Úrskurður nr. 877/2024

Hinn 5. september 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 877/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU24020181

Kæra [...]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 23. febrúar 2024 barst kærunefnd útlendingamála sjálfkrafa kæra, samkvæmt 3. málsl. 7. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, á ákvörðun Útlendingastofnunar um að taka ekki til efnismeðferðar hér á landi umsókn [...], fd. [...], ríkisborgara Nígeríu (hér eftir kærandi), um alþjóðlega vernd og vísa honum frá landinu. Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd ásamt foreldrum sínum og systkinum. Voru mál fjölskyldunnar unnin saman en fjallað er um umsóknir þeirra í úrskurði kærunefndar nr. 876/2024.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal nefndin meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju til þeirrar stofnunar sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort taka eigi mál kæranda til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 36. gr. laganna. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt.

Kærandi gerir kröfu um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að umsókn hans verði tekin til efnismeðferðar samkvæmt ákvæðum 36. gr. laga um útlendinga. Til vara er gerð sú krafa að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að máli hans verði vísað til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnun.

2 Málsmeðferð

Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 12. nóvember 2023. Þar sem foreldrar kæranda höfðu sótt um alþjóðlega vernd á Möltu var beiðni um viðtöku kæranda og umsóknar hans um alþjóðlega vernd beint til yfirvalda á Möltu 23. nóvember 2023, sbr. 11. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir Dyflinnarreglugerðin). Í svari frá maltneskum yfirvöldum, dags. 18. janúar 2024, samþykktu þau viðtöku kæranda á grundvelli 11. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 29. janúar 2024, ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 22. febrúar 2024 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Útlendingastofnun taldi að kærandi hefði ekki slík tengsl við Ísland að nærtækast væri að hann fengi hér vernd eða að sérstakar ástæður mæltu annars með því að taka bæri umsókn kæranda til efnismeðferðar, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærandi yrði sendur til viðtökuríkis. Ákvörðunin var birt fyrir kæranda 22. febrúar 2024 og barst greinargerð kæranda 12. mars 2024.

3 Greinargerð til kærunefndar

Farið hefur verið yfir greinargerð kæranda og mat lagt á öll sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í sameiginlegri greinargerð kæranda og foreldra hans kemur m.a. fram að fjölskyldan hafi upplifað mikla mismunun á Möltu m.a. vegna húðlitar þeirra og uppruna. Kærandi sé með [...], glími við [...] og hafi orðið fyrir fordómum á Möltu. Móður kæranda og systkinum hafi verið synjað um alþjóðlega vernd og þau telji sig ekki hafa möguleika á að sækja um að nýju.

Kærandi gerir athugasemd við ákvörðun Útlendingastofnunar hvað varðar auðkenni hans en hann hafi lagt fram vegabréf frá heimaríki og hann hafi því sannað auðkenni sitt.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli undir 2. mgr. 36. gr. laganna. Vísar kærandi til orðalags 32. gr. a reglugerðar um útlendinga og byggir á því að atriðin sem þar séu talin upp séu í dæmaskyni en geti með engum hætti komið í stað heildarmats á einstaklingsbundnum aðstæðum hans. Ljóst sé að kærandi hafi ekki gilt dvalarleyfi eða dvalarleyfisrétt á Möltu. Sú óvissa, mismunun og fordómar sem kærandi hafi lifað við undanfarin ár sé ómannúðleg og vanvirðandi meðferð. Kærandi hafi engin efnisleg réttindi og ekkert öryggi. Kæranda standi engin raunhæf úrræði til boða til að sækja um alþjóðlega vernd og endurtekin umsókn hans séu háð miklum takmörkunum en málsmeðferð endurtekinna umsókna á Möltu hafi verið gagnrýnd. Kærandi telji að íslensk stjórnvöld verði að horfa til fyrirsjáanlegra afleiðinga endursendingar hans til Möltu, sbr. Mohammed Hussein o.fl. gegn Hollandi og Ítalíu. Kærandi og fjölskylda hans hafi greint frá alvarlegri mismunun á Möltu, bæði þegar komi að atvinnuþátttöku og skólagöngu. Kærandi telji að staða þeirra verði verulega síðri en staða almennings á Möltu og þau muni eiga erfitt uppdráttar. Kærandi gerir jafnframt athugasemd við umfjöllun um aðstæður sínar í ákvörðun Útlendingastofnunar og telur rökstuðning ábótavant. Kærandi byggir á því að hann sé einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Miklar líkur séu á að kæranda og fjölskyldu hans standi ekki nauðsynleg aðstoð til boða á Möltu verði þau endursend þangað líkt og 32. gr. a reglugerðar um útlendinga kveði á um.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli undir 3. mgr. 36. gr. laganna. Kærandi vísar til þess að 42. gr. laga um útlendinga mæli fyrir um grundvallarreglu þjóðaréttar um bann við endursendingu (non-refoulement). Þá vísar kærandi til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 33. gr. flóttamannasamningsins auk 6. gr. og 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Fyrir liggi að Malta hafi þegar synjað kæranda og fjölskyldu hans um alþjóðlega vernd og þau standi frammi fyrir endursendingu til heimaríkis. Íslenskum stjórnvöldum beri skylda til að tryggja að þau verði ekki áframsend frá Möltu til svæðis þar sem þau yrðu m.a. í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Kærandi telji að þau muni ekki hafa raunhæfa leið til að ná fram rétti sínum á Möltu.

Til vara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði send til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnunar vegna brota á 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærandi geri þá kröfu að íslensk stjórnvöld fjalli um meginmálsástæður hans og vísar til úrskurðar kærunefndar nr. 105/2023, dags. 23. febrúar 2023 máli sínu til stuðnings. Kærandi fjallar um aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd á Möltu. Kærandi vísar til þess að ríkisborgarar Nígeríu séu í sérstakri hættu á því að verða hnepptir í varðhald á Möltu. Jafnframt sé varðhald sérstaklega viðkvæmra einstaklinga óheimilt samkvæmt maltneskum lögum en þó beri heimildir með sér að slíkir einstaklingar eigi á hættu að sæta varðhaldi, m.a. fjölskyldur með börn. Heimildir beri með sér að einstaklingar sem endursendir séu til Möltu standi ekki til boða gjaldfrjáls lögfræðiþjónusta. Kærandi vísar til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli A.D. gegn Möltu máli sínu til stuðnings. Kærandi vísar til þess að réttur til að leggja fram endurteknar umsóknir sé ekki raunhæfur kostur og gæði málsmeðferðar slíkra umsókna sé verulega ábótavant. Vísar kærandi í því samhengi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli S.H. gegn Möltu. Maltnesk stjórnvöld hafi verið gagnrýnd harðlega vegna stöðu kerfisins fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og vísar til alþjóðlegrar skýrslu um þau mannréttindabrot sem viðgangist þar í landi. Kærandi gagnrýni ákvörðun Útlendingastofnunar þegar komi að þeirri móttöku sem hans bíði á Möltu við endursendingu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og telja að sú umfjöllun sé ekki í samræmi við raunverulega stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd þar í landi. Kærandi telji að stofnunin hafi ekki kynnt sér efni greinargerðar hans og fjölskyldunnar og að hún hafi aldrei komið til skoðunar. Ekki hafi verið tekið tillit til persónulegra aðstæðna þeirra en þau þurfi að treysta á að þau geti lagt fram endurteknar umsóknir á Möltu en um slíkt sé ekkert fjallað í ákvörðunum Útlendingastofnunar. Jafnframt fjalli stofnunin ekkert um þá hættu sem kærandi og fjölskylda hans muni búa við, þ.e. hættuna á varðhaldi sem hafi verið meginmálsástæða þeirra í greinargerð til stofnunarinnar.

4 Umsókn um alþjóðleg vernd

4.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Ákvæði laga um útlendinga, reglugerðar um útlendinga sem og önnur ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem máli skipta við úrlausn umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd verða reifuð í viðeigandi köflum hér að neðan.

4.2 Aðstæður kæranda

Kærandi er karlmaður um [...]sem staddur er hér á landi ásamt foreldrum sínum og systkinum. Samkvæmt framburði kæranda hafi hann verið búsettur á Möltu í sex ár og dvalið þar þangað til hann lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi 12. nóvember 2023. Kærandi óttist að stjórnvöld á Möltu muni endursenda hann og fjölskyldu hans til heimaríkis en þau hafi ekki dvalarleyfi á Möltu og hafi fengið synjun á umsóknum sínum um alþjóðlega vernd þar í landi. Kærandi hafi orðið fyrir mismunun og fordómum, m.a. í skólanum. Kærandi greindi frá því að hafa verið greindur með [...] á Möltu árið 2017 og geti ekki lyft þungum hlutum auk þess sem hann finni fyrir spennu í baki. Andleg heilsa kæranda hafi farið versnandi eftir að dvalarleyfi hans og fjölskyldu hans hafi runnið út á Möltu auk þess sem hann glími við [...].

4.3 Niðurstaða um 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema:

c. heimilt sé að krefja annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um alþjóðlega vernd sem lögð er fram hér á landi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda.

Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar koma fram viðmið, í ákveðinni forgangsröð, um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á umsókn um alþjóðlega vernd. Ábyrgð Möltu á umsókn kæranda er byggð á 11. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem fjölskylda kæranda hefur lagt fram umsóknir um alþjóðlega vernd þar í landi. Af þeim sökum skal kærandi endursendur til Möltu enda bera maltnesk yfirvöld ábyrgð á umsókn hans samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni.

4.4 Landaupplýsingar

Lagt hefur verið mat á aðstæður á Möltu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum og gögnum. Þá hefur jafnframt verið lagt mat á þær heimildir sem kærandi vísar til í greinargerð sinni og litið til efnis þeirra við mat á aðstæðum í viðtökuríki.

• 2023 – Country Reports on Human Rights Practices – Malta (United States Department of State, 22. apríl 2024);
• Amnesty International Report 2022/23 – The State of the World’s Human Rights (Amnesty International, 27. mars 2023);
• Asylum Information Database, Country Report: Malta (European Council on Refugees and Exiles, apríl 2023);
• ECRI Report on Malta (fifth monitoring cycle) (European Commission against Racism and Intolerance, 15. maí 2018);
• Freedom in the World 2023 – Malta (Freedom House, mars 2023);
• National Report on Hate Speech and Hate Crime in Malta 2016 (E-More Project, nóvember 2016);
• Progress Report 2018: A Global Strategy to Support Governments to End the Detention of Asylum seekers & Refugees, 2014-2019 (UN High Commissioner for Refugees (UNCHR), febrúar 2019);
• Submission by the United Nations High Commissioner for Refugees. For the Office of the High Commissioner for Human Rights‘ Compilation Report Universal Periodic Review: Malta (UN High Commissioner for Refugees (UNHCR), júlí 2018);
• Questionnaire of the Special Rapporteur on the human rights of migrants: Ending immigration detention of children and seeking adequate reception and care for them - Feedback of the Government of Malta;
• Upplýsingar af vefgátt um evrópsk réttarkerfi (e. European e-Justice Portal) (https://e-justice.europa.eu);
• Upplýsingar af vefsíðu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (http://www.unhcr.org.mt);
• Upplýsingar af vefsíðu IPCAN (e. Independent Police Complaints Authorities Network) (www.ipcan.org);
• Upplýsingar af vefsíðu lögreglunnar á Möltu (https://pulizija.gov.mt/en/Pages/Home.aspx);
• Upplýsingar af vefsíðu maltneskra yfirvalda (https://deputyprimeminister.gov.mt/en/Pages/health.aspx) og
• Upplýsingar af vefsíðum Report Racism Malta og Reporting Hate: (www.reportracism-malta.org) og (reportinghate.eu).

Malta er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins og því bundið af reglum sambandsins við málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.a.m. tilskipunum sambandsins um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd nr. 2013/32/EU, um móttökuaðstæður nr. 2013/33/EU og um lágmarksviðmið til þess að teljast flóttamaður nr. 2011/95/EU. Þá hefur Malta verið aðili að Evrópuráðinu frá 29. apríl 1965 og fullgilti mannréttindasáttmála Evrópu árið 1967. Malta fullgilti samninga Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi 13. september 1990 og barnasáttmálann 30. september 1990. Þá gerðist ríkið aðili að Flóttamannasamningnum 17. júní 1971.

Í skýrslu European Council on Refugees and Exciles (ECRE) frá 2023 kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem séu sendir til Möltu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar geti lagt fram umsókn hjá útlendingayfirvöldum þar í landi (e. International Protection Agency, IPA), sem taki ákvarðanir er varða umsóknir um alþjóðlega vernd á Möltu. Fram kemur að umsækjendur séu boðnir til viðtals þar sem þeir eigi rétt á aðstoð túlks. Fram kemur í skýrslu ECRE að umsækjendur um alþjóðlega vernd geti kært ákvarðanir útlendingayfirvalda innan tveggja vikna til kærunefndar útlendingamála (e. International Protection Appeals Tribunal, IPAT). Úrskurður kærunefndar sé endanleg niðurstaða í máli umsækjanda um alþjóðlega vernd en hægt sé að bera hann undir maltneska dómstóla.

Samkvæmt skýrslu ECRE heyri þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd undir velferðarstofnun (e. Agency for the welfare of Asylum-Seekers, AWAS). Stofnunin beri ábyrgð á búsetuúrræðum og félagslegri aðstoð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt fyrrgreindri skýrslu sé takmarkað aðgengi að búsetuúrræðum vegna fjölgunar umsækjenda en fjölskyldur og einstaklingar í viðkvæmri stöðu hafi forgang að úrræðunum. Sérstakar móttökumiðstöðvar séu starfræktar til að hýsa fjölskyldur, einstæðar konur og viðkvæma einstaklinga. Fjölskyldur og einstaklingar í viðkvæmri stöðu fái að dvelja í úrræði á vegum AWAS í eitt ár en að því liðnu geti þeir leitað til félagsþjónustu á Möltu. Þá geti einstæðir karlmenn dvalið í úrræðum AWAS í sex mánuði sem hægt sé að framlengja ef umsækjandi sé í viðkvæmri stöðu. Umsækjendur sem dvelji í opnum rýmum í móttökumiðstöðvum eigi rétt á dagpeningum, aðgengi að heilbrigðisþjónustu og aðgengi að menntun til sextán ára aldurs. Samkvæmt skýrslu ECRE eigi umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á að stunda atvinnu á Möltu og eigi börn umsækjenda rétt á menntun til 16 ára aldurs. Þá kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi aðgengi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Mat á viðkvæmri stöðu fari fram hjá AWAS og sé m.a. tekið mið af því hvort umsækjandi hafi verið alvarlega veikur, eigi við andleg vandamál að stríða eða glími við fötlun og fari stuðningur við umsækjanda eftir stöðu hans og þörfum. Einstaklingar í viðkvæmri stöðu geti sem dæmi verið fylgdarlaus börn, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn og þolendur ofbeldis.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að stjórnarskrá Möltu leggi bann við mismunun á grundvelli kynþáttar og kyns. Í framangreindri skýrslu European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) frá árinu 2018 kemur m.a. fram að flóttamenn og innflytjendur sæti mismunun á Möltu, þ. á m. á vinnumarkaði, en að maltnesk yfirvöld framfylgi aðgerðaráætlun gegn kynþáttahyggju og útlendingahatri (e. National Action Plan Against Racism and Xenophobia), sem gefin hafi verið út árið 2010. Telji einstaklingar á sér brotið geti þeir m.a. leitað til nefndar um opinbera þjónustu (e. Public Service Commission), jafnréttisnefndar (e. National Commission for the Promotion of Equality), umboðsmanns þingsins (e. Parliamentary ombudsman) og dómstóla. Ekki liggi fyrir sundurliðuð, opinber gögn um hatursglæpi á Möltu, s.s. um tíðni þeirra, kærufjölda, fjölda mála sem sæti ákæru o.s.frv. Hatursglæpir, þ. á m. á grundvelli kynþáttar, séu refsiverðir samkvæmt maltneskum hegningarlögum. Samkvæmt framangreindri skýrslu ECRI skorti þó eftirfylgni með löggjöfinni, fá mál séu kærð og lágt hlutfall kærumála sæti ákæruferli.

Í skýrslu ECRE kemur fram að lög á Möltu kveða á um varðhald umsækjenda um alþjóðlega vernd með hliðsjón af almannaheilsu og sjúkdómsvörnum. Frjáls félagasamtök hafi lagt áherslu á að slíkt geti ekki tallist fullnægjandi grundvöllur varðhalds í samræmi við landslög og Evrópulöggjöf. Þá hafi stjórnvöld verið hvött til að kanna vægari úrræði til að ná fram markmiðum sínum. Jafnframt hafi komið fram í skýrslu Evrópunefndar um varnir gegn pyndingu og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu (e. CPT) frá því í mars 2021 að yfirvöld á Möltu hafi verið hvött til að endurskoða tafarlaust lagastoð fyrir gæsluvarðhaldi á grundvelli lýðheilsuástæðna. Þá sé varðhald heimilt á grundvelli reglugerðar um móttöku umsækjenda um alþjóðlega vernd, m.a. til að ákvarða auðkenni eða þjóðerni, hvaða þætti umsókn byggi á einkum þegar hætta sé á að umsækjandi hlaupist á brott eða við endursendingu umsækjenda þegar sýnt er fram á að hann muni torvelda fullnustu ákvörðunarinnar. Lög á Möltu leggi bann við varðhaldi viðkvæmra einstaklinga en í framkvæmd sé varðhaldi í einhverjum tilvikum beitt á umsækjendur sem tilheyri þeim hópi. Samkvæmt maltneskum lögum skuli varðhaldsúrskurður vera skriflegur, á tungumáli sem umsækjandi skilur og þar skuli koma fram ástæður varðhaldsákvörðunar, upplýsingar um málsmeðferð við áfrýjun og möguleikar á lögfræðiaðstoð. Varðhaldsúrskurði má áfrýja innan þriggja virkra daga. Kærunefnd fari sjálfkrafa yfir málið eftir sjö daga og síðan á tveggja mánaða fresti ef einstaklingar séu enn í haldi. Hámarkslengd varðhalds séu níu mánuðir. Samkvæmt maltneskum lögum er lagt bann við varðhaldi barna en börn umsækjenda um alþjóðlega vernd hafi aftur á móti verið vistuð ásamt fjölskyldum sínum í opnum miðstöðvum þar sem þau hafi meira frelsi en í hefðbundinni varðhaldsmiðstöð.

Í skýrslu ECRE kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafa synjun á umsóknum sínum um alþjóðlega vernd geti lagt fram viðbótarumsókn ef fyrir liggi nýjar upplýsingar sem ekki hafi legið fyrir á fyrri stigum málsmeðferðarinnar. Umsækjendum beri að leggja fram gögn sem annað hvort viðkomandi var ekki kunnugt um eða ekki hafi verið möguleiki á að leggja fram á fyrri stigum. Útlendingayfirvöld (IPA) leggi mat á það hvort viðbótarumsókn skuli tekin til greina en þá sé heimilt að kalla umsækjendur til viðtals. Stjórnvöld veiti ekki gjaldfrjálsa lögfræðiaðstoð á þessu stigi málsins og því þurfi umsækjendur að reiða sig á frjáls félagasamtök eða greiða úr eigin vasa. Engin takmörk séu á því hversu oft sé hægt að leggja fram viðbótarumsókn svo framarlega sem ný gögn liggi fyrir í málinu.

Þolendur afbrota geti leitað til lögregluyfirvalda á Möltu en á heimasíðu lögreglunnar kemur fram að einstaklingar geti tilkynnt um brot til lögreglunnar á lögreglustöð eða í gegnum síma. Þá sé einnig hægt að tilkynna í gegnum rafrænt kerfi á vefsíðu lögreglunnar. Þá kemur fram að þolendur geti gengið út frá því að komið verði fram við þá af virðingu óháð menningu, kynþætti, kyni eða annarra þátta. Þá kemur fram á vefgátt um evrópsk réttarkerfi (e. European e-Justice Portal) að útlendingar á Möltu sem séu þolendur afbrota og tali hvorki né skilji maltnesku eða ensku geti lagt fram kæru til lögreglu á sínu móðurmáli og eigi rétt á nauðsynlegri aðstoð við það, s.s. túlkaþjónustu. Jafnframt geti þau leitað til samtakanna Victim Support og tilkynnt um hatursglæpi á þar til gerðum vefsíðum, www.reportracism-malta.org og reportinghate.eu. Þá kemur fram á framangreindri vefsíðu IPCAN að umboðsmaður maltneska þingsins fari með rannsókn á embættisverkum maltnesku lögreglunnar.

4.5 Niðurstaða um 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr. skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.

Í 1. mgr. 32. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur fram að með sérstökum ástæðum samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga sé átt við einstaklingsbundnar ástæður er varða umsækjanda sjálfan. Þá eru í 2. og 3. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar talin upp viðmið í dæmaskyni sem leggja skuli til grundvallar við mat á því hvort sérstakar ástæður séu fyrir hendi en þau viðmið varða aðallega alvarlega mismunun eða alvarleg veikindi. Þar segir:

Ef umsækjandi mun eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar, s.s. ef ríkið útilokar viðkomandi frá menntun, nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, nauðsynlegri þjónustu vegna fötlunar, eða atvinnuþátttöku á grundvelli kynhneigðar, kynþáttar eða kyns eða ef umsækjandi getur vænst þess að staða hans, í ljósi framangreindra ástæðna, verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, ef umsækjandi glímir við mikil og alvarleg veikindi, s.s. skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm og meðferð við honum er aðgengileg hér á landi en ekki í viðtökuríki. Meðferð telst, að öllu jöfnu, ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð er til í viðtökuríkinu en viðkomandi muni ekki standa hún til boða, eða ef umsækjandi, vegna þungunar, stendur ekki til boða fullnægjandi fæðingaraðstoð í viðtökuríki.

Að öðru leyti en talið er upp hér að framan hefur heilsufar umsækjanda takmarkað vægi við mat á því hvort umsókn hans verði tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi nema ástæðan sé talin það einstaklingsbundin og sérstök að ekki verði fram hjá henni litið. Efnahagslegar ástæður geta ekki talist til sérstakra ástæðna.

Orðalagið „muni eiga“ í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar felur ekki í sér kröfu um afdráttarlausa sönnun þess að umsækjandi verði fyrir alvarlegri mismunun sem leiði til þess að hann muni eiga erfitt uppdráttar heldur að leitt sé í ljós að tilteknar líkur séu á að umsækjandi verði fyrir alvarlegri mismunun. Verður því að sýna fram á að umsækjandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir mismunun af þeim toga, með þeim afleiðingum, og af því alvarleikastigi sem ákvæðið lýsir. Ekki nægir að aðeins sé til staðar möguleiki á að slíkri mismunun. Af því leiðir að þó svo að dæmi séu um að einstaklingar í sambærilegri stöðu og umsækjandi í viðtökuríki hafi orðið fyrir alvarlegri mismunun af þeim toga sem 32. gr. a reglugerðar um útlendinga mælir fyrir um telst umsækjandi ekki sjálfkrafa eiga slíkt á hættu heldur þarf að sýna fram á að verulegar ástæður séu til að ætla að umsækjandi, eða einstaklingur í sambærilegri stöðu og umsækjandi, verði fyrir slíkri meðferð.

Við mat á því hvort umsækjandi glími við mikil og alvarleg veikindi í skilningi 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar, verður m.a. litið til heilsufarsgagna málsins og hlutlægra og trúverðugra gagna um hvort sú heilbrigðisþjónusta sem umsækjandinn þarfnast sé honum aðgengileg í viðtökuríki.

Kærandi er einstæður karlmaður um [...]sem staddur er hér á landi ásamt foreldrum sínum og systkinum. Kærandi greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að hafa verið greindur með [...] á Möltu árið 2017 og geti ekki lyft þungum hlutum auk þess sem hann finni fyrir spennu í baki. Andleg heilsa kæranda hafi farið versnandi eftir að dvalarleyfi hans og fjölskyldu hans hafi runnið út á Möltu auk þess sem hann glími við [...]. Í málinu liggur fyrir læknisvottorð frá Göngudeild sóttvarna, dags. 7. desember 2023, þar sem fram kemur að læknisskoðun hafi farið fram í samræmi við ákvæði sóttvarnalaga.

Kæranda var leiðbeint í viðtali hjá Útlendingastofnun, 29. janúar 2024, um mikilvægi öflunar gagna um heilsufar, sem hann teldi hafa þýðingu fyrir mál sitt, og um að afla skriflegra upplýsinga og leggja fram við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun. Þá var kæranda jafnframt leiðbeint með tölvubréfi nefndarinnar 23. febrúar 2024 um framlagningu frekari gagna í málinu. Engin frekari heilsufarsgögn bárust kærunefnd. Með vísan til fyrrgreindrar málsmeðferðar og þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu er mál kæranda nægjanlega upplýst hvað varðar heilsufar hans og aðra þætti varðandi einstaklingsbundnar aðstæður hans. Þá er ekkert sem bendir til þess að frekari gögn um heilsufar kæranda geti haft áhrif á niðurstöðu málsins.

Gögn málsins bera ekki með sér að heilsufar kæranda sé með þeim hætti að hann teljist glíma við mikil og alvarleg veikindi, s.s. skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm og meðferð við honum sé aðgengileg hér á landi en ekki í viðtökuríki, eins og segir í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar. Ekki eru forsendur til annars, í ljósi þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um aðstæður á Möltu, en að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að kæranda geti fengið nauðsynlega heilbrigðisþjónustu þar í landi. Samkvæmt framburði kæranda hafði hann aðgang að heilbrigðiskerfinu á Möltu. Kæranda mun standa til boða fullnægjandi heilbrigðisþjónusta þar í landi. Áréttað skal það sem kemur fram í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar, þ.e. að meðferð við veikindum teljist, að öllu jöfnu, ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana. Eru aðstæður kæranda tengdar heilsufari ekki þess eðlis að þær teljist til sérstakra ástæðna í skilningi 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga eða samkvæmt þeim viðmiðum sem talin eru upp í dæmaskyni í 32. gr. a reglugerðar um útlendinga. Þá teljast heilbrigðisaðstæður kæranda ekki til ástæðna sem séu svo einstaklingsbundnar og sérstakar að ekki verði fram hjá þeim litið, sbr. 3. mgr. sömu greinar.

Kærandi greindi frá því að óttast að yfirvöld á Möltu muni endursenda hann og fjölskyldu hans til heimaríkis. Gögn málsins, að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda, bera ekki með sér að hann muni eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar eða að hann geti af sömu ástæðu vænst þess að staða hans verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, sbr. áðurnefnd viðmið í 32. gr. a reglugerðar um útlendinga. Framangreindar landaupplýsingar benda til þess að í viðtökuríkinu sé löggæslan virk og telji kærandi sér mismunað eða óttist hann um öryggi sitt að einhverju leyti geti hann leitað sér aðstoðar hjá þar til bærum stjórnvöldum. Þá er ekkert sem bendir til þess að löggæsluyfirvöld á Möltu muni ekki veita kæranda viðeigandi vernd.

Kærandi telur að hann ásamt fjölskyldu hans séu einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga. Ákvörðun um hvort umsækjandi sé einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga, lýtur að því hvort þörf sé á sérstökum stuðningi við umsækjanda í gegnum umsóknarferlið á meðan á dvöl hans stendur hér á landi. Með vísan til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga um útlendinga fer mat samkvæmt 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga fram hjá Útlendingastofnun, er ekki kæranlegt til kærunefndar og hefur ekki önnur réttaráhrif en sérstaklega er getið um í lögum og reglugerð.

Til vara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði send til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnunar vegna brota á 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að réttur til að leggja fram endurteknar umsóknir sé ekki raunhæfur kostur og gæði málsmeðferðar slíkra umsókna sé verulega ábótavant. Kærandi telji að stofnunin hafi ekki kynnt sér efni greinargerðar hans og að hún hafi aldrei komið til skoðunar. Ekki hafi verið tekið tillit til persónulegra aðstæðna kæranda og fjölskyldu hans en þau þurfi að treysta á að þau geti lagt fram endurteknar umsóknir en um slíkt sé ekkert fjallað í ákvörðunum Útlendingastofnunar. Jafnframt fjalli stofnunin ekkert um þá hættu sem kærandi muni búa við, þ.e. hættuna á varðhaldi sem hafi verið meginmálsástæða í greinargerð til stofnunarinnar, sem sé stór galli á hinni kærðu ákvörðun.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar er ekki að finna umfjöllun um varðhald og möguleika umsækjenda um alþjóðlega vernd til að leggja fram viðbótarumsóknir. Gerð er athugasemd við skort á umfjöllun hvað þetta varðar. Vegna umfjöllunar í greinargerð kæranda um að varðhald á Möltu kunni að bíða hans við komuna þangað til lands vísast til þess sem þegar hefur komið fram um varðhald þar í landi. Umsækjendum um alþjóðlega vernd sem hlotið hafa endanlega synjun umsóknar sinnar á Möltu getur, eftir atvikum, verið gert að sæta varðhaldi í samræmi við skilyrði maltneskra laga þar um, en það getur t.d. átt við þegar einstaklingur á yfir höfði sér brottvísun og tilefni sé til að ætla að hann muni hlaupast á brott. Ákvörðun um varðhald sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar Möltu eftir sjö virka daga frá útgáfu varðhaldsúrskurðar. Á vefsíðu ECRE kemur fram að frá árinu 2021 hafi ekki verið skýr stefna hjá maltneskum stjórnvöldum hvað varði varðhald umsækjenda um alþjóðlega vernd sem endursendir séu til Möltu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og frjáls félagasamtök hafi ekki staðfest hvort umsækjendur séu kerfisbundið vistaðir í varðhaldsmistöðum við endursendingu þangað. Hins vegar liggi fyrir að einstaklingar frá löndum á borð við Marokkó, Egyptalandi, Alsír, Gana, Nígeríu o.fl. eigi frekar í hættu að sæta varðhaldi. Þeir sem dvelja í varðhaldsmiðstöðvum njóti aðgangs að heilbrigðisþjónustu. Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að sá möguleiki sé fyrir hendi að kærandi kunni að vera færður í varðhald en slíkt leiði þó ekki til þess að hann teljist eiga erfitt uppdráttar á Möltu eða að öðru leyti að fyrir hendi séu sérstakar ástæður í máli hans af þeim sökum. Þá skal áréttað að framangreindar landaupplýsingar bera með sér að einstaklingur sem hefur fengið lokasynjun á máli sínu á Möltu geti lagt fram viðbótarumsókn, s.s. ef nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans eða ef aðstæður hafi breyst í málinu og að engin takmörk séu á því hversu oft umsækjandi geti lagt fram viðbótarumsókn um alþjóðlega vernd. Þrátt fyrir skort á umfjöllun um framangreint og með vísan til heildarmats í máli kæranda hefur annmarkinn ekki áhrif á niðurstöðu málsins og hefur verið leyst úr honum á kærustigi.

Að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda verður umsókn hans ekki tekin til efnismeðferðar vegna sérstakra ástæðna, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Kærandi kvaðst í viðtali hjá Útlendingastofnun 29. janúar 2024 ekki hafa sérstök tengsl við Ísland. Þar að auki er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærandi hafi slík tengsl við landið að beita beri ákvæði 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Í 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.

Kærandi lagði fram umsókn sína um alþjóðlega vernd hér á landi 12. nóvember 2023 og eru því ekki liðnir 12 mánuðir samkvæmt framangreindu. Verður umsókn kæranda ekki tekin til efnismeðferðar á þeim grundvelli.

4.6 Niðurstaða um 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef beiting 1. mgr. mundi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr., t.d. vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til, skal taka umsókn til efnismeðferðar.

Í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga segir að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr. Við túlkun á inntaki 42. gr. laga um útlendinga er rétt að líta til þess að ákvörðun um brottvísun eða frávísun, sem setur einstakling í raunverulega hættu á að verða fyrir pyndingum, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, er í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Við túlkun 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi túlkun hans á 3. gr. sáttmálans. Þá skal hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem Evrópudómstóllinn setur fram í dómum sínum að því leyti sem þær eru til skýringar á alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins og eru samhljóma þeim, en með þeim skýra fyrirvara að dómar Evrópudómstólsins á þessu réttarsviði eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Í 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi er að finna sambærilegt ákvæði og í 3. gr. mannréttindasáttmálans.

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópudómstólsins leiðir að þrátt fyrir að ríki hafi rétt til að stjórna hverjir dvelji á landsvæði þeirra geti flutningur einstaklings til annars ríkis falið í sér brot á banni við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta á við ef veruleg ástæða er til að ætla að viðkomandi sé í raunverulegri hættu á að sæta meðferð sem sé andstæð ákvæðinu.

Meðferð viðtökuríkis og aðbúnaður umsækjanda þurfa að ná tilteknu alvarleikastigi til að fela í sér brot gegn banninu. Því alvarleikastigi er náð þegar sinnuleysi stjórnvalda ríkisins hefur þær afleiðingar að einstaklingur, sem að öllu leyti er háður stuðningi þess, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann getur ekki mætt grundvallarþörfum sínum og grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Það eitt að efnahagsstaða einstaklings versni verulega við brottvísun frá aðildarríki telst ekki nægjanlegt til að teljast vanvirðandi meðferð. Þá er ríkjum ekki skylt að sjá þeim sem njóta alþjóðlegrar verndar fyrir húsnæði eða fjárhagsaðstoð sem geri þeim kleift að viðhalda ákveðnum lífskjörum.

Gögn málsins bera með sér að meðferð stjórnvalda í viðtökuríki leggi einstaklingsbundið mat á aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ekkert bendir til að endursending kæranda til viðtökuríkis sé í andstöðu við 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Þá benda öll gögn til þess að kærandi hafi raunhæf úrræði á Möltu, bæði að landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggja að hann verði ekki sendur áfram til annars ríkis þar sem líf hans eða frelsi kann að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.

Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður og móttökuskilyrði á Möltu og einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda, hefur ekki verið sýnt fram á að hann eigi á hættu meðferð sem gangi gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Synjun á efnismeðferð umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd og flutningur þeirra til viðtökuríkis leiðir því ekki til brots gegn 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt framansögðu verður umsókn kæranda ekki tekin til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

5 Frávísun

Kærandi kom hingað til lands 12. nóvember 2023 og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd sama dag. Umsókn hans um alþjóðlega vernd hefur verið synjað um efnismeðferð og hefur hann því ekki tilskilin leyfi til dvalar. Verður kæranda því vísað frá landinu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 106. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. og 5. mgr. 106. gr. laganna, enda hafði hann verið hér á landi í innan við níu mánuði þegar málsmeðferð umsóknar hans hófst hjá Útlendingastofnun.

Kærandi skal fluttur til Möltu innan tilskilins frests nema ákveðið verði að fresta réttaráhrifum úrskurðar þessa að kröfu kæranda, sbr. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga.

6 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Í greinargerð kæranda kemur fram að hann telji sig hafa sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti með framlagningu nígerískra skilríkja. Tekið skal fram að slíkt hefur ekki þýðingu fyrir niðurstöðu málsins um það hvort taka skuli mál þeirra til efnismeðferðar. Við meðferð málsins hjá íslenskum stjórnvöldum hefur auðkenni kæranda frá heimaríki verið lagt til grundvallar en eðlilegt er að stjórnvöld hafi svigrúm til að meta auðkenni viðkomandi sjálfstætt í þeim tilvikum þar sem mál eru tekin til efnismeðferðar.

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur nefndin þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur nefndin tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed.

Valgerður María Sigurðardóttir

Bjarnveig Eiríksdóttir

Gunnar Páll Baldvinsson