kærendur þess að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og þeim og börnum þeirra verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Fyrrgreindar ákvarðanir eru kærðar á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II. Málsatvik og málsmeðferð

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd hér á landi 14. desember 2022 fyrir sig og A en B er fæddur hér á landi. Við leit að fingraförum kærenda í Eurodac gagnagrunninum 30. desember 2022 og 10. janúar 2023, kom í ljós að fingraför þeirra höfðu verið skráð í grunninn af yfirvöldum í Grikklandi. Hinn 11. janúar 2023 var beiðni um upplýsingar um stöðu kærenda beint til yfirvalda í Grikklandi, sbr. 34. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir Dyflinnarreglugerðin). Í svari frá grískum yfirvöldum, dags. 16. janúar 2023, kom fram að kærendum hafi verið veitt réttarstaða flóttamanns 29. mars 2022 og hefðu gilt dvalarleyfi þar í landi til 28. mars 2025. Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 21. og 24. febrúar 2023, ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 27. mars 2023 að taka umsóknir kærenda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að þeim skyldi vísað frá landinu. Með úrskurði kærunefndar nr. 352/2023, dags. 13. júní 2023, voru ákvarðanir Útlendingastofnunar staðfestar. Hinn 19. júní 2023 lögðu kærendur fram beiðni um frestun réttaráhrifa. Með úrskurði kærunefndar nr. 437/2023, dags. 17. ágúst 2023, var beiðni kærenda hafnað.

Hinn 18. október 2023 var mál kærenda tekið til efnismeðferðar á grundvelli 32. gr. c. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017. Kærendur komu í viðtal hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 13. desember 2023 og til framhaldsviðtals hjá stofnuninni 10. janúar 2024. Með ákvörðunum, dags. 29. janúar 2024, synjaði Útlendingastofnun kærendum og börnum þeirra um alþjóðlega vernd ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Voru framangreindar ákvarðanir kærðar til kærunefndar útlendingamála 12. febrúar 2024. Hinn 26. febrúar barst kærunefnd greinargerð kærenda.

III. Ákvarðanir Útlendingastofnunar

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að kærendur byggi umsóknir sínar um alþjóðlega vernd á því að þau séu í hættu í heimaríki vegna ofsókna af hálfu hryðjuverkahópsins Al-Shabaab.

Niðurstaða Útlendingastofnunar var sú að kærendur væru ekki flóttamenn og að þeim skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kærendum var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum barna kærenda, kom fram að þau væru svo ung að árum að ekki yrði talið tilefni til að taka viðtal við þau. Fram kom að umsóknir barna kærenda væru grundvallaðar á framburði foreldra þeirra og þeim hefði verið synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Í ákvörðunum foreldra hefði jafnframt verið tekin afstaða til aðstæðna barnanna og hvernig þær aðstæður horfi við einstökum þáttum ákvörðunarinnar. Var það niðurstaða Útlendingastofnunar með vísan til niðurstöðu í máli foreldra þeirra, að gættum ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, laga um útlendinga og barnaverndarlaga, að börnum kærenda væri ekki stefnt í hættu með því að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis.

Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Börnum kærenda var brottvísað frá landinu.

Útlendingastofnun tilkynnti kærendum og börnum þeirra jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvörðunarinnar, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV. Málsástæður og rök kærenda

Í greinargerð kærenda kemur fram að þau hafi verið búsett í fylkinu Karan í hverfinu Yamurio í Mógadisjú í Sómalíu þar til þau hafi neyðst til að flýja vegna líflátshótanna af hálfu Al-Shabaab sem áttu sér stað 4. maí 2020. Kærendur hafi flúið heimili sitt og farið í felur í fylkjunum Ceelasha Biyaha og síðan í Xarayaale, þar til þau hafi yfirgefið landið 18. júlí 2020. Kærendur greina frá því að þau hafi lagt á flótta vegna starfa M sem bílstjóri í heimaríki en hann hafi tvívegis farið gegn fyrirmælum Al-Shabaab. Annað atvikið hafi átt sér stað 20. júní 2018 þegar M hafi keyrt litla rútu á milli Jowhar og Mahaday. M hafi ekki farið eftir fyrirmælum meðlima Al-Shabaab um akstur rútunnar og hafi þá orðið fyrir skotárás af þeirra hálfu og hafi í kjölfarið þarfnast aðhlynningar á spítala í rúmlega mánuð. Seinna atvikið hafi átt sér stað 4. maí 2020 þegar M hafi verið að keyra vöruflutningabíl með ávöxtum í Balcad. M hafi verið stöðvaður af meðlimum Al-Shabaab sem hafi ætlað að nota M sem burðardýr fyrir sprengiefni. M hafi náð að flýja og kært atvikið samdægurs til lögreglu í fylkinu Yaaqshiid. Meðlimir Al-Shabaab hafi hringt í hann þrívegis þennan sama dag og hótað honum og fjölskyldu hans lífláti. Meðlimir samtakanna hafi látið í ljós að þeir byggju yfir miklum upplýsingum um fjölskyldur kærenda, þá hafi þeir lýst húsnæði þeirra og sagst hafa vitneskju um veikindi dóttur þeirra sem hafi síðar látist í Tyrklandi. Kærendur greina frá því að þau tilheyri ættbálknum Abagal og K undirættbálknum Hermataan. Þá greina kærendur frá því að A þurfi að undirgangast nauðsynlega aðgerð á kynfærum.

Kærendur vísa til greinargerðar sinnar til Útlendingastofnunar hvað varðar almennt öryggisástand í Sómalíu og aðstæður kvenna og barna þar í landi. Kærendur vísa til þess að konur teljist til sérstaks þjóðfélagshóps í skilningi Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og d-liðar 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þá fjalla kærendur um helstu skotmörk hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab og viðveru þeirra í Mógadisjú, þaðan sem kærendur séu, með vísan til alþjóðlegra heimilda.

Kærendur gera ýmsar athugasemdir við trúverðugleikamat Útlendingastofnunar í hinum kærðu ákvörðunum. Kærendur vísa m.a. til þess að í ákvörðun Útlendingastofnunar í máli M sé gerð athugasemd við að hann hafi á einum tímapunkti sagst vera fæddur [...]en á öðrum tímapunkti [...]. Kærendur benda á að M hafi líst því í viðtali að misskilningurinn stafi af því hve illa hann dragi til stafs og afleitt sé að slíkt sé talið M í óhag. Í því samhengi vísa kærendur til þess að afmælisdagur, mánuðir og jafnvel ár hafi ekki sömu þýðingu í Sómalíu. Ekki sé óalgengt að einstaklingar sem þekki ekki nákvæmlega afmælisdag sinn velji sér afmælisdaginn 1. janúar. Við útgáfu persónuskilríkja sé almennt stuðst við þá dagsetningu sem umsækjandi gefur upp nema þær séu bersýnilega rangar. Þá vísa kærendur til þess að í hinum kærðu ákvörðunum sé reynt að gera tortryggilegt að M hafi greint frá því að hafa ekki hlotið grunnmenntun í Sómalíu, þrátt fyrir að fram komi í stjórnarskrá landsins að grunnmenntun skuli vera gjaldfrjáls fyrir alla. Kærendur telja fráleitt að benda á tóma stafi í stjórnarskrá ríkis sem sé talið meðal þeirra þriggja landa þar sem innviðir séu hvað viðkvæmastir. Kærendur vísa til þess að skólakerfið hafi hrunið árið 1991 og nú sé svo komið að í þéttbýli gangi um helmingur barna í skóla á grunnskólastigi, eitt af hverjum þremur í dreifbýli og eitt af hverjum tíu á meðal hirðingja. Kærendur mótmæla því að dregið sé úr trúverðugleika M þegar landaupplýsingar staðfesti að öllu leyti staðhæfingar hans. Þá sé í hinum kærðu ákvörðunum talið draga úr trúverðugleika kærenda að M hafi greint frá því að hann starfaði fyrir tiltekinn mann en K hafi greint frá því að hann starfaði fyrir hið opinbera. Kærendur vísa til þess að þau hafi lagt fram greinargóð svör við því í hverju þetta misræmi sé fólgið, þ.e. að vinnuveitandi M hafi unnið í verktöku fyrir hið opinbera. Kærendur vísa til þess að í hinum kærðu ákvörðunum komi fram að almennir borgarar sem starfi fyrir hið opinbera teljist ekki í hættu á því að verða fyrir árásum Al-Shabaab. Kærendur mótmæla framangreindu, enda bendi fjölmargar heimildir til hins gagnstæða, þ.e. að gjarnan sé ráðist að þeim sem sinni „ómerkilegri“ störfum fyrir opinbera aðila. Þá vísa kærendur til þess að í hinum kærðu ákvörðunum komi fram að skortur sé á gögnum sem sýni fram á að kærendur eigi á hættu að verða fyrir ofsóknum í heimaríki. Kærendur vísa til þess að gögn frá Sómalíu hafi almennt ekki mikið sönnunargildi. Þá hafi kærunefnd útlendingamála áður komist að þeirri niðurstöðu að hægt sé að leggja til grundvallar að umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi sætt afskiptum af hálfu meðlima Al-Shabaab þrátt fyrir að ekki séu lögð fram nein gögn til stuðnings þeirri frásögn, sbr. úrskurð nefndarinnar í máli nr. 57/2023 frá 2. mars 2023. Kærendur vísa jafnframt til úrskurðar nefndarinnar nr. 374/2023 frá 6. júlí 2023 máli sínu til stuðnings.

Kærendur byggja á því að þau uppfylli skilyrði alþjóðlegrar verndar samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur telji að líta verði á málið með hliðsjón af almennu ástandi í landinu, sér í lagi öryggisástandinu og verndarleysi yfirvalda. Þá verði að líta til einstaklingsbundinna þátta kærenda sem geri stöðu þeirra sérstaklega slæma í Mógadisjú, líkt og heilsufar sonar þeirra sem þarfnist skurðaðgerðar. Kærendur vísa til þess að vörubílstjórar í Mógadisjú séu almennt í mikilli hættu á að verða fyrir ofbeldi og árásum af hálfu Al-Shabaab. M sé ómenntaður og atvinnumöguleikar hans séu bundnir við bílstjórastörf sem geri einstaklingsbundnar aðstæður í heimaríki sérstaklega slæmar.

Kærendur byggja á því að þau tilheyri þjóðfélagshópnum þolendur ofbeldisglæpa og yfirvofandi hefndarglæpa. Þau atvik sem kærendur hafi vísað til feli í sér árásir og ofbeldisglæpi gegn kærendum með þeim afleiðingum að þeim hafi verið hótað lífláti af Al-Shabaab. M beri ör eftir árásina líkt og framlögð gögn sýni fram á. Þá tilheyri M þjóðfélagshópi sem vörubílstjóri þar sem Al-Shabaab fylgist grannt með inn- og útflutningi vörubíla á helstu vegum til og frá Mógadisjú og stöðvi umferð þeirra eftir hentugleika. Ef M hefði ekki ekið vörubíl heldur smábíl hefði hann ekki verið sérstakt skotmark og ekki orðið fyrir skotárás. Þá tilheyri M þjóðfélagshópnum einstaklingur sem starfi fyrir ríkið óbeint eða einstaklingur sem Al-Shabaab telur starfa fyrir ríkið. Í ljósi þess hve mikið eftirlit Al-Shabaab hafi með vörubílum í Mógadisjú sé ekki útilokað að árásir og hefndaraðgerðir Al-Shabaab í garð M hafi átt sér stað vegna þess að Al-Shabaab hafi talið hann starfa fyrir ríkið. Þá tilheyri M þjóðfélagshópi einstaklinga sem fari ekki eftir fyrirmælum Al-Shabaab. Al-Shabaab hafi gefið M fyrirmæli 20. júní 2018 og 4. maí 2020 sem kærandi hafi ekki farið eftir, sem sé ástæða þess að honum og fjölskyldu hans hafi borist líflátshótanir frá samtökunum.

Kærendur byggja á því að þau óttist að þau og börnin þeirra verði tekin af lífi af hryðjuverkahópnum Al-Shabaab snúi þau aftur til heimaríkis. Því sé um að ræða ofsóknir sem feli í sér brot á grundvallarmannréttindum, réttinum til lífs, banni við pyndingum, banni við ómannúðlegri meðferð eða refsingu og banni við refsingu án laga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þá óttist þau hverskonar ofbeldi í garð þeirra og barna þeirra af völdum Al-Shabaab samkvæmt a-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærendur telji í ljósi þeirra alvarlegu líflátshótana sem þeim hafi borist frá meðlimum Al-Shabaab, auk vel þekkts ástands í heimaríki þeirra, að samsafn ástæða leiði í þeirra tilfelli til þess að ótti þeirra við ofsóknir sé ástæðuríkur og falli undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja á því að Al-Shabaab standi að ofsóknunum, sbr. b- og c- lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga og að stjórnvöld geti ekki veitt þeim þá vernd sem þau þarfnist.

Kærendur krefjast þess til vara að þeim verði veitt viðbótarvernd á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Í því samhengi vísa kærendur til þess að Al-Shabaab fari að hluta til með yfirráð í Xarayaale, heimafylki kærenda samkvæmt korti í skýrslu EUAA frá árinu 2023. Þá vísa kærendur til fréttar á miðlinum Somali Digest frá 10. ágúst 2023, þar sem greint sé frá því að árásir Al-Shabaab í garð almennra borgara og lögreglufulltrúa hafi aukist í Mógadisjú. Greint hafi verið frá árásum Al-Shabaab í fylkinu Yaqshid sem liggi að fylkinu Karan þar sem kærendur hafi verið búsett.

Kærendur krefjast þess til þrautavara að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendur vísa til þess að sonur þeirra þurfi nauðsynlega að komast í skurðaaðgerð á kynfærum og vísa til framlagðs gagns frá heimilislækni hérlendis. Þá læknisþjónustu geti þau ekki fengið fyrir barnið sitt í Sómalíu. Þá byggja kærendur á því að vegna einstaklingsbundinna aðstæðna þeirra, sem og þeirra þjóðfélagshópa sem þau tilheyri sé raunhæft að ætla að kærendur verði fyrir barðinu á Al-Shabaab snúi þau aftur til heimaríkis.

Þá byggja kærendur á því til þrautaþrautavara að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærendur hafi sótt um alþjóðlega vernd hér á landi 14. desember 2022. A hafi komið með þeim til landsins og þau hafi eignast annað barn, B, hér á landi. Börn kæranda hafi áhrif á frest í máli þeirra sem miðist við 16 mánuði.

Kærendur byggja á því að vegna aðstæðna í Sómalíu sé innri flutningur í landinu ekki möguleiki fyrir þau. Stjórnvöld séu annað hvort valdur af þeim margvíslegu mannréttindabrotum sem framin séu í landinu eða hafi að minnsta kosti ekki bolmagn til að sporna við þeim. Því megi ætla að kærendur eigi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri meðferð hvar sem þau séu stödd í landinu. Með hliðsjón af atvikum í máli kærenda og heimilda um aðstæður í heimaríki þeirra, telji kærendur að krafa um innri flutning sé hvorki raunhæf né sanngjörn fyrir þau á grundvelli 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þá telja kærendur að verði þau send til heimaríkis feli það í sér brot gegn grundvallarreglu þjóðarréttar um bann við því að vísa fólki brott eða endursenda þangað sem líf þess eða frelsi kunni að vera í hættu (non-refoulement), sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá myndi slík ákvörðun brjóta í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

V. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að kærendur hafi lagt fram afrit af grískum flóttamannaskilríkjum, fyrir hönd K með gildistíma til 7. maí 2027 og fyrir hönd M með gildistíma til 27. apríl 2027. Þá hefur M lagt fram afrit af sómölsku kennivottorði, útgefnu í Mógadisjú árið 2018. Var talið að kærendur hefðu ekki sannað hver þau væru með fullnægjandi hætti. Var því leyst úr auðkenni kærenda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærendur og A væru frá Sómalíu þó auðkenni þeirra væri að öðru leyti óupplýst. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærendur og A séu sómalskir ríkisborgari þó að öðru leyti sé auðkenni þeirra óþekkt. Barn kæranda, B, fæddist hér á landi. Af gögnum um heimaríki kæranda er ljóst að B öðlast ríkisfang foreldra sinna við fæðingu og er því lagt til grundvallar að það sé sómalskur ríkisborgari líkt og foreldrar þess.

Réttarstaða barna kærenda

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með hagsmuni þess að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og tekið tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni.

Sérstaklega er fjallað um mat stjórnvalda á umsóknum barna um alþjóðlega vernd í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þar segir að við mat á því hvort barn teljist flóttamaður samkvæmt lögunum skuli það sem barninu sé fyrir bestu haft að leiðarljósi. Við mat á því hvað barni sé fyrir bestu skuli stjórnvöld líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis þess, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skuli tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skuli stjórnvöld taka skriflega afstöðu til þessara atriða.

Almennt er viðurkennt að eðlilegur þroski barns sé best tryggður með því að vernda fjölskylduna. Sé ólögráða barn í fylgd annars eða beggja foreldra sinna eða annars úr fjölskyldunni sem hefur það á framfæri sínu og sá fer fram á réttarstöðu flóttamanns, ber að fara með málin í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Ljóst er að börn þau sem hér um ræðir eru í fylgd með foreldrum sínum og haldast úrskurðir fjölskyldunnar því í hendur.

Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Sómalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2021 Report on International Religious Freedom: Somalia (US Department of State, 2. júní 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 20. mars 2023);
2021 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 12. apríl 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices – Greece (US Department of State, 20. mars 2023)
Asylum Information Database, Country Report: Greece (European Council on Refugees and Exiles, 8. júní 2023);
2022 UNICEF Somalia Annual Report (UNICEF Somalia, febrúar 2023);
Amnesty International Report 2022/23 – Somalia (Amnesty International, 27. mars 2023);
Amnesty International Report 2022/23 – The State of the World’s Human Rights (Amnesty International, 27. mars 2023)
BTI 2022 Country Report – Somalia (Bertelsmann Stiftung, 23. febrúar 2022);
Benadir Regional Report 2020, Somali Health and Demographic Survey (SHDS) (Somalia National Bureau of Statistics, júlí 2021);
Challenges Facing the Health System in Somalia and Implications for Achieving the SDGs (European Journal of Public Health, 30. eptember 2020);
Clans in Somalia (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACCORD), desember 2009);
Country Background Note – Somalia (UK Home Office, desember 2020);
Country Guidance: Somalia (EUAA, júní 2022);
Country of Origin Information – Somalia: Health System (Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Al-Shabaab (UK Home Office, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Majority clans and minority groups in south and central Somalia (UK Home Office, júní 2017);
Country Policy and Information Note: Security and humanitarian situation in Mogadishu, Somalia (UK Home Office, maí 2022);
Country Policy and Information Note – Somalia: Women fearing gender-based violence (UK Home Office, apríl 2018);
Country Reports on Terrorism 2020 – Somalia (US Department of State, 16. desember 2021);
DFAT Country Information Report Somalia (DFAT, 13. júní 2017);
EASO COI Report: Somalia Actors (EUAA, 1. júlí 2021);
EASO Country of Origin Information Report: Somalia – Targeted profiles (EUAA, 19. eptember 2021);
Freedom in the World 2023 – Somalia (Freedom House, 2023);
Forms and prevalence of repeated FGM/C (EUAA, 21. apríl 2023);
Humanitarian Needs Overview 2023 – Somalia (OCHA, 8. febrúar 2023);
International Protection Considerations with Regard to People Fleeing Somalia (UNHCR, eptember 2022);
Key socio-economic indicators (EUAA, eptember 2021);
‘On a rampage’: the African women fighting to end FGM

(https://www.theguardian.com/global-development/2021/jun/08/on-a-rampage-the-african-women-fighting-to-end-fgm, 9. júní 2021);

Overview of Gender-Based Violence in Somalia – Advocacy Brief, 2021 (UNFPA Somalia, 5. mars 2021);
Protection of Civilians: Building the Foundation for Peace, Security and Human Rights in Somalia (OHCHR, UNSOM, 10. desember 2017);
Query response on Somalia: Al-Shabaab (2021 – March 2023) (leadership, objectives, structure; recruitment; areas of operation and activities; financing; attacks; targets; capacity to track individuals; state response) (Immigration and Refugee Board of Canada, 7. mars 2023);
Reply by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) in response to request for guidance on the application of the internal flight or relocation alternative, particularly in respect of Mogadishu, Somalia (UNHCR, 25. eptember 2013);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 19. maí 2021);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 8. febrúar 2022);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 15. júní 2023);
Somalia. Al-Shabaab areas in Southern Somalia (Landinfo, 21. maí 2019);
Somalia: Al-Shabaab and local employees of AMISOM, the UN and other international organisations (Landinfo, 2. júní 2015);
Somalia: Al-Shabaab Regains Lost Territories as Tax Dispute Halts Counter-Insurgency Operation (ACLED, 2. júní 2023);
Somalia: Basisinfo (Landinfo, 22. mars 2021);
Somalia: Counter-Insurgency Operation Gains Regional Support in Phase Two as al-Shabaab Attacks and Political Differences Persist (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia country profile (BBC, 20. desember 2022);
Somalia: Defection, desertion and disengagement from Al-Shabaab (EUAA, 13. febrúar 2023);
Somalia: Fact-Finding Mission to Mogadishu in March 2020 – Security situation and humanitarian conditions in Mogadishu (Finnish Immigration Service, 7. ágúst 2020);
Somalia: Det generelle voldsbildet og al-Shabaabs aktivitet i ulike deler av landet (Landinfo, 3. júní 2021);
Somalia: Health system (The Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Somalia: Kampene i Mogadishu den 25. April 2021 og sikkerhetssituasjonen i byen etter dette (Landinfo, 15. júní 2021);
Somalia. Key crises to watch in 2023 (Acaps, 14. apríl 2023);
Somalia: Klan, familie, migrasjon og bistand ved (re)etablering (Landinfo, 24. júní 2020);
Somalia: The Security situation in Mogadishu and al-shabaab’s influence in the city, (Landinfo, 8. september 2022);
Somalia – Security situation (EUAA, 21. febrúar 2023);
Somalia – Security situation update (EUAA, 25. apríl 2023):
Somalia Situation Update: April 2023 (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia Situation Reports 2023 (UNICEF, eptember 2023);
Somalia: Violence in Mogadishu and developments since 2012 (Landinfo, 30. október 2020);
Somalia: UN expert warns health care standards “dangerously low“ (UNHRC, 5. apríl 2022);
South and Central Somalia – Security Situation, Al-Shabaab Presence, and Target Groups (Danish Refugee Council, mars 2017);
South and Central Somalia – Security situation, forced recruitment, and conditions for returnees (The Danish Immigration Service, júlí 2020);
The World Factbook – Somalia (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 9. janúar 2024);
UNHCR Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum -Seekers from Somalia (UNHCR, 5. maí 2010);
UNHCR Position on Returns to Southern and Central Somalia (Update I) (UNHCR, maí 2016);
Vefsíða Minority Rights Group – Somalia (https://minorityrights.org/country/somalia/, síðast uppfært í maí 2018);
Voices Somalia – A Qualitative Assessment (UNFPA, . september 2021) og
World Report 2024 – Somalia: Events of 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024).

Sómalía er sambandslýðveldi með tæplega 13 milljónir íbúa. Ríkið lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum og Ítölum þann 1. júlí 1960. Hinn 20. september 1960 gerðist Sómalía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1990. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1975 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1990. Sómalía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2015 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2019.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2016 kemur fram að árið 1991 hafi brotist út borgarastyrjöld í Sómalíu eftir að vopnaðir andspyrnuhópar hafi steypt þáverandi forseta landsins, Siad Barre, og ríkisstjórn hans af stóli. Næstu ár hafi einkennst af miklum átökum og lögleysu í landinu án þess að starfhæf ríkisstjórn væri við völd. Í ágúst 2012 hafi fyrsta varanlega alríkisstjórnin verið mynduð frá því borgarastyrjöldin hafi hafist. Frá árinu 2009 hafi átök verið bundin við mið- og suðurhluta Sómalíu á milli ríkisstjórnar landsins og bandamanna þeirra annars vegar og íslamskra öfgahópa hins vegar, einkum Al-Shabaab, sem hafi náð stjórn á nokkrum svæðum í landinu. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 beri hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab m.a. ábyrgð á fjölda hryðjuverkaárása síðustu ár í Sómalíu sem kostað hafi hundruð óbreyttra borgara lífið. Samkvæmt skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá því í maí 2020 sé almennt öryggisástand í Sómalíu sveiflukennt. Megi rekja það til aukningar hryðjuverkaárása í landinu, fjölgunar glæpa og vopnaðra átaka sem hafi verið viðvarandi frá því í janúar 2020. Al-Shabaab hafi aukið árásir sínar í Mógadisjú og í Boosasoo í Bari héraði í Puntlandi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 var mánaðarlegt meðaltal svokallaðra öryggisatvika, þ.e. bardaga, sprenginga og ofbeldis gagnvart almennum borgurum, um 240 á tímabilinu janúar 2022 til nóvember 2022.

Fram kemur í skýrslu EUAA frá júní 2022 að Al-Shabaab séu sómölsk herská samtök íslamskra súnnísalafi jihadista sem hafi myndast upp úr síðustu aldamótum. Sameiginleg hugmyndafræði samtakanna sé að berjast á móti ríkisstjórn landsins sem sé studd af vestrænum öflum. Hafi samtökin áður fyrr farið með yfirráð yfir Mógadisjú en hafi með hervaldi verið þröngvað í burtu frá helstu þéttbýliskjörnum borgarinnar. Samtökin stjórni í reynd svæðum við Juba og Shabelle-dölum, svæðum í kringum Harardhere, El Dher og El Buur í mið-Sómalíu og stórum hluta af landsvæðum annars staðar í landinu. Til að fjármagna samtökin haldi þau úti skattheimtu við eftirlitsstöðvar, kúgi fé af fyrirtækjum, leggi á innflutningsskatt í helstu höfnum og á fasteignafélög. Þá skattleggi samtökin einnig búfé, landbúnaðarafurðir og áveitu, auk þess að innheimta svonefnt zakat sem sé árleg trúarleg skylda til að greiða tiltekið hlutfall af auði einstaklings til fátækra. Þá skattleggi Al-Shabaab embættismenn sem láti samtökunum eftir hluta af launum sínum til að verða ekki skotmark þeirra.

Í skýrslu Landinfo frá árinu 2019 kemur fram að Al-Shabaab hafi tekið yfir stjórn stærsta hluta Suður-Sómalíu árin 2008 til 2010. Á árunum 2011 til 2015 hafi friðargæsla Afríkuþjóða í Sómalíu (The African Union Mission in Somalia (AMISOM)) studd m.a. af Sameinuðu þjóðunum, og fleiri samtök stjórnvalda tekist að ná stjórn á Mógadisjú og í kjölfarið öðrum bæjum Suður-Sómalíu. Markmið AMISOM sé m.a. að draga úr hættunni sem stafi af Al-Shabaab og öðrum vopnuðum hópum og koma á stöðugleika og öryggi í landinu undir stjórn sómölsku ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir það hafi Al-Shabaab náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins að nýju á árunum 2016 og 2017 og hafi einnig viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Sterkir ættbálkar hafi ákveðið svigrúm til að semja við samtökin en flestir hræðist hefndaraðgerðir þeirra. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega um á svæðum þar sem sómölsk yfirvöld hafi ekki yfirtekið. Hópar Al-Shabaab starfi í litlum hreyfanlegum hópum sem hægt sé að safna saman þegar þörf krefji t.d. til þess að gera árásir eða ráðast gegn fólki sem sé á móti þeim. Heimildir bendi til þess að slíkir hópar séu sérstaklega virkir í kringum svæði sem sómölsk yfirvöld og stuðningsmenn þeirra hafi yfirráð yfir. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé út úr.

Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 er árangursrík vernd stjórnvalda á yfirráðasvæðum Al-Shabaab ekki tiltæk. Ríkisstjórn landsins hafi leitast við að bæta öryggisþjónustu sína með aðstoð AMISOM. Í höfuðborg Sómalíu, Mógadisjú, og á öðrum þéttbýlisstöðum þar sem ríkisstjórnin sé við völd séu öryggissveitir veikburða sökum skorts á fjármagni, fullnægjandi búnaði og skorts á þjálfun starfsmanna. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2018 kemur fram að sómalska lögreglan (e. Somali Police Force) sé virk og sýnileg í höfuðborginni Mógadisjú. Megináhersla lögreglunnar sé að vernda stofnanir ríkisins gegn árásum Al-Shabaab. Aftur á móti ber heimildum saman um að lögreglan hafi takmarkaða getu til að vernda einstaklinga gegn ofbeldi, þ.m.t. að rannsaka, ákæra og refsa fyrir ofbeldisbrot. Þá kemur fram að spilling sé útbreidd meðal lögreglu og hjá dómstólum. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að öryggisástand í Sómalíu sé sveiflukennt og Al-Shabaab fremji flest brot gegn óbreyttum borgurum í Suður- og Mið-Sómalíu. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 kemur fram að Al-Shabaab hafi borið ábyrgð á um 60% dauðsfalla almennra borgara á tæplega 9 mánaða tímabili árin 2020 og 2021.

Í skýrslu EUAA frá 2021 kemur fram að konur og stúlkur standi frammi fyrir margs konar áskorunum í Sómalíu, m.a. þvinguðum hjónaböndum á barnsaldri, kynfæralimlestingum, heimilisofbeldi, kynferðis- og kynbundnu ofbeldi, auk takmarkana á skólagöngu. Samkvæmt skýrslunni eru konur sérstaklega berskjaldaðar gagnvart kynbundnu ofbeldi. Sómölsk lög og réttarkerfið veiti takmarkaða vernd gegn mismunun á grundvelli kyns. Konur eigi erfitt uppdráttar á mörgum sviðum, m.a. á sviði húsnæðis, menntunar og atvinnu. Þá njóti þær ekki jafnréttis þegar komi að því að erfa eignir og sé þeim oft neitað um þær eignir sem þær eigi lagalegan rétt á vegna félagslegra viðhorfa sem mismuni konum. Þá séu nauðganir, og annað kynferðisofbeldi, mjög útbreiddar og algengar í Sómalíu, einkum í Suður- og Mið-Sómalíu og á svæðum innan Puntlands. Meirihluti brotanna sé ekki tilkynntur til lögreglu, einkum sökum víðtæks refsileysis innan réttarkerfisins og ótta og skömm þolenda. Heimilisofbeldi í garð kvenna í Sómalíu sé jafnframt lýst sem „hömlulausu“. Konur séu berskjaldaðar fyrir kynferðislegu ofbeldi á vinnumarkaði og sé algengt að karlmenn, sem sjái um ráðningar innan bæði einkageirans og hins opinbera, krefjist einhvers konar kynlífsþjónustu gegn ráðningu. Konur hafi litla möguleika á að kvarta yfir slíku ofbeldi, en nær öruggt sé að konur missi vinnuna geri þær það. Fyrir vikið neyðist margar konur til að þola kynferðislega misnotkun til að sjá fyrir fjölskyldu sinni. Þá sé þátttaka kvenna í stjórnmálastörfum takmörkuð vegna viðhorfa sem einkennist af mismunun og fjandskap í garð þeirra. Einstæðar konur séu almennt í viðkvæmari stöðu en giftar konur, en skortur á vernd í bland við viðhorf feðraveldisins í Sómalíu leiði til mismununar og útilokunar einstæðra kvenna. Einstæðar konur standi t.a.m. frammi fyrir erfiðleikum við að leigja eigið húsnæði þar sem þær þurfi karlmann til að ábyrgjast leigufyrirkomulagið. Þá eigi einstæðar konur sérstaklega á hættu að sæta kynbundnu ofbeldi þar sem þær neyðist til að vera á vinnumarkaði til að geta mætt grunnþörfum fjölskyldu sinnar og vegna staðalímynda í samfélaginu sem álíti konur og stúlkur veikburða. Almennt sé ætlast til þess af samfélaginu að konur gangi í hjúskap ungar, þ.e. á unglingsárunum, eignist mörg börn og sjái um uppeldi þeirra og sinni húsverkum innan heimilisins. Í skýrslu óháðs sérfræðings mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna um stöðu mannréttindamála í Sómalíu frá 14. júlí 2021 kemur m.a. fram að staða kvenna og barna hafi versnað vegna Covid-19 faraldursins og ofbeldi, einkum inni á heimilum, hafi aukist verulega. Einnig hafi orðið aukning í kynfæralimlestingum kvenna og stúlkna. Þá hafi aðgerðir stjórnvalda í málefnum kvenna ekki fengið þá framgöngu sem ætlað hafi verið og lagafrumvarp um glæpi tengda kynmökum boði afturför og fari gegn alþjóðlegum og svæðisbundnum skuldbindingum Sómalíu í þessum málaflokki.

Samkvæmt skýrslu UNICEF frá 2023 er Sómalía eitt hættulegasta land í heimi fyrir börn. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 öðlast barn sómalskt ríkisfang við fæðingu ef faðir barnsins er sómalskur ríkisborgari. Börn sómalskra mæðra geti öðlast sómalskt ríkisfang eftir tvö ár. Lágt hlutfall fæðinga sé skráð í landinu. Samkvæmt skýrslunni mæla sómölsk lög fyrir um endurgjaldslausa grunnmenntun barna. Þrátt fyrir það sé menntun ekki endurgjaldslaus. Jafnframt séu börn ekki skyldug til að ganga í skóla og á mörgum svæðum innan Sómalíu hafi börn ekki aðgang að skóla. Nærri tveir þriðju hlutar barna á skólaaldri gangi ekki í skóla, m.a. af öryggisástæðum, vegna fátæktar og skorts á skólum. Þá þurfi börn oft að þola barnaþrælkun vegna fátæktar fjölskyldunnar, auk þess sem stúlkubörn séu þvinguð í hjónaband samkvæmt skýrslu UNICEF frá 2023. Barnaníð og kynferðisbrot gegn börnum, þ.m.t. nauðgun, sé alvarlegt vandamál. Engin lög séu í Sómalíu sem leggi bann við eða vinni gegn ofbeldi gagnvart börnum, þ.m.t. barnaníði. Ennfremur hafi sómölsk stjórnvöld ekki tekið nein skref til að berjast gegn misnotkun barna. Börn séu meðal helstu fórnarlamba samfélagslegs ofbeldis (e. societal violence) í Sómalíu. Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2022 eru börn á innri flótta í Sómalíu í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Börn og konur sem dvelji í flóttamannabúðum í Sómalíu eigi sérstaklega á hættu nauðganir af hálfu vopnaðra manna, þ. á m. hermanna.

Samkvæmt skýrslu aðalframkvæmdastjóra sem lögð var fyrir Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, dags. 15. júní 2023, bitna þurrkar og átök í landinu verst á konum og börnum sem séu rúmlega 80% þeirra sem séu á innri flótta. Þá sé talið að um 1,7 milljón barna á skólaaldri séu á vergangi og að einungis 20% þeirra hafi aðgang að grunnmenntun. Frá 8. febrúar 2023 til 31. maí 2023 hafi 482 brot gegn 376 börnum verið tilkynnt til sérstaks starfshóps um eftirlit með alvarlegum brotum gegn börnum. Tilkynnt hafi verið um tólf árásir á skóla og tíu árásir á sjúkrahús. Þá hafi verið tilkynnt um 139 börn sem hafi verið þvinguð til liðs við ólöglega vopnaða hópa, 145 börn sem hafi verið rænt, 43 börn sem hafi verið myrt, 79 börn sem hafi verið limlest og 50 stúlkur sem beittar hafi verið kynferðisofbeldi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá ágúst 2023 geta börn í Sómalíu sætt athöfnum sem eru svo alvarlegar í eðli sínu að þær jafngilda ofsóknum, t.a.m. kynferðisofbeldi, mansali og barnaþrælkun. Þegar athafnir séu hins vegar eingöngu mismunun í eðli sínu skuli einstaklingsbundið mat á því hvort slíkt geti talist ofsóknir taka mið af alvarleika og/eða endurtekningu athafnanna eða því hvort þær stafi af samsafni athafna. Einstaklingsbundið mat skuli m.a. taka mið af búsetusvæði barnsins innan Sómalíu, fjölskylduhögum þess og þeim stuðningi sem barninu standi til boða frá fjölskyldu og ættbálki. Svipaða umfjöllun er að finna í afstöðu Flóttamannastofnunar til fólks á flótta frá Sómalíu frá september 2022.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá janúar 2019 kemur fram að ættbálkakerfið sé mikilvægur hluti af auðkenni íbúa Sómalíu og að kerfið hafi áhrif á alla þætti samfélagsins. Ættbálkakerfið sé stigskipt en neðst í stigskiptingunni séu fátækir ættbálkar og minnihlutahópar sem tilheyri ekki ættbálkasamfélaginu. Í skýrslunni kemur fram að í Sómalíu séu fjórir stærstu ættbálkarnir Darod, Hawiye, Isaaq og Dir. Samkvæmt skýrslunni hafi mikilvægi aðildar að tilteknum ættbálki breyst á undanförnum árum í höfuðborginni Mógadisjú. Hlutverk ættbálksins hafi í auknum mæli færst frá því að verja stöðu ættbálksins yfir í hlutverk félagslegrar aðstoðar og stuðnings. Þá sé lítið um ættbálkaerjur í Mógadisjú og afkoma meðlima minnihlutaættbálka ráðist ekki af aðild þeirra að ættbálkinum.

Í framangreindum gögnum kemur fram að heilbrigðiskerfi Sómalíu sé í grunninn einkavætt og þó svo að það hafi tekið töluverðum framförum á undanförnum árum séu töluverðar áskoranir um landið allt, sérstaklega í dreifbýli þar sem aðgengi sé slæmt og skortur sé á heilbrigðisvörum. Ekkert miðlægt heilbrigðiskerfi sé í Sómalíu og sérhæfðar læknismeðferðir takmarkaðar. Þá sé aðgengi að lyfjum takmarkað og engin umsjón eða eftirlit með gæðum og öryggi þeirra. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að í Mógadisjú hafi almennir borgarar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sé ekki mismunað á grundvelli þjóðernis eða ættbálks. Í borginni sé aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu og apótekum.

Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Kærunefnd hefur við mat sitt á umsókn kærenda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá hefur aðferðarfræði trúverðugleikamats kærunefndar tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Kærendur byggja á því að þau hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki af hálfu hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab sem hafi beitt M ofbeldi og hótað kærendum og börnum þeirra lífláti.

Mat á trúverðugleika frásagnar kærenda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki kærenda.

Í viðtali við kærendur hjá Útlendingastofnun 13. desember 2023 greindu þau frá því að hafa verið búsett í Jumuriyo hverfi í Kaaraan héraði í Mógadisjú frá 2016 til 2020 en M sé fæddur þar og uppalinn. K greindi frá því að hún væri fædd í Sádí-Arabíu en uppalin í Xarayaale hverfi í Wardhiigleey héraði í Mógadisjú. Í kjölfar hótanna af hálfu Al-Shabaab í maí 2020 hafi þau yfirgefið heimili sitt og verið í felum til 18. júlí 2020 þegar þau hafi yfirgefið heimaríki sitt. Kærendur hafi verið búsett í Grikklandi í tvö ár og hlotið alþjóðlega vernd þar í landi en komið hingað til lands árið 2022 og lagt fram umsóknir um alþjóðlega vernd. Í ákvörðunum Útlendingastofnunar er lagt til grundvallar að kærendur hafi a.m.k. á einhverjum tímapunkti verið búsett í Mógadisjú og þykir ekki ástæða til að hnekkja því mati.

Í framhaldsviðtali 10. janúar 2024 greindi K frá því að kærendur hafi flúið heimaríki sitt vegna líflátshótanna af hálfu hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab. K vísaði til þess að M hafi starfað sem vöruflutningabílstjóri og meðlimir Al-Shabaab hafi hringt í hann og farið fram á að hann hætti að keyra á milli tiltekinna staðsetninga. Aðspurð um af hverju hún teldi að Al-Shabaab hefði haft afskipti af keyrslu M sagði K það vera vegna þess að samtökin væru gegn því að fólk starfaði fyrir stjórnvöld. Þeir hafi farið fram á að M hætti að vinna sem bílstjóri en það væri það eina sem hann hefði reynslu af. Þá greindi K frá því að þau geti ekki fengið aðstoð frá sómölskum stjórnvöldum. Sómölsk stjórnvöld fari með yfirráð yfir Mógadisjú en meðlimir Al-Shabaab séu einnig í borginni og búi á meðal almennings. K greindi frá því að M hafi orðið fyrir skotárás af hálfu samtakanna 20. júní 2018 og að 4. maí 2020 hafi M síðast fengið hótanir í gegnum síma frá meðlimum samtakanna. K hafi sjálf ekki mátt þola beinar hótanir eða ofbeldi af hálfu Al-Shabaab en þeir hafi hótað K í gegnum M og m.a. sagst vita hvar hún starfaði.

Í viðtali við M 13. desember 2023 greindi hann frá því að hafa ekki gengið í skóla í heimaríki vegna þess að fjölskylda hans hafi ekki haft efni á því. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar hafi stjórnkerfið hrunið og menntun hafi ekki lengur verið gjaldfrjáls. M hafi lært að lesa og skrifa þegar hann hafi komið til Grikklands. Þá sé hann einnig í skóla hér á landi. M greindi frá því að hann hafi lært að keyra í heimaríki og því hafi hann starfað sem bílstjóri og hafi starfað fyrir tiltekinn nafngreindan aðila. M lýsti atviki sem hafi átt sér stað 20. júní 2018 þegar hann hafi verið að ferðast á milli Jowhar og Mahaday í Sómalíu. M hafi verið á leiðinni til baka til Mógadisjú á stórum bíl með farþega í bílnum þegar hann hafi verið stöðvaðir af meðlimum Al-Shabaab sem hafi viljað nota bílinn til að ferja sprengiefni til Mógadisjú. Þegar þeir hafi stöðvað M hafi farþegarnir hlaupið í burtu. Kærandi hafi reynt að snúa bifreiðinni við en hafi þá spólað í moldinni á götunni og meðlimir Al-Shabaab hafi skotið í átt að M. M hafi síðar vaknað á spítala í Mógadisjú og ekki munað neitt. M hafi dvalið á spítala til 28. ágúst 2018. Eftir þetta atvik hafi kærandi ákveðið að keyra aðra leið og fara styttri vegalendir. M hafi þá flutt matvæli á milli Mógadisjú og Balcad. Þegar M hafi verið að keyra þessa nýju leið í maí 2020 hafi tveir meðlimir Al-Shabaab stöðvað hann og viljað fela sprengiefni í flutningabíl M. Þeir hafi beðið M um að taka efnið og farið fram á að þeir kæmu með. Einn aðilinn hafi setið í framsætinu og annar í aftursætinu. M hafi verið ákveðinn í að flýja þar sem hann vissi að ef hann færi eftir fyrirmælum þeirra gætu þeir sprengt upp bílinn þar sem þeir hafi haft tilefni til þess. Þegar þeir hafi verið stopp hafi M tekið eftir því að átta manna rúta nálgaðist þá. Meðlimur Al-Shabaab sem hafi verið í framsætinu hafi stigið út úr bílnum og M hafi þá einnig farið út úr bílnum. Þegar M hafi séð að rútan var komin mjög nálægt hafi hann stokkið upp í rútuna og náð að flýja Al-Shabaab. Síðar sama dag hafi M fengið þrjú símtöl frá meðlimum Al-Shabaab þar sem þeir hafi hótað M og kvaðst vita hvar hann væri að vinna og að dóttir hans væri með sjúkdóm og væri mjög veik. M hafi farið á lögreglustöð í Yaaqshiid til að leita aðstoðar en honum hafi verið sagt að meðlimir Al-Shabaab beindu spjótum sínum einnig að lögreglumönnum og að þeir gætu ekki gert neitt. M greindi frá því að hann hafi aðeins komist í kast við Al-Shabaab í þessi tvö skipti í júní 2018 og maí 2020.

Með tölvubréfi Útlendingastofnunar til kærenda dags. 16. janúar 2024 var óskað eftir skýringum á misræmi milli frásagna K og M um vinnuveitanda M, þar sem K hafi greint frá því að M starfaði fyrir sómölsk stjórnvöld en M hafi greint frá því að starfa fyrir tiltekinn nafngreindan aðila. Í svörum kæranda í greinargerð til Útlendingastofnunar kemur fram að misræmið stafi af því að atvinnurekandi M, sem sé einstaklingur, hafi verið með verksamninga við sómölsk stjórnvöld og því hafi M sinnt verkefnum fyrir stjórnvöld sem yfirmaður hans hafi falið honum að sinna.

Samkvæmt korti á vefsíðu Political Geograpy Now frá 13 janúar 2023 fara ATMIS og sómölsk stjórnvöld með yfirráð á heimasvæði kærenda og svæðum þar í kring. Samkvæmt framangreindum heimildum eru Al-Shabaab samtökin með litla viðveru á þeim svæðum sem sómölsk stjórnvöld fara með yfirráð á. Samkvæmt þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað, m.a. skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, eiga einstaklingar sem starfa fyrir sómölsk yfirvöld, og jafnvel þeir sem taldir eru tengjast yfirvöldum á einhvern hátt, á hættu að sæta ofsóknum af hálfu Al-Shabaab. Þá benda heimildir til þess að Al-Shabaab haldi m.a. úti skattheimtu við vegatálma til að fjármagna samtökin og krefjist óhóflegra greiðslna m.a. frá ökutækjum sem flytji vörur og farþegarútum. Þá séu dæmi um að þeir sem ferðist í gegnum þessi svæði verði fyrir ránum og konur fyrir kynbundnu ofbeldi. Samkvæmt skýrslu Landinfo frá 2022 eru fyrirtæki og einstaklingar sem annast inn- og útflutning varnings í Mógadisjú sérstakt skotmark fyrir fjárkúganir af hálfu samtakanna.

Að mati kærunefndar hefur frásögn kærenda um ástæður flótta þeirra ekki verið skýr. Þá gætir misræmis um veigamikil atriði sem varða ástæður flótta þeirra. Frásögn K ber með sér að M hafi verið sérstakt skotmark Al-Shabaab vegna þess að hann hafi starfað fyrir sómölsk stjórnvöld og samtökin hafi farið fram á að hann hætti að keyra tilteknar leiðir fyrir stjórnvöld. Frásögn M ber hins vegar ekki með sér að hann hafi starfað fyrir sómölsk stjórnvöld. Þrátt fyrir að kærendur hafi síðar greint frá því að aðili sem M hafi starfað fyrir hafi unnið í verktöku fyrir sómölsk stjórnvöld er ekkert í frásögn M sem bendir til þess að hann hafi verið sérstakt skotmark samtakanna af þeim sökum. Þvert á móti ber frásögn kæranda með sér að hann hafi verið stöðvaður af meðlimum samtakanna fyrir tilviljun og þvingaður til að flytja sprengiefni fyrir þá. Kærendur hafa ekki lagt fram nein gögn til að styðja málatilbúnað sinn en kærunefnd telur ekki ósanngjarnt að gera þá kröfu til kærenda að þau leggi fram einhver gögn um að M hafi starfað fyrir sómölsk stjórnvöld, s.s. atvinnusamning eða upplýsingar frá atvinnurekanda M. Skoðast það mat kærunefndar í ljósi þess að ekki er fulls samræmis að gæta milli frásagna kærenda. Þá telur kærunefnd frásögn M um þá atburði sem hafi átt sér stað 20. maí 2020 þess efnis að hann hafi náð að flýja meðlimi samtakanna með því að stökkva upp í rútu sem hafi keyrt framhjá þeim afar ótrúverðuga.

Þrátt fyrir að frásögn kærenda um að þau séu sérstakt skotmark Al-Shabaab sé ótrúverðug að mati kærunefndar, m.a. með vísan til misræmis í frásögunum þeirra, er með vísan til landaupplýsinga um heimaríki kærenda ekki hægt að útiloka að M hafi verið stöðvaður af meðlimum Al-Shabaab og þvingaður til að flytja sprengiefni. Þá kunni hann að hafa orðið fyrir skoti af þeirra völdum við störf sín. Landaupplýsingar benda m.a til þess að Al-Shabaab hafi sett upp vegatálma og innheimti skatta af vörubílstjórum sem ferðist þar í gegn. Auk þess getur flutningur varnings á milli svæða falið í sér að fara þurfi inn á yfirráðasvæði Al-Shabaab sem skapi hættu á handahófskenndu ofbeldi af hálfu samtakanna. Að mati kærunefndar hafa kærendur þó ekki sýnt fram á að þau séu sérstakt skotmark samtakanna umfram aðra í heimaríki þeirra vegna atvinnu M eða að þau hafi mátt þola eða eigi á hættu ofsóknir af þeirra hálfu. Kærunefnd telur því frásögn kærenda af meintum ofsóknum Al-Shabaab vegna atvinnu M ótrúverðuga. Þá lítur kærunefnd til þess að meintar hótanir sem kærendum hafi borist af hálfu samtakanna hafi átt sér stað í maí 2020, fyrir fjórum árum síðan, en þeim hafi ekki borist hótanir síðan. Auk þess greindu þau frá því að þau óttuðust ekki um fjölskyldumeðlimi sína sem séu búsett á heimasvæði kærenda. Af öllu framangreindu virtu verður því ekki byggt á því að kærendur eigi á hættu áreiti sem nái því alvarleikastigi að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. laganna. Þá telur kærunefnd að ekki sé ósanngjarnt að ætlast til þess að M, sem er að mestu heilbrigður og vinnufær samkvæmt gögnum málsins, geti fundið sér annað starf telji hann öryggi sínu ógnað sökum starfs hans sem vöruflutningabílstjóri.

Kærendur kváðust tilheyra ættbálkinum Abgaal sem væri meirihlutaættbálkur og kvaðst K tilheyra undirættbálknum Hermataan. Kærendur greindu ekki frá áreiti eða mismunun vegna ættbálkastöðu sinnar. Af framangreindum gögnum að ráða er Abgaal undirættbálkur höfuðættbálksins Hawiye. Verður því ekki byggt á því að kærendur eigi á hættu að sæta mismunun eða áreiti sem nái því marki að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. mgr. 38. gr., vegna ættbálks síns.

K hefur borið fyrir sig að hún tilheyri tilteknum þjóðfélagshóp sem kona og eigi á hættu ofsóknir af þeim sökum í skilningi 38. gr. laga um útlendinga. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2022 eru aðstæður í Sómalíu ekki slíkar að allar konur teljist hafa ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli kyns síns. Samkvæmt skýrslunni geta konur og stúlkur í Sómalíu sætt athöfnum sem eru svo alvarlegar í eðli sínu að þær jafngilda ofsóknum. Þegar athafnir séu hins vegar eingöngu mismunun í eðli sínu, t.d. útskúfun, skuli einstaklingsbundið mat á því hvort slíkt geti talist ofsóknir taka mið af alvarleika og/eða endurtekningu athafnanna eða því hvort þær stafi af samsafni athafna. Frásögn kærenda í viðtölum hjá Útlendingastofnun bar ekki með sér að K hafi, kyns síns vegna, upplifað meðferð sem talist getur til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga eða að hún sé útsettari fyrir ofsóknum en aðrar konur í sambærilegri stöðu og hún. K er uppalin í Mógadisjú þar sem sómölsk stjórnvöld eru við stjórn. Þá er K í hjónabandi með M og ber frásögn kærenda með sér að þau eigi fjölda ættingja á heimasvæði sínu sem þau njóti stuðnings frá. K tilheyrir jafnframt meirihlutaættbálk í heimaríki og kvaðst hafa verið útivinnandi þar í landi. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðstæður kvenna er það mat kærunefndar að almennar aðstæður þeirra séu ekki slíkar að þær geti talist til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá benda gögn málsins ekki til þess að einstaklingsbundnar aðstæður K séu slíkar að hún teljist eiga á hættu ofsóknir á grundvelli kyns síns í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. sömu laga.

Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að Kærendur hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í heimaríki af öðrum ástæðum sem fram koma í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga skal, við mat samkvæmt 1. og 2. mgr. 37. gr. í málum sem varða börn, fylgdarlaus sem önnur, hafa það sem er barninu fyrir bestu að leiðarljósi. Í ákvæðinu kemur fram að við það mat beri að líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis barnsins, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Leggur kærunefnd mat á hagsmuni þeirra samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga með hliðsjón af upplýsingum úr fyrirliggjandi gögnum málsins og framangreindum aðstæðum í heimaríki þeirra. Að mati kærunefndar var sjónarmiðum barna kæranda nægilega komið á framfæri með framburði kærenda og hagsmunagæslu talsmanns.

Eins og áður hefur verið rakið kemur fram í skýrslu EUAA frá ágúst 2023 og í afstöðu Flóttamannastofnunar til fólks á flótta frá Sómalíu frá september 2022 að einstaklingsbundið mat á aðstæðum barna í Sómalíu skuli fara fram. Matið skuli m.a. taka mið af búsetusvæði barnsins innan Sómalíu, fjölskylduhögum þess og þeim stuðningi sem barninu standi til boða frá fjölskyldu og ættbálki. Kærunefnd horfir m.a. til þess að þau börn sem um ræðir eru í fylgd foreldra sinna sem eru heilsuhraust og vinnufær og njóta börnin stuðnings þeirra. Kærendur og börn þeirra tilheyra ættbálknum Abgaal sem er undirættbálkur meirihlutaættbálksins Hawiye sem er ráðandi í Mógadisjú og benda heimildir til þess að þau geti notið stuðnings og verndar ættbálksins telji þau þörf á því. Kærendur voru búsett í Mógadisjú í Sómalíu áður en þau yfirgáfu landið en samkvæmt landaupplýsingum eru sómölsk stjórnvöld með yfirráð yfir borginni og hefur öryggis- og mannréttindaástand þar batnað á undanförnum árum. Þá er ljóst að kærendur voru félagslega og fjárhagslega vel stödd í heimaríki sínu og höfðu stuðningsnet þar í landi. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að börn kærenda geti gengið í skóla. Kærendur hafa lagt fram tilvísun til barnaskurðlæknis fyrir hönd A, dags. 24. maí 2023, þar sem fram kemur að annað eista hans hafi ekki gengið niður. Gögn málsins bera með sér að börn kærenda séu heilbrigð að öðru leiti og muni hafa aðgang að heilbrigðiskerfinu í heimaríki. Einstaklingsbundnar aðstæður barna kærenda benda ekki til þess að þau séu sérstaklega berskjölduð fyrir ofbeldi, mismunun eða barnaþrælkun í Mógadisjú. Kærunefnd telur að teknu tilliti til ákvæða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskrar löggjafar um barnavernd, að engin rök standi í vegi fyrir því að börn kærenda fylgi foreldrum sínum aftur til heimaríkis. Með vísan til framangreinds er það mat kærunefndar, að teknu tilliti til sjónarmiða um öryggi, velferð og félagslegan þroska barnanna, að það sé þeim fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis síns.

Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að þau og börn þeirra hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37.gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laganna. Sama gildir þótt horft sé til samsafns athafna.

Kærendur og börn þeirra uppfylli því ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi.

Ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kærenda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga ber að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram þegar metið er hvort kærendur séu í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr.sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærendur verða þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kærenda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

Kærunefnd hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar frásögn kærenda um að þau séu í hættu í heimaríki vegna hættu á ofsóknum af hálfu meðlima Al-Shabaab. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kærenda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður þeirra leiði til þess að þau eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi þau til baka.

Af landaupplýsingum er ljóst að öryggisástand er ekki gott í Mógadisjú. Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli K.A.B. gegn Svíþjóð (mál nr. 886/11) frá 17. febrúar 2014 og R.H. gegn Svíþjóð (mál nr. 4601/14) frá 1. febrúar 2016 kemur fram að almennt öryggisástand í Mógadisjú hafi farið batnandi á undanförnum árum eftir að stjórnvöld höfðu náð yfirráðum í borginni. Þá var það afstaða dómsins að aðgengilegar landaupplýsingar bentu ekki til þess að aðstæður í borginni væru slíkar að íbúar ættu almennt á hættu að sæta meðferð sem bryti gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því myndi endursending einstaklinga til Mógadisjú ekki brjóta gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þau gögn sem kærunefnd hefur yfirfarið við meðferð málsins benda ekki til þess að aðstæður í Mógadisjú hafi breyst til hins verra frá uppkvaðningu framangreinds dóms eða séu slíkar að kærendur muni eiga á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Verður því ekki talið að ástæða sé til að ætla að kærendur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í heimaríki af þeim sökum. Þá er það mat kærunefndar, að virtum gögnum málsins og upplýsingum um aðstæður í Sómalíu, að kærendur eigi ekki á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis.

Í ljósi þess sem að framan er rakið og þeirra gagna sem liggja fyrir um heimaríki kærenda telur kærunefnd að aðstæður kærenda og barna þeirra þar séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laganna. Kærendur og börn þeirra uppfylli því ekki skilyrði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi.

Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að kærendur og börn þeirra uppfylli ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við 74. gr. frumvarps til laga um útlendinga kemur fram að í samræmi við ákvæði alþjóðlegra skuldbindinga og almennra laga sé lagt til að tekið sé sérstakt tillit til barna, hvort sem um er að ræða fylgdarlaus börn eða önnur börn. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að það sem barni er fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. jafnframt 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 25. gr. laga nr. 80/2016, telur kærunefnd að við mat á því hvort skilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna séu fyrir hendi skuli taka sérstakt tillit til þess ef um barn er að ræða og skuli það sem er barni fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að þau væru við góða líkamlega og andlega heilsu. Þá greindu kærendur frá því að A þyrfti á aðgerð á kynfærum að halda en að B væri við góða heilsu. Samkvæmt upplýsingum úr læknablaðinu frá árinu 2003 er launeista algengur meðfæddur galli hjá drengjum og eru helstu fylgikvillar ófrjósemi og krabbamein í eistum. Um 10% þeirra sem greinist með krabbamein í eista hafi sögu um launeista. Þá séu launeistu viðkvæmari fyrir snúningi og útsettari fyrir áverkum séu þau staðsett í náragangi eða ofan lífbeins. Að mati kærunefndar er ekki um að ræða skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm þar sem meðferð er aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki. Samkvæmt þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað stendur kærendum til boða heilbrigðisþjónusta í heimaríki. Heilbrigðisþjónusta í Sómalíu sé í grunninn einkavædd en í því samhengi bendir kærunefnd á að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá lítur kærunefnd til þess að samkvæmt frásögn kærenda naut M heilbrigðisþjónustu í heimaríki og K starfaði sem hjúkrunarkona. Verður því ekki talið að kærendur hafi sýnt fram á ríka þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá er jafnframt ljóst af gögnum málsins að kærendur og börn þeirra geta fengið heilbrigðisþjónustu í Grikklandi þar sem kærendur eru með alþjóðlega vernd.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli. Kærendur eru hjón og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau sé vinnufær og fær um að framfleyta sjálfum sér. Við meðferð málsins hafa kærendur greint frá því að þau hafi bæði verið með atvinnu í heimaríki. Þá hafi kærendur greint frá því að eiga fjölskyldumeðlimi í heimaríki. Auk þess hafa kærendur greint frá því að þau tilheyri meirihlutaættbálki í heimaríki sínu og hafi ekki mátt sæta mismunun á grundvelli ættbálkastöðu sinnar. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að félagslegar aðstæður kærenda og barna þeirra við komu til heimaríkis séu slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar upplýsingar um heimaríki kærenda og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda og barna þeirra í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau og börn þeirra hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Við þetta mat hefur kærunefnd litið til hagsmuna barna kærenda í samræmi við 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga og 3. mgr. 25. sömu laga. Eru aðstæður kærenda og barna þeirra í heimaríki ekki með þeim hætti að veita beri þeim dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd 14. desember 2022 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda telur kærunefnd að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda og barna þeirra. Kærunefnd telur því að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda og barna þeirra þangað.

Í 5. mgr. 104. gr. útlendingalaga, þar sem fjallað er um framkvæmd ákvörðunar, kemur fram að ef útlendingur hefur gilda heimild til dvalar í öðru EES- eða EFTA-ríki skuli hann fluttur þangað. Við komuna hingað til lands kom í ljós að fingraför kærenda höfðu verið skráð í Eurodac gagnagrunninn af yfirvöldum í Grikklandi. Samkvæmt upplýsingum frá grískum stjórnvöldum sem bárust Útlendingastofnun 16. janúar 2023 var kærendum og A veitt réttarstaða flóttamanns í Grikklandi 29. mars 2022 og hafa þau gilt dvalarleyfi þar í landi til 28. mars 2025. Kærunefnd telur ljóst með vísan til landaupplýsinga að B sem fæddist hér á landi muni einnig geta sótt um dvalarleyfi í Grikklandi á grundvelli alþjóðlegrar verndar foreldra sinna og öðlast sömu réttindi þar í landi. Telur kærunefnd rétt að taka sérstaka afstöðu til þess hvort ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi í vegi fyrir því að kærendur og börn þeirra verði flutt til Grikklands.

Við mat á aðstæðum í Grikklandi, m.a. í úrskurði nefndarinnar í málum kærenda og barna þeirra nr. 352/2023, dags. 13. júní 2023, hefur kærunefnd tekið mið af þeim upplýsingum sem liggja fyrir um Grikkland og skoðaðar hafa verið vegna fyrri úrskurða kærunefndar í tengslum við endursendingar einstaklinga til Grikklands. Meðal skýrslna sem kærunefnd hefur kynnt sér sérstaklega eru: Asylum Information Database. Country Report – Greece (European Council on Refugees and Exiles, 8. júní 2023); Amnesty International Report 2022/23 - Greece (Amnesty International, 27. mars 2023) og 2022 Country Reports on Human Rights Practices - Greece (U.S. State Department, 20. mars 2023).

Kærendur og A eru með alþjóðlega vernd í Grikklandi og gilt dvalarleyfi til 28. mars 2025. Með vísan til upplýsinga sem áður hefur verið tekin afstaða til um aðstæður í Grikklandi og nýlegra heimilda um aðstæður einstaklinga sem hafa alþjóðlega vernd og heimild til dvalar í Grikklandi er það niðurstaða nefndarinnar að 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda og barna þeirra til Grikklands.

Brottvísun og endurkomubann

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt gögnum málsins sóttu kærendur um alþjóðlega vernd hér á landi 14. desember 2022 fyrir sig og börn sín. Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda og barna þeirra til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kærendum og börnum þeirra úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim og börnum þeirra frá Íslandi og ákvarða kærendum endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærendur kváðust ekki hafa tengsl við lönd á Schengen-svæðinu. M kaus að svara ekki hvort hann teldi brottvísun og endurkomubann hingað til lands og alls Schengen-svæðisins ósanngjarna ráðstöfun gagnvart sér eða fjölskyldumeðlimum sínum og K kvaðst fylgja ákvörðun stjórnvalda en vonast til að börnin hennar fái að vera hér.

Af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun þeirra og barna þeirra og endurkomubann kærenda verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð kærenda eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum kærenda og barna þeirra er þeim brottvísað og kærendum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið auk þess sem tekið var fram að yfirgefi þau landið sjálfviljug innan þess frests verði endurkomubannið fellt niður.

Að mati kærunefndar og með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda og barna þeirra til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi kærendur landið sjálfviljug innan framangreinds frests.

Samantekt

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru ákvarðanir Útlendingastofnunar í málum kærenda og barna þeirra staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar í málum kærenda og barna þeirra eru staðfestar. Endurkomubann kærenda verður fellt úr gildi fari þau sjálfviljug frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration in the cases of the appellants and their children are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Sindri M. Stephensen Þorbjörg I. Jónsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka