Úrskurður nr. 752/2024

Hinn 18. júlí 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 752/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU23100080 og KNU23100081

Kæra [...] og barns þeirra á ákvörðunum Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 14. október 2023 kærðu […], fd. […] (hér eftir M) og […], fd. […] (hér eftir K), og fullorðin dóttir þeirra, […], fd. […] (hér eftir A), ríkisborgarar Srí Lanka, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 4. október 2023, um að synja þeim um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu lögðu kærendur fram umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi 3. apríl 2023. Kváðust kærendur hafa farið frá Srí Lanka 29. mars 2023 til Doha í Katar. Þaðan hafi þau flogið til Parísar og loks til Íslands 30. mars 2023. Kærendur hafi fengið hótanir í heimaríki og kveikt hafi verið í húsi þeirra. M hafi unnið með brotajárn í heimaríki, konan hafi verið heimavinnandi og A í skóla. Kærendur kváðust vera við góða heilsu. Kærendur kváðust ekki hafa dvalarleyfi í öðru ríki, en þau hafi dvalið á Íslandi í mánuð árið 2022. Kærendur kváðust ekki þekkja neinn á Íslandi, en aðspurð greindu þau frá því að fjarskyld frænka hér á landi hafi skrifað undir umsókn um vegabréfsáritun fyrir þau. Fram kemur að samkvæmt kerfum lögreglunnar hafi K og A verið skráðar í flug til landsins en ekki M. Við leit lögreglu í Schengen-upplýsingakerfi fyrir vegabréfsáritanir (VIS-kerfi) kom í ljós að kærendur höfðu fengið útgefnar vegabréfsáritanir af sendiráði Noregs í Nýju Delí með gildistíma 10. febrúar 2023 – 25. maí 2023.

Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 3. og 9. maí 2023 ásamt löglærðum talsmanni sínum og greindu frá ástæðum flótta síns. Kærendur greindu frá því að þau hafi verið fædd og uppalinn í [...] og hafi búið þar þegar þau hafi flúið heimaríki í mars 2023. Kærendur greindu frá því að hafa verið fjárhagslega vel stæð í heimaríki. Kærendur hafi átt fyrirtæki sem þau hafi þurft að loka. Kærendur greindu frá því að sonur þeirra og eiginkona hans væru búsett hér á landi. M kvaðst hafa tengsl við stjórnmálaflokk fyrrum forseta Srí Lanka, Gotabaya Rajapaksa, en ekki muna nafnið á flokknum. M hafi aðstoðað flokkinn þar til hann hafi komið til Íslands. Aðspurður greindi M frá að vera af sinhalesískum uppruna, vera Búddatrúar og tilheyra ekki minnihlutahópi í heimaríki. M greindi frá því að hafa rekið fyrirtæki í heimaríki. Starfsemi fyrirtækisins hafi falist í því að kaupa járnhluti á uppboðum og selja það aftur með gróða. M hafi boðið hærra verð fyrir járnið og því oftast unnið uppboðin. Aðrir einstaklingar sem hafi tekið þátt í uppboðunum hafi verið ósáttir við það og hafi hótað M. Í síðasta skipti sem M hafi tekið þátt í uppboði hafi hópur einstaklinga komið til hans og hótað honum lífláti ef hann myndi vinna þetta uppboð. Hópurinn hafi ógnað M með hníf en M hafi flúið á þríhjólinu sínu og hópurinn hafi elt hann. M greindi frá því að vita ekki hvaða einstaklingar það hafi verið sem hafi verið að áreita hann og fjölskyldu hans og elta þau, hann væri bara með getgátur um það en hann telji þetta hafa verið hóp sem hafi tengsl við nafngreindan einstakling X, sem hafi stjórnmálatengsl. M hafi ekki séð andlit þeirra vegna þess að einstaklingarnir hafi verið með hjálma. M greindi frá því að hann teldi hópinn hafa einhver tengsl í undirheimana. M hafi farið til lögreglu til að tilkynna atvikið en lögreglan hafi spurt hann um það hvort hann þekkti einstaklingana sem hann hafi ekki gert. M hafi falið sig heima ásamt fjölskyldu sinni og í ágúst eða september hafi þessi sami hópur einstaklinga reynt að kveikja í húsinu þeirra en nágrannar kærenda hafi náð að slökkva eldinn og bjarga þeim. K og A hafi flutt til borgarinnar [...] í um 100 kílómetra fjarlægð en M hafi falið sig annars staðar í Colombo. Hópurinn hafi elt fjölskylduna og þau hafi verið hrædd um að það ætti að ræna þeim. Fjölskyldunni hafi verið veitt eftirfylgd og það hafi verið reynt að drepa þau. Meðlimir hópsins hafi hringt í síma M og elt dóttur kærenda nærri skólanum hennar þegar hún hafi komið aftur til Colombo til að þreyta próf.

Í viðtali sínu hjá Útlendingastofnun greindi K frá því að hafa verið húsmóðir í heimaríki og að hún hafi ekki haft afskipti af fjárhag fjölskyldunnar. Aðspurð greindi K frá að vera af sinhalesískum uppruna og vera Búddatrúar og hún tilheyri ekki minnihlutahópi í heimaríki. K kvaðst vera virk í þágu málstaðar opinbera skólakerfisins. K greindi frá því að kærendur hafi stofnað fyrirtæki 1998 og hafi haft góðar tekjur af því. K greindi frá því að atvik hafi átt sér stað í tengslum við uppboð og eftir það hafi M sagt henni að þeir væru að reyna drepa hann, en hann hafi ekki sagt henni betur frá eða útskýrt nánar fyrir henni. Í kringum júní til ágúst 2022 hafi ástandið versnað. K kvaðst hafa séð X sem hafi tapað fyrir M í útboði og sem hafi stjórnmálatengsl á heimasvæði kærenda. K greindi frá því að þau hafi ekki leitað til lögreglu þar sem M sagði henni að halda sig frá þessu. Þá hafi M og K verið hrædd við annan hóp einstaklinga, sem hefði tengsl við X. Í september eða október hafi þessi hópur einstaklinga læst hurðinni að heimili þeirra og reynt að kveikja í. Nágrannar þeirra hafi bjargað þeim áður en eldur hafi náð að breiðast út. Aðspurð greindi K frá því að það væru bara getgátur þeirra að það hafi verið X sem væri á eftir þeim af því að hann hafi tapað útboði gegn M. K greindi frá því að A hafi verið elt. K greindi frá því að vera hrædd við X og nafngreindan frænda hans, Y, sem sé í sveitarstjórn. K kvaðst vita að þeir væru skyldir þar sem þeir hafi búið nálægt hvorum öðrum. K greindi frá því að þau hafi reynt að búa og fela sig á öðrum stöðum í Srí Lanka, m.a. hjá foreldrum hennar og hjá eldri syni M og K, en þau hafi verið illa stödd fjárhagslega og það því ekki gengið upp. K kvað kærendur ekki geta búið annars staðar í heimaríki þar sem hún óttaðist að Y frændi X sem þau teldu standa fyrir hótunum gegn þeim gæti fundið þau hvar sem væri og að hópurinn undir stjórn X myndi fjarlægja M úr starfsgreininni eða myndi elta þau og drepa ef þau sneru aftur til heimaríkis. K greindi frá því að óttast að A yrði rænt. M og K kváðust bæði vera við góða heilsu. M og K kváðu líkamlega heilsu A vera góða en andlega heilsu hennar slæma. A hafi veikst andlega í kjölfar hótana í garð M og árásar á heimili þeirra og eitt kvöldið hafi hún hringt í kennarann sinn og beðið hann um að fara með hana frá foreldrum hennar þar sem hún væri hrædd. A hafi hitt sérfræðilækni sem hafi greint hana með [...] og hún fengið lyf. M kvaðst eiga annað uppkomið barn í Srí Lanka sem hefði það gott þar.

A mætti til viðtals hjá Útlendingastofnun 8. júní 2023 ásamt löglærðum talsmanni sínum og túlki. A greindi frá því að hafa búið með foreldrum sínum í heimaríki en hafi stundum búið hjá ömmu sinni í skólafríum. Bróðir A búi einnig í heimaríki en í annarri borg. A hafi almennt liðið vel í heimaríki en orðið óörugg í kjölfar atburða sem hún hafi lent í. A hafi gengið í skóla og leikið sér við vini sína. En í kjölfar atviks hafi foreldar hennar viljað halda henni heimavið. A væri með andleg veikindi. Hún hafi getað leitað sér læknisaðstoðar, hitt sálfræðing og fengið lyf í heimaríki vegna andlegu veikindanna. A hafi fengið nóg að borða, föt til skiptanna og hafi ekki skort neitt. A greindi frá því að í kjölfar hótana sem M, hafi fengið vegna vinnu hans hafi tveir menn komið í skóla A og ætlað að sækja hana. A hafi farið inn í skólann, tilkynnt þetta til starfsfólks og mennirnir hafi farið. Síðar hafi A lent í því að hafa verið dregin inn í farartæki hjá ótilgreindum mönnum en þeir hafi verið stöðvaðir af einstaklingum sem hafi verið í kring. Fjölskyldan hafi leitað til lögreglu en A telji að ekkert hafi verið gert í málinu. Í eitt skipti hafi ótilgreindir einstaklingar brotist inn í hús A og fjölskyldu hennar, ráðist á A og móður hennar og reynt að kveikja í húsinu, en nágrannar hafi komið þeim til aðstoðar. Framangreind atvik hafi öll átt sér stað á árinu 2022 en A vissi ekki nákvæma tímasetningu. A hafi átt erfitt andlega í kjölfar þessara atburða. A kvaðst eiga bróður á Íslandi sem hún væri í samskiptum við.

Við meðferð mála þeirra hjá Útlendingastofnun lögðu kærendur fram afrit af því sem virðist vera nafnspjald fyrir M hjá nafngreindu fyrirtæki og samskiptaseðla fyrir kærendur frá Göngudeild sóttvarna dags. 14. til 27. júní 2023.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum M og K var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. A var brottvísað frá landinu. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 14. október 2023 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum 30. október 2023. Kærunefnd bárust frekari gögn frá kærendum 7. og 16. nóvember 2023, 7. janúar og 26. apríl 2024. Við rekstur málsins hjá kærunefnd varð kærandi A 18 ára og því fullorðin. Við mat á réttindum hennar og stöðu verður engu að síður litið til ungs aldurs hennar.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kærenda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kærenda lýst. Þar kemur m.a. fram að kærendur telji sig hafa sérstök tengsl við Ísland. Hér búi sonur M og K og annar ættingi þeirra. M og K séu fædd og uppalinn í [...], og hafi lifað góðu lífi í heimaríki. M hafi verið virkur í að aðstoða stjórnmálahreyfingu fyrrum forseta Sri Lanka, M hafi þekkt til hans og verið almennur stuðningsmaður hans. M og K hafi átt og rekið dráttarbáta/járnhlutafyrirtæki en lent upp á kant við annan aðila og neyðst til að loka rekstrinum. Reksturinn hafi falist í að bjóða í járnhluti á uppboði við hafnarsíðuna, vinna úr járninu og selja áfram með hagnaði. M hafi yfirleitt boðið hæst og unnið uppboðin. Þetta hafi skapað honum óvinsældir meðal þeirra sem lutu í lægra haldi. Á uppboði í ágúst eða september hafi maður boðið gegn honum fyrir hönd annars og þekktari nafngreinds einstaklings á svæðinu. Maðurinn hafi hótað honum lífláti ef M yfirbyði þá í þessu uppboði. Frændi hins nafngreinda einstaklings hafi verið stjórnmálamaður á heimasvæði kærenda og K hafi óttast hann. M hafi unnið uppboðið og þegar hann hafi sótt munina hafi hann verið eltur af hópi manna með hnífa. Þeir einstaklingar hafi haft samband við núverandi ríkisstjórn og njóta verndar þeirra. M hafi leitað til lögreglu og hafi verið sagt að koma aftur ef þetta endurtæki sig, en umfram þetta hafi lögreglan ekkert gert til að aðstoða þau. Strax eftir þetta atvik hafi mennirnir komið aftur að kvöldlagi og helt olíu á hús kærenda. Nágrannar hafi heyrt læti í mönnunum og hrakið þá á brott. Eftir þetta atvik hafi kærendur farið til borgarinnar […] í Srí Lanka, sem sé í um 100-200 km fjarlægð frá heimkynnum þeirra. Kærendum hafi haldið áfram að berast hótanir og A hafi verið elt í nýja skólanum af ókunnugum mönnum sem tilheyri framangreindum hópi manna. M og K hafi frétt af þessu þegar þau hafi fengið símtal frá kennara A og hafi verið beðin um að sækja hana. Í lok nóvembermánaðar 2022 hafi A orðið andlega veik, byrjað að öskra á þau og sýna af sér hegðun sem var M og K ókunn. M og K telja hegðunarbreytingar A mega rekja til þess ótta og kvíða sem kærendur hafi þurft að búa við og ágengni hópsins í garð fjölskyldunnar. Eitt kvöld hafi A hringt í neyðarlínuna og í kennara hennar til að óska eftir að foreldrar hennar yrðu fjarlægðir. Þarna hafi fjölskyldunni orðið ljóst að þau þyrftu að flýja. M hafi farið aftur til lögreglunnar en þeir hafi sagst ekkert geta gert fyrr en þau gætu nafngreint einstaklingana. Einstaklingar í hópnum hafi allir verið með hjálma og engin leið að auðkenna tiltekna meðlimi glæpahópsins með þeim hætti. Eftir að hópurinn hafi ráðist á fjölskylduna hafi M lokað fyrirtækinu og lagt á flótta innan Srí Lanka, en hópurinn hafi elt þau hvert sem þau hafi farið og því hafi þau neyðst til að flýja land. Kærendur óttist að þessi hópur einstaklinga muni drepa þau og K og M óttist um heilsu A. M og K hafi miklar áhyggjur af heilsufari A sem hafi þurft að undirgangast segulómun, taka lyf og verið greind með andleg veikindi. Talsmaður og fulltrúi Útlendingastofnunar hafi leiðbeint A í viðtali að leita til sálfræðings, en hún hafi haft áhyggjur af viðbrögðum annarra við því þar sem slík meðferð sé fyrirlitin að einhverju marki í heimaríki. A hafi haft mikla áhyggjur af stöðnun í námi við komuna til Íslands, reynt hafi verið að tryggja henni skólagöngu en það hafi ekki gengið eftir. Eftir að kærendum hafi borist ákvörðun Útlendingastofnunar hafi ástand A versnað töluvert og hún hafi nánast hætt að borða. M óttist hvernig hann geti séð fyrir fjölskyldunni ef hann fer aftur til heimaríkis því hann geti ekki byrjað í sama rekstri og áður án þess að lenda aftur í hópnum. Kærendur vísa til yfirlýsingar dómara frá Srí Lanka sem þau leggja fram máli sínu til stuðnings. M greindi frá því að vera við góða heilsu en K hafi átt erfitt andlega eftir allt sem á undan hafi gengið en hafi ekki fengið neina meðferð vegna þess.

Í greinargerð kærenda vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagna kærenda og því mati mótmælt.

Kærendur krefjast þess aðallega að þeim verði veitt alþjóðleg vernd sem flóttamenn hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja á því að þau uppfylli öll skilyrði þess að teljast flóttamenn í skilningi ákvæðisins. Kærendur hafi lent í ógnunum og ofbeldi af hálfu hættulegs hóps manna, sem hafi reynt að kveikja í heimili fjölskyldunnar í skjóli nætur, þar sem þau hafi dvalið. Hópurinn hafi elt kærendur hvert sem þau hafi reynt að flýja innan heimaríkis og hafi gengið svo langt að elta ungt barn þeirra í skóla og hrella. Fjölskyldan hafi leitað til lögreglu en hafi enga aðstoð fengið þar sem hópurinn athafni sig í skjóli nafnleyndar með því að hylma yfir andlit sín með mótorhjólahjálmum og lögreglan sé ekki reiðubúin til að gera nokkuð nema unnt sé að bendla tiltekna einstaklinga við verknaðina. Hópurinn hafi sýnt skýra fyrirætlan um að myrða fjölskylduna og hótað því jafnframt með berum orðum. Hópurinn hafi haldið áfram að hóta þeim þrátt fyrir að þau hafi fært sig um set innan heimaríkis. Kærendur leggi fram skjáskot af hótunum sem þeim hafi borist. Kærendur séu að flýja undan ofsóknum vegna einstaklingsbundinna aðstæðna sinna. Hótanir birtist í formi líflátshótana, líkamlegum meiðingum og tilraun til að myrða kærendur. Ofsóknum valdi hópur manna sem ekki fari með ríkisvald en lögregluyfirvöld séu ekki fær um að vernda kærendur gegn þeim.

Verði ekki fallist á aðalkröfu krefjast kærendur þess til vara að þeim verði veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur hafi flúið frá Srí Lanka af ástæðuríkum ótta við hóp manna sem hafi komist upp með að hóta þeim lífláti og hafi jafnframt reynt að kveikja í heimili þeirra þegar þau hafi verið þar inni. Lögreglan geri ekkert nema kærendur geti nafngreint mennina sem hafi staðið að tilteknum verknuðum sem þau séu að kæra og það sé þeim bæði ómögulegt og hefði trúlega ekkert upp á sig því aðrir kæmu þá bara í þeirra stað. Sú hætta sem kærendur upplifi í heimaríki uppfylli öll skilyrði þess að teljast ómannúðleg og vanvirðandi meðferð í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Kærendur hafi því raunhæfa ástæðu til að óttast um líf sitt og frelsi í heimaríki vegna persónubundinna aðstæðna þeirra ef þau yrðu send þangað aftur. Kærendur hafi flúið þær aðstæður allar og ástand sem ríki í Srí Lanka í heild sinni. Kærendur hafi rekið fyrirtæki í nær 25 ár og geti ekki séð fyrir sér með öðrum hætti. Ef þau byrja aftur í þeirri starfsemi eiga þau í hættu á að vekja athygli hópsins á ný og mæta þeim örlögum sem hópurinn hafi nýlega hótað. Kærendur vísa til alþjóðlegra skýrslna sem sýni að aðgengi almennings að grunnnauðsynjum svo sem hreinu vatni, læknisþjónustu og menntun geti verið gríðarlega skertur, einkum til fátækra. Innviðir grunnstofnana samfélagsins séu fjársveltir og óviðunandi til að tryggja heilsu og velferð þegna landsins. Þá sé lögregluofbeldi og inngrip hernaðaryfirvalda ekki óþekkt. Endursending kærenda til heimaríkis yrði ávallt brot gegn skyldum íslenska ríkisins samkvæmt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og því beri að veita kærendum viðbótarvernd sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Verði ekki fallist á framangreindar kröfur krefjast kærendur þess að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Ákvæðið heimili veitingu slíks dvalarleyfis þegar útlendingur geti sýnt fram á ríka þörf á vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki. Með vísan til þeirra málsatvika sem fyrr greinir og rökstuðnings að baki aðal- og varakröfu byggja kærendur á því að öll skilyrði þess að veita þeim dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða séu fyrir hendi. Aðstæður í heimaríki þeirra séu þess eðlis að þær feli í sér almennar aðstæður til að viðurkenndur sé réttur þeirra til alþjóðlegra verndar. Sérstaklega beri að horfa til aðstæðna A sem sé með andleg veikindi, sem voru alvarleg og hafi versnað í þeim aðstæðum sem þau hafi flúið. Fjölskyldan hafi takmarkaða atvinnumöguleika í heimaríki og ólíklegt sé að þau geti séð A fyrir nauðsynlegri læknismeðferð í heimaríki.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kærenda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum. Telja kærendur að málsmeðferð stofnunarinnar og hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn 10. gr. og 22. gr. stjórnsýslulaga. Rökstuðningur Útlendingastofnunar um að virk lögregluvernd sé til staðar í Srí Lanka hafi verið ófullnægjandi og brjóti gegn skyldu stjórnvalda til að rannsaka og rökstyðja stjórnvaldsákvarðanir.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hinar kærðu ákvarðanir sem eru í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til að fella ákvarðanir Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærendur framvísað srílönkskum vegabréfum. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærendur hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærendur séu srílankskir ríkisborgarar.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Srí Lanka m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

• 2021 Country Reports on Human Rights Practices: Sri Lanka (U.S. Department of State, 12. apríl 2022);
• 2022 Country Reports on Human Rights Practices: Sri Lanka (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
• 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Sri Lanka (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
• 2023 Report on International Religious Freedom: Sri Lanka (U.S. Department of State, 30. júní 2024);
• Country Police and Information Note – Sri Lanka: Medical treatment and healthcare. (U.K Home Office, júlí 2020);
• Country Police and Information Note – Sri Lanka: Religious Minorites (U.K. Home Office, ágúst 2021);
• Democratic Socialist Republic of Sri Lanka - Human Rights Priority Country Report 2016 (Foreign

& Commonwealth Office, 21. júlí 2017);

• DFAT Country Information Report Sri Lanka (Australian Government, Department of Foreign Affairs and Trade, 2. maí 2024 );
• Freedom in the World 2018 – Sri Lanka (Freedom House, 16. janúar 2018);
• Freedom in the World 2019 – Sri Lanka (Freedom House, 4. febrúar 2019);
• Freedom in the World 2024– Sri Lanka (Freedom House, 2024);
• National Health Strategic Master Plan 2016-2025 Vol. III – Rehabilitative Services (Ministry of Health – Sri Lanka, 2016);
• IMF Country Report No. 24/162 - Sri Lanka – Selected Issues (International Monetary Fund, júní 2024);
• Sri Lanka: COI Compilation (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACOORD), 31. desember 2016);
• Sri Lanka Country report 2024 (Bertelsmann Stiftung, 2024);
• Sri Lanka – Food Security Monitoring (World Food Programme, janúar 2023);
• Sri Lanka: Treatment of Tamils in society and by authorities; the Eelam People's Democratic Party (EPDP), including relationship with the Tamil population (2014-February 2017) (Immigration and Refugee Board of Canada, 1. mars 2017);
• Sri Lanka: ”White van”-bortføringer (Landinfo, 9. febrúar 2016);
• The State of the World´s Human Rights; Sri Lanka 2023 (Amnesty International, 24. apríl 2024);
• The World Factbook – Sri Lanka (Cental Intelligence Agency, síðast uppfært 3. júlí 2024);
• Upplýsingar af vef utanríksiráðuneytis Srí Lanka, vefsíða: https://mfa.gov.lk/overview/ (sótt 9. júlí 2024);
• World Report 2024 – Sri Lanka (Human Rights Watch, 11. janúar 2024).

Srí Lanka er stjórnarskrárbundið, fjölflokka lýðveldi með ríkisstjórn sem kosin er í frjálsri kosningu. Landið hlaut sjálfstæði frá Bretum árið 1948 en er í dag eitt af 53 fullvalda ríkjum breska samveldisins. Íbúar Srí Lanka eru u.þ.b. 22 milljón manna. Srí Lanka gerðist aðili að alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi þann 11. júní 1980, alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi þann 11. júní 1980, alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis þann 18. febrúar 1982, samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu þann 3. janúar 1994 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þann 8. febrúar 2016. Srí Lanka, sem er aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, hefur ekki enn staðfest flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna frá 1951 eða bókun við samninginn frá 31. janúar 1967.

Í umfjöllun um Srí Lanka sem finna má á vef bandarísku leyniþjónustunnar kemur fram að frá árinu 1983 til 2009 hafi geisað borgarastríð í Srí Lanka þar sem svonefndir Tamíl tígrar (e. Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE-samtökin)) börðust fyrir stofnun sjálfstæðs ríkis Tamíla í norður- og austurhluta landsins. Vopnahléi hafi verið komið á með aðstoð alþjóðasamfélagsins árið 2002 en því hafi verið rift árið 2006. Stjórnarherinn í landinu braut síðan uppreisn LTTE-samtakanna á bak aftur árið 2009. Á árunum eftir að borgarastríðinu lauk hafi ríkt mikil spenna og togstreita í landinu og bera heimildir með sér að lögreglan og stjórnarherinn hafi áreitt og ofsótt einstaklinga af tamílskum uppruna, einkum fyrrum meðlimi LTTE-samtakanna og þá er tengdust þeim eða hafi verið grunaðir um að tengjast samtökunum eða meðlimum þeirra. Heimildir séu um að einstaklingar hafi verið numdir á brott af hálfu stjórnvalda, þeir settir í varðhald að ástæðulausu, pyndaðir og þeim meinað að njóta aðstoðar lögfræðings eða að hafa samband við fjölskyldumeðlimi sína. Einnig kemur fram í heimildum að á meðan Mahinda Rajapaksa hafi verið forseti, á árunum frá 2005 til 2015, hafi ríkisstjórn hans gert sinhalesískum þjóðernissinnuðum búddistum hærra undir höfði á kostnað minnihlutahópa. Nýlegar heimildir um Srí Lanka benda til þess að ástandið í landinu hafa batnað eftir breytingar á stjórn landsins árið 2015. Mannréttindi hafi verið virt í meira mæli en áður og dregið hafi úr ofbeldi og refsileysi þó það hafi enn verið til staðar að einhverju leyti.

Í framangreindum skýrslum, m.a. í skýrslu utanríkisráðuneytis Ástralíu frá maí 2024 kemur fram að í nóvember 2019 hafi Gotabaya Rajapaksa, yngri bróðir Mahinda Rajapaksa þingmanns og fyrrverandi forseti landsins, verið kjörinn forseti Srí Lanka. Gotabaya hafi lofað að efla öryggi landsins gegn hryðjuverkum öfgafullra múslima, lækka skatta til að örva hagvöxt og stuðla að sameiningu landsins. Gotabaya hafi skipað þrjá bræðra sinna sem ráðherra, m.a. Mahinda sem forsætisráðherra. Endurkoma Rajapaksa fjölskyldunnar, sem hafi verið álitnir hetjur af mörgum einstaklingum af sinhalesískum uppruna í tengslum við uppreisn LTTE-samtakanna, hafi leitt af sér miðstýringu framkvæmdavalds, aðgerðir sem hafi unnið gegn sáttamiðlun í landinu. Þá hafi stjórn í ríkisfjármálum verið hirðulaus. Árið 2022 hafi orðið versta efnahagskreppa í sögu Srí Lanka sem hafi orsakað skort á nauðsynjavöru, rafmagnsleysi og óðaverðbólgu, og í kjölfarið gríðarlegan óróa í samfélaginu og í stjórnmálum. Ætluð misnotkun á almannafé af hálfu forseta landsins, Rajapaksa, og fjölskyldu hans hafi hrundið af stað miklum mótmælum, þekkt sem Aragalya. Forsætisráðherra landsins, Mahinda, hafi sagt af sér í maí 2022 og í stað hans hafi komið fimmfaldur fyrrverandi forsætisráðherra landsins Ranil Wickremesinghe. Forseti landsins, Gotaboya, sem þá hafi flúið frá Srí Lanka, hafi sagt af sér í júlí sama ár. Í kjölfarið hafi þingið kosið Ranil Wickremesinghe sem forseta landsins með það að markmiði að koma á röð og reglu í samfélaginu og koma á stöðugleika í hagkerfinu. Eftir að Wickremesinghe hafi verið kosinn hafi hann viðurkennt þjóðernislegan- og trúarlegan fjölbreytileika íbúa Srí Lanka og mikilvægi þess að finna lausn á vandamálum sem Tamíl samfélagið hafi staðið frammi fyrir. Aðgerðir hvað þetta varðar hafi verið í gangi síðan en árangur hafi verið takmarkaður hingað til. Þá hafi Wickremesinghe tekið á skattastefnu fyrrum forseta en einnig nýtt samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að ganga á borgaralegt frelsi m.a. með því að fresta kosningum í landinu. Í október 2022 hafi þingið innleitt breytingar á stjórnarskrá Srí Lanka sem takmarki völd forsetans. Mikilvægasta breytingin sem hafi orðið hafi verið að koma aftur á Stjórnarskrárnefndinni (e. Constitutional Council) sem geri tillögur að og verði að samþykkja skipun forsetans á dómurum í æðri dómstóla landsins og önnur embætti, s.s. ríkislögreglustjóra og mannréttindaráðið. Nefndin samanstandi af forseta þingsins, forsætisráðherra, formanni stjórnarandstöðu, þingmönnum úr stjórn og stjórnarandstöðu og borgaralegum fulltrúum.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 kemur fram að srílankska lögreglan beri ábyrgð á að tryggja öryggi innanlands og heyri undir ráðuneyti almannaöryggis sem hafi verið sett á fót í nóvember 2020. Forseti landsins sé yfirmaður hersins, sem sjái m.a. um hernaðaraðgerðir innanlands ásamt herlöggæslusveit sem heyri undir yfirlögreglustjóra (e. Inspector General of Police). Stjórnvöld hafi góða stjórn á öryggissveitum í Srí Lanka. Upp hafi komið tilfelli þar sem meðlimir öryggissveita, einkum lögreglunnar, hafi brotið af sér. Yfirvöld hafi tekið lítil skref í átt að því að bera kennsl á, saksækja og refsa opinberum starfsmönnum sem hafi framið mannréttindabrot eða hafi orðið uppvísir að spillingu, en refsingar fyrir framangreint hafi verið takmarkaðar.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 kemur fram að konur hafi jafnan rétt á við menn undir lögum um einkamál og refsilöggjöf, en mismunun af hálfu þjóðfélagsins sé til staðar á landsvísu. Dómar er varða málefni tengd fjölskyldu m.a. hjúskap, skilnað, forræði yfir börnum og erfðir hafi farið eftir lögum og reglum þess þjóðernis- eða trúarhóps sem átti við í hverju máli, sem hafi leitt af sér mismunun. Lögreglan hafi aukið fjölda lögreglukvenna á hverri lögreglustöð í landinu. Samkvæmt löggjöf landsins sé nauðgun, kynferðislegt ofbeldi og heimilisofbeldi refsivert, en skort hafi á eftirfylgni lagaákvæða þess efnis. Samkvæmt ákvæðum laga sé refsing fyrir nauðgun sjö til 20 ára fangelsi og sekt og kynferðislegs ofbeldi allt að fimm ára fangelsi. Þolendur heimilisofbeldis geti fengið vernd í allt að eitt ár og farið fram á framfærslu á meðan. Löggjöf landsins leggur einungis bann við nauðgun maka ef hjón eru skilin að borði og sæng. Þá sé ekki lögð refsing við kynfæralimlestingum kvenna og stúlkna en slíkt sé einkum stundað af múslimum í Srí Lanka.

Í framangreindum skýrslum, m.a. skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins um trúfrelsi í Srí Lanka frá júní 2024 kemur fram að trúfrelsi og trúariðkun sé varið í stjórnarskrá landsins en búddisma sé þó gert hærra undir höfði en öðrum trúarbrögðum og samkvæmt dómi Hæstaréttar landsins frá 2003 sé ríkinu einungis skylt að veita búddisma vernd, önnur trúarbrögð njóti ekki sömu verndar ríkisins. Löggjöf landsins leggi refsingu við hvatningu til mismununar, ofbeldis eða haturs í ræðu, riti, merkingum eða öðrum sýnilegum miðlum sem feli í sér þjóðernis- og trúarlegt hatur. Um 70% þjóðarinnar séu búddistar, rúmlega 12% hindúar, um 10% múslímar og rúm 7% kristnir. Meirihluti múslima séu súnní múslímar en minnihlutinn sjíar. Þannig séu flestir búddistar af sinhalesískum uppruna og hindúar að mestu Tamílar. Það að vera múslimi, gefi til kynna bæði þjóðerni og trú frekar en sinhalesar eða Tamílar. Mismunun á grundvelli trúarbragða beinist fyrst og fremst að kristnum og múslimum í Srí Lanka.

Í skýrslu utanríkisráðuneytis Ástralíu frá maí 2024 kemur fram að Alþjóðabankinn hafi árið 2020 breytt efnahagsstöðu Srí Lanka sem teljist nú til lægra miðstéttarlands. Vesturhéruð landsins gefi mest af sér og um helmingur vergrar landsframleiðslu landsins komi frá höfuðborgarsvæðinu Colombo. Atvinnuleysi hafi verið um 5,3 % árið 2022, þ.a. voru um 26% á aldrinum 15 til 24 ára. Alþjóðabankinn áætlar að um 500.000 einstaklingar hafi misst vinnuna vegna efnahagskreppunnar í landinu. Fátækt meðal almennings hafi aukist töluvert síðan 2020. Verðbólga og innkomumissir í bland við efnahagskreppuna árið 2022 hafi veikt hagkerfi Srí Lanka talsvert. Alþjóðabankinn áætli að um 10% almennings búi við fátæktarmörk. Opinber félagsþjónusta hafi sett fram tiltekin verkefni þar sem lágtekjuhópum hafi verið veitt fjárhags- og mataraðstoð og aðgang að menntun. Yfirvöld hafi einnig greitt eingreiðslu til lágtekjuheimila, aldraðra og annarra til að minnka fjárhagslega örðuleika í tengslum við COVID-19 faraldurinn. Þar sem upplýsingar hafi ekki verið uppfærðar í stjórnkerfinu fái margir ekki þá aðstoð sem þeir þurfi, t.d. þeir sem séu nýlega fátækir. Alþjóðabankinn áætlar að um 50% Srí Lanka búa sem búi við fátækt fái ekki aðstoð frá félagsþjónustunni. Þá hafi Srí Lanka fengið aðstoð frá Alþjóðabankanum til að auka velferð í landinu. Í Srí Lanka sé skólaskylda til 16 ára aldurs, gjaldfrjáls menntun í boði á grunn- og framhaldsstigi og yfir 92% íbúa landsins 15 ára og eldri séu læsir. Menntun fer fram á Sinhala eða Tamíl og allir nemendur læra ensku frá fyrsta bekk. Skortur á kennurum sem tala Tamíl eða ensku sé vandamál á tilteknum svæðum í landinu. Í skýrslu Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna frá janúar 2023, kemur fram að um 32% heimila í Srí Lanka búi við ótryggt aðgengi að fæðu sem sé gríðarleg aukning frá árinu 2019 þegar um 9% heimila hafi búið við ótryggt aðgengi að fæðu. Það sé helst UVA og Sabaragamuwa héruð sem komi þar verst út. Um 40 % heimila neyti ekki nægilegs magns fæðu. Verð á matvöru og eldsneyti sé áhyggjuefni fjölda heimila og um 30% heimila fjármagni matarinnkaup með lánum.

Í framangreindum skýrslum, m.a. skýrslu utanríkisráðuneytis Ástralíu frá maí 2024, kemur fram að opinbera heilbrigðiskerfið sé gjaldfrjálst fyrir alla íbúa Srí Lanka og hægt sé að nálgast lyf endurgjaldslaust á opinberum sjúkrahúsum í öllum héruðum landsins. Hágæða einkaheilbrigðisþjónusta sé einnig aðgengileg, einkum í höfuðborginni Colombo en sú þjónusta sé kostnaðarsöm og því hafi flestir íbúar Srí Lanka ekki efni á þeirri þjónustu. Gæði þjónustu sé þó mismunandi í borgum eða dreifbýlissvæðum en gæði þjónustu séu mest í Colombo. Í Srí Lanka hafi verið góður árangur í fæðingum og heilsu barna. Á árunum 2014 til 2020 hafi hæfur sérfræðingur verið viðstaddur allar fæðingar. Srí Lanka hafi einnig almennt góðar áætlanir til að koma í veg fyrir, greina og meðhöndla krabbamein. Geðheilbrigðisþjónusta sé í boði í Srí Lanka. Á ríkisreknum sjúkrahúsum séu geðheilbrigðisdeildir og einstaklingar sem þess þurfa fái lyf til að meðhöndla geðsjúkdóma endurgjaldslaust í gengum almenna heilbrigðiskerfið. Heilbrigðisráðuneytið reki einnig geðheilbrigðisspítala (e. the National Institute of Mental Health) í Colombo. Sjúkrahúsið meðhöndli um 8000 sjúklinga á ári vegna fjölda geðheilbrigðisvandamála og þar sé 24 tíma neyðarþjónusta starfrækt og dagdeildir. Geðheilbrigðisþjónusta sé einnig fáanleg hjá einkareknum heilbrigðisstofnunum en kostnaður vegna þjónustu sé of hár fyrir hinn almenna borgara. Fjölda geðheilbrigðishjálparlína séu einnig aðgengilegar, m.a. sjálfsvígshjálparsími og 24 tíma, gjaldfrjáls sími á vegum framangreinds geðheilbrigðispítala.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja á því að þau séu í hættu í heimaríki vegna áreitis, hótana og ofbeldis af hálfu ótilgreinds hóps einstaklinga sem þau telji að starfi fyrir einstakling með stjórnmálatengsl á heimasvæði kærenda.

Mat á trúverðugleika frásagnar kærenda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki þeirra.

Kærunefnd telur misræmis gæta í frásögnum kærenda og framlögðum gögnum sem dragi úr trúverðugleika þeirra, einkum hvað varðar þær hótanir og áreiti sem kærendur kveðast hafa orðið fyrir í heimaríki og um stjórnmálaþáttöku M í heimaríki. Í viðtali sínu greindi M frá því að í eitt sinn sem hann hafi verið á uppboði á járnhlutum hafi hópur einstaklinga sem hafi verið að bjóða á móti honum hótað honum, ógnað honum með hníf og nokkru síðar reynt að brenna heimili kærenda. M greindi frá því að hafa ekki vitað hvaða einstaklingar þetta hafi verið því þeir hafi falið andlit sitt með hjálmum. M hafi tilkynnt atvikið til lögreglu. M greinir einnig frá því að þessi hópur hafi annars vegar verið að bjóða í járnhluti fyrir hönd tiltekins nafngreinds einstaklings, X, sem væri með tengsl við ríkisstjórnina og hins vegar að M telji þetta hafa verið hóp með tengsl við undirheima í heimaborg hans. Tvívegis greindi M frá því að þetta sé bara ágiskun hjá honum að það sé X og einhverjir honum tengdir sem standi að baki öllu því sem hent hafi kærendur. Í viðtali sínu greindi K frá því að það hafi verið X sem hafi alltaf tapað á uppboðum fyrir M sem hafi verið á eftir honum. X hafi verið þekktur einstaklingur og haft stjórnmálatengsl á heimasvæði kærenda í gegnum nafngreindan ættingja sinn, Y, sem hún kvað annars vegar hafa verið stjórnmálamann og hins vegar hafa stjórnmálatengsl á heimasvæði kærenda. K greindi frá því til skiptis að hún óttaðist X sem gæti drepið þau ef þau sneru til baka og Y sem gæti fundið þau hvar sem þau væru og væri á eftir þeim vegna starfa M í fyrirtæki þeirra. K greindi einnig frá því að það sé bara ágiskun hennar að það séu X og Y sem séu á eftir kærendum. M og K gátu einungis gefið upp fornöfn en hvorki full nöfn né frekari upplýsingar um framangreinda einstaklinga sem þau kváðu hafa verið vel þekkta og tengdir stjórnmálum á heimasvæði þeirra. M greindi frá því að hann gæti ekki lagt fram neinar sannanir fyrir því að honum hafi verið hótað, hann hafi ekki átt snjallsíma heldur einungis einfaldan síma og því hafi hann ekki getað séð símanúmer sem hafi hringt í hann. Hjá kærunefnd lögðu kærendur engu að síður fram afrit af skilaboðum af Facebook Messenger sem þau kveða vera hótanir sem þeim hafi borist. Skilaboðin bera með sér að vera frá nafngreindum einstaklingi á Facebook, dags. 3. ágúst, án þess að ártal komi fram. Kærendur lögðu einnig fram myndband af farsíma sem sýnir samskiptaforritið WhatsApp og þar má sjá skilaboð úr tilteknu símanúmeri um að fjölda símtala hafi ekki verið svarað og hljóðskilaboð sem kærendur kveða vera hótanir. M greindi frá því að framangreindur hópur einstaklinga hafi reynt að kveikja í heimili kærenda en nágrannar í hverfinu hafi komið og slökkt eldinn áður en húsið hafi brunnið. K greindi hins vegar frá því að framangreindir einstaklingar hafi læst hurðinni að heimili þeirra og reynt að kveikja í húsinu og að hún hafi aldrei sætt ofbeldi. A greindi frá því að ótilgreindir einstaklingar hafi brotist inn í húsið ráðist á hana og K og hafi reynt að kveikja í húsinu en nágrannar hafi komið þeim til aðstoðar. M og K greina ýmist frá því að framangreind atvik hafi átt sér stað í ágúst, september eða á milli september og október. M greinir frá því að kærendur hafi verið elt hvert sem þau hafi farið en í viðtali sínu greinir K frá því að frá því að það hafi einungis verið A sem hafi verið elt. M greindi frá því að einstaklingar hafi verið að elta A nálægt skóla A og honum hafi borist símtal vegna þessa og hann beðinn um að sækja A. A greindi hins vegar frá því að hafa annars vegar verið elt af einstaklingum fyrir utan skóla hennar og hins vegar hafi ótilgreindir einstaklingar dregið hana inn í farartæki þeirra en A hafi verið bjargað af vegfarendum í kring. A greindi frá því að fjölskyldan hafi í kjölfar þessa leitað til lögreglu sem hafi ekki aðhafst í málinu, M greinir frá því að hafa einungis leitað til lögreglu eftir að honum hafi verið hótað og ógnað með hníf á uppboðinu og K greinir frá því að þau hafi aldrei leitað til lögreglu. Í viðtali greindi M frá því að hafa starfað fyrir stjórnmálaflokk fyrrum forseta Srí Lanka, Gotabaya Rajapaksa, þar til hann hafi yfirgefið heimaríki í mars 2023. M kvaðst hins vegar ekki muna hvað stjórnmálaflokkurinn hafi heitið, sem dregur verulega úr trúverðugleika frásagnar M um að hann hafi starfað fyrir framangreindan stjórnmálaflokk. Aðspurður um hvernig aðstoð hann hafi veitt gaf hann aðeins svör um að það hafi verið almenn aðstoð. Í skýrslu lögreglunnar vegna umsóknar kærenda um alþjóðlega vernd kemur fram að kærendur hafi greint frá því að þekkja engan á Íslandi. Í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að þau eigi son og bróður hér á landi sem sé giftur íslenskum ríkisborgara.

Líkt og að framan greinir lögðu kærendur fram afrit af skilaboðum á Facebook Messenger sem þau kveða vera hótanir sem þeim hafi borist. Skilaboðin bera með sér að vera frá nafngreindum einstaklingi á Facebook, dags. 3. ágúst, án þess að ártal komi fram. Afrit ber ekki með sér til hvaða reiknings á Facebook skilaboðin hafi verið send eða hvaða ár þau hafi verið send. Kærendur lögðu einnig fram myndband sem sýnir farsíma þar sem samskiptaforritið WhatsApp er á skjánum. Myndbandið ber ekki með sér hver sé eigandi farsímans í myndbandinu né hvaða símanúmeri WhatsApp reikningurinn á myndbandinu sé tengdur. Af myndbandinu má sjá að símtöl og skilaboð hafi m.a. borist í apríl 2024, rúmu ári eftir að kærendur yfirgáfu heimaríki sitt. Verður því að telja ólíklegt að skilaboðin tengist þeim atburðum sem kærendur hafi lýst í heimaríki þar sem þau hafi ekki stundað viðskipti síðan þau hafi lokað fyrirtæki þegar þau hafi flúið til íslands. Hafa framangreind gögn því takmarkað sönnunargildi í máli kærenda. Þó ber að líta til þess að skilaboðin, hafi þau vissulega borist kærendum, bera með sér að kærendur hafi nú upplýsingar frá hverjum og úr hvaða númerum hótanir gegn þeim séu sem þau geti þá nýtt til að leggja fram kæru hjá lögreglu í heimaríki.

Kærendur lögðu einnig fram skjal í löggiltri þýðingu sem ber heitið lögregluskýrsla vegna hótana glæpahópa gegn fjölskyldu minni, án frekari skýringa af hálfu kærenda á innihaldi skjalsins. Af skjali má ráða að það eigi að vera útdráttur úr dagbók lögreglunnar á ótilgreindri lögreglustöð og að nafngreindur einstaklingur hafi lagt fram kvörtun hjá lögreglu vegna annars nafngreinds einstaklings. Sá einstaklingur eigi að hafa hótað fyrrnefndum einstaklingi í tengslum við viðskipti við mág hans. Ómögulegt er að slá því föstu að einstaklingur sem lagði fram kæru hjá lögreglu sé ættingi kærenda. Þá verður ekki ráðið af skjalinu að hótanirnar hafi tengst kærendum eða þeim atburðum sem kærendur greindu frá í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun. Kærendur lögðu einnig fram afrit af bréfi frá dómara í Srí Lanka. Í bréfinu kemur fram að kærendur hafi leitað aðstoðar í fjölda skipta og að kærur til lögreglunnar hafi verið hundsaðar vegna stjórnmálatengds þrýstings. Glæpahópar úr undirheimum hafi hótað kærendum og að hús þeirra hafi verið brennt niður og gjöreyðilagt. Framangreind frásögn er ekki í samræmi við frásögn kærenda sem sjálf kváðust ekki vita hverjir það væru sem hafi hótað þeim. Í ljósi þessa hafa framangreind skjöl því lítið sönnunargildi í máli kærenda og eru frekar til þess fallin að draga úr trúverðugleika frásagna þeirra en styðja við þær.

Með vísan til upplýsinga um heimaríki kærenda og gagna málsins telur kærunefnd þó ekki hægt að útiloka að kærendur hafi orðið fyrir áreiti og hótunum af hálfu ótilgreindra einstaklinga í tengslum við störf M, A hafi verið elt af ótilgreindum einstaklingum og að reynt hafi verið að kveikja í heimili kærenda. Af frásögnum kærenda má hins vegar ráða að M hafi verið hótað og ógnað með hníf eftir eitt uppboð, A hafi verið elt einu sinni af ótilgreindum einstaklingum og að kærendur séu einungis að setja fram getgátur um hverjir hafi staðið að baki hótunum og áreiti gegn þeim. Kærendum hefur því ekki tekist að sýna fram á að einstaklingar sem hafi ógnað og hótað M, hótað kærendum, elt A og reynt að kveikja í húsi kærenda hafi verið á vegum X eða Y sem séu með stjórnmálatengsl á heimasvæði kærenda eða að um sömu einstaklinga hafi verið að ræða í öllum tilfellum.

Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því þau hafi áður en þau flúðu heimaríki sitt upplifað áreiti, hótanir eða ofbeldi af hálfu annarra aðila sem nái því alvarleikastigi að fela í sér ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Jafnframt hefur ekki verið sýnt fram á að stjórnvöld í Srí Lanka geti ekki eða vilji ekki veita kærendum vernd, m.a. með því að ákæra eða refsa fyrir þær athafnir sem feli í sér ofsóknir, sbr. c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Heimildir um heimaríki kærenda bera með sér að orðið hafi talsverðar framfarir á stjórnarfari í Srí Lanka, stjórnvöld hafi stjórn yfir öryggissveitum landsins og unnið hafi verið að því að uppræta spillingu á meðal lögreglu og öryggissveita. Kærendur hafa því raunhæfan möguleika á því að leita sér ásjár stjórnvalda þar í landi, ef kærendur telja sig þurfa á aðstoð þeirra að halda.

M ber fyrir sig að hafa tengsl við stjórnmálaflokk fyrrum forseta Srí Lanka, Gotabaya Rajapaksa, og hafa veitt stjórnmálaflokknum almenna aðstoð þar til hann hafi yfirgefið heimaríki í mars 2023. Líkt og áður greinir telur kærunefnd það að M hafi ekki vitað nafn stjórnmálaflokksins hafa dregið úr trúverðugleika frásagnar M um að hann hafi starfað fyrir stjórnmálaflokk fyrrum forseta landsins þar til hann hafi yfirgefið heimaríki í mars 2023. Kærunefnd telur þó ekki unnt að útiloka að M hafi eitthvað verið viðriðin framangreindan stjórnmálaflokk í heimaríki. M greindi ekki frekar frá því í hverju aðstoð hans við flokkinn var fólgin og þá verður ekki skilið af frásögn hans að hann hafi sætt ofsóknum, áreiti eða mismunun vegna stjórnmálaskoðana sinna af hálfu stjórnvalda eða annarra einstaklinga í heimaríki. Þá bera upplýsingar um heimaríki kærenda ekki með sér að einstaklingar sem hafi verið viðriðnir eða starfað fyrir framangreindan flokk hafi orðið fyrir ofsóknum vegna stjórnmálaskoðana sinna. Verður því ekki talið að möguleg tengsl M við fyrri stjórnvöld í Srí Lanka leiði til þess að hann eigi erfiðara með að leita sér aðstoðar stjórnvalda telji hann ástæðu til þess.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum þeirra í heimaríki, teljast kærendur ekki hafi sýnt fram á með rökstuddum hætti að þau eigi á hættu ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Sama á við þegar litið er til samsafns athafna. Kærendur uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur bera fyrir sig að hafa flúið heimaríki vegna hóps manna sem hafi hótað þeim lífláti, reynt að kveikja í heimili þeirra og sem þau telji að yfirvöld geti ekki veitt þeim vernd fyrir. Þá bera kærendur einnig fyrir sig almennt ástand sem ríki í Srí Lanka og lélegu aðgengi að grunnnauðsynjum svo sem hreinu vatni, læknisþjónustu og menntun. Kærendur vísa til skýrslna um ástandið í heimaríki máli sínu til stuðnings.

Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kærenda er ljóst að þau atvik sem kærendur hafa lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kærenda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda leiði til þess að kærendur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi kærendur til baka.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að hafa verið búsett í borginni [...] þegar þau hafi yfirgefið heimaríki. Með vísan til framangreindra heimilda er það mat kærunefndar að ástandið í [...] sé ekki á því alvarleikastigi að kærendur eigi á hættu að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Að teknu tilliti til gagna málsins og heimilda bendir ekkert til þess að kærendur séu í raunverulegri hættu, í heimaborg þeirra, á að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði þau send aftur til Srí Lanka.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærendur eru ekki flóttamenn samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við 74. gr. frumvarps til laga um útlendinga kemur fram að í samræmi við ákvæði alþjóðlegra skuldbindinga og almennra laga sé lagt til að tekið sé sérstakt tillit til barna, hvort sem um er að ræða fylgdarlaus börn eða önnur börn. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að það sem barni er fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. jafnframt 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 25. gr. laga nr. 80/2016, telur kærunefnd að við mat á því hvort skilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna séu fyrir hendi skuli taka sérstakt tillit til þess ef um barn er að ræða og skuli það sem er barni fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Með vísan til fyrri umfjöllunar um aðstæður kærenda og aðstæður í heimaríki þeirra er það niðurstaða kærunefndar að gögn málsins bendi ekki til þess að almennar aðstæður sem bíði kærenda í heimaríki nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun, dags. 3. og 9. maí 2023, greindu M og K frá því að vera við góða heilsu. K greindi frá því að eiga stundum erfitt andlega en að hún hafi ekki leitað sér neinnar aðstoðar vegna þess. Kærendur greindu frá því að A væri við góða líkamlega heilsu en að hún hafi verið greind með [...] á spítala í [...]. A hafi fengið lyf við sjúkdómnum sem hún hafi átt að taka í eitt ár. M greindi frá því að A hafi fengið höfuðverki og hafi farið í segulómun, en ekkert hafi fundist. A hafi verið greind með ójafnvægi í efnaskiptum (e. chemical imbalance) sem leiddi af sér andleg veikindi. M kvað A geta fengið heilbrigðisþjónustu og lyf í Srí Lanka sem þyrfti að greiða fyrir en hann hefði ekki efni á. Í viðtali sínu hjá Útlendingastofnun, dags. 8. júní 2023, greindi A frá því að vera með andleg veikindi. A hafi haft aðgang að heilbrigðisþjónustu, hafi farið til sálfræðings og fengið lyf vegna andlegra veikinda í Srí Lanka.

Við meðferð mála sinna hjá kærunefnd hafa kærendur lagt fram heilsufarsgögn frá Íslandi. Í samskiptaseðlum frá göngudeild sóttvarna, dags. 15. til 27. júní 2023, kemur fram að M og K séu bólusett fyrir COVID-19 og við mislingum, mænuveiki og barnaveiki. Þá kemur fram að M og K telji sig heilsuhraust og að þau taki ekki lyf að staðaldri. Í samskiptaseðlum frá Göngudeild sóttvarna hvað varðar A, dags. 15. júní til 27. júní 2023, kemur fram að A hafi sögu um [...] og hafi tekið lyf sem hafi hjálpað. A hafi verið með einkenni fyrir sex mánuðum en sé ekki með nein einkenni á þessum tíma. Kærendur lögðu einnig fram göngudeildarnótur frá göngudeild BUGL, dags. 27. og 30. október og 3. og 14. nóvember 2023, og læknabréf, dags. 27. október 2023, hjá kærunefnd. Í göngudeildarnótu, dags. 27. október 2023, kemur fram að A hafi mætt í bráðaviðtal hjá bráðateymi BUGL og hitt sálfræðing. A hafi verið greind í geðrofi (e. acute/transient psychotic episode) í nóvember 2022, A hafi ekki verið lögð inn en hafi fengið lyf. A hafi tekið lyf sem hafi verið tröppuð niður og hún hafi verið lyfjalaus síðan í júní 2023. A hafi fengið versnandi einkenni þegar hún hafi fengið upplýsingar um að kærendur gætu mögulega ekki verið á Íslandi áfram. A sé hrædd og döpur. Samkvæmt M og bróður A hafi A verið með ranghugsanir. A heyri raddir og taki reiðiköst heima og beiti jafnvel ofbeldi. A sofi lítið og hafi litla matarlyst. A neiti sjálfskaða og sjálfsvígshugsunum. A hafi verið boðin innlögn sem foreldrar hafi afþakkað, þau hafi viljað reyna meðhöndla hana heima og A hafi verið gefin lyf. Í göngudeildarnótum, dags. 30. október 2023, 3. nóvember og 14. nóvember kemur m.a. fram að svefn, matarlyst og líðan sé betri og einkenni minnkandi, A sé að fá meðferð með geðrofslyfjum og fylgjast þurfi með hvort að um geðrofseinkenni séu að ræða eða hugrofseinkenni vegna [...].

Af framburði kærenda og framlögðum heilsufarsgögnum verður ekki ráðið að þau glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð sé að muni valda þeim alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærendur þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir þau verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Árétta ber að meðferð telst ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana. Af framburði kærenda verður ekki annað séð en að kærendur hafi getað leitað sér heilbrigðisaðstoðar í heimaríki og fengið hana, m.a. sálfræðiþjónustu og lyf vegna andlegra veikinda A. Hefur jafnframt ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau muni áfram geta fengið heilbrigðisaðstoð verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Hafa kærendur því ekki sýnt fram á að þau hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að hafa rekið fyrirtæki í heimaríki, að þeim hafi vegnað vel fjárhagslega og ekki skuldað neitt. Þá greindu kærendur frá því að hafa tilheyrt meirihluta hvað varðar þjóðernisuppruna og trúarbrögð í heimaríki. Kærendur greindu frá því að eiga son í heimaríki og K eigi foreldra þar sem þau væru í sambandi við og sem væru örugg þar. Kærendur kváðust ekki telja að þau gætu fengið starf í heimaríki. Í viðtali sínu greindi A frá því að hafa verið í skóla þar sem henni hafi liðið vel. A hafi fengið nóg að borða, föt til skiptanna og hafi ekki skort neitt.

Kærendur hafa greint frá því að eiga bakland í heimaríki og af gögnum málsins verður talið að þau hafi getað framfleytt sér og A í heimaríki. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að kærendur M og K sé heilsuhraust og vinnufær og að A hafi getu og vilja til þess að halda áfram námi. Það er því niðurstaða kærunefndar að félagslegar aðstæður kærenda við komu til heimaríkis séu ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau hafi ríka þörf fyrir vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd 3. apríl 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda og barna þeirra til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa þeim úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim frá Íslandi og ákvarða M og K endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. M og K kváðust eiga son á Íslandi. Þau kváðu brottvísun og endurkomubann ósanngjarnar ráðstafanir og þau væru að hugsa um sitt eigið líf. M kvaðst ekki hafa mikil tengsl við son sinn sem sé búsettur á Íslandi.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun kærenda og endurkomubann kærenda M og K verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð þeirra eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur M og K geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Með ákvörðunum Útlendingastofnunar var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda M og K fellur niður yfirgefi þau landið innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru þær staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar er staðfestar. Endurkomubann kærenda M og K verður fellt úr gildi fari þau frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed. If the appellants K and M leave Iceland voluntarily within 15 days, their re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Sindri M. Stephensen Þorbjörg I. Jónsdóttir