Úrskurður nr. 1149/2024

Hinn 15. nóvember 20204 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 1149/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU24090132 og KNU24090133

Kæra [...] á ákvörðunum Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 20. september 2024 kærðu [...], fd. [...] (hér eftir M) og [...], fd. [...] (hér eftir K), ríkisborgarar Venesúela, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 6. september 2024, um að synja þeim um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu komu kærendur til landsins frá Venesúela og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd 21. maí 2023. Kváðust kærendur sækja um alþjóðlega vernd vegna þess að M hafi starfað sem rannsóknarlögreglumaður í heimaríki, hann hafi tekið þátt í rannsókn þar sem upplýsingum var lekið út og nú sé verið að reyna að hafa uppi á þeim sem komu að umræddri rannsókn og þeim hótað. M hafi hlotið herþjálfun og þjálfun sem lögreglumaður í Venesúela. M eigi þrjú börn og þá eigi kærendur foreldra í heimaríki. K hafi starfað sem stjórnandi á veitingastað í heimaríki og verið með dvalarleyfi í Panama frá 2016 til 2020.

Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 11. desember 2023 ásamt löglærðum talmanni sínum og greindu frá ástæðum flótta síns. Kærendur kváðust vera fædd og uppalin í Falcón fylki í Venesúela en hafa verið búsett í Karakas í íbúð í eigu M áður en þau hafi yfirgefið heimaríki. M kvaðst eiga þrjú börn úr fyrri samböndum sem séu búsett hjá mæðrum sínum. Eitt af börnum M sé búsett í Ekvador en hin tvö séu búsett í fylkjum utan Karakas. M kvaðst hafa starfað sem sérstakur fulltrúi (e. special agent) hjá gagnnjósnastofnun hersins (sp. Dirección General de Contrainteligencia Militar), eða DGCIM, frá árinu 2019 og þar til kærendur hafi yfirgefið Venesúela. Aðspurður um stöðu sína innan DGCIM greindi M frá því að staða sérstakra fulltrúa væri einu starfsstigi neðar en staða rannsóknarlögreglumanna. M kvaðst hafa starfað innan tveggja deilda hjá DGCIM. Fyrst hafi hann tilheyrt svokallaðri rannsóknardeild (sp. Dirección Especial de Investigaciones Penales y Criminalísticas), eða DEIPC, og síðar hafi hann starfað innan deildar sem sé kennd við sérstök mál (sp. Dirección de Asuntos Especiales), eða DAE. M kvað rannsóknardeildina hafa séð um pólitíska fanga og hina síðarnefndu deild hafa séð um að sækja fólk og flytja það á annan stað þar sem aðrir fulltrúar taki við þeim. M kvaðst hafa gegnt herþjónustu á árunum 2004 til 2006 og hafa stundað laganám sem hann hafi þó ekki klárað eftir að hann hætti í hernum. Síðan hafi hann farið að stunda viðskiptastörf þar til hann hóf störf hjá DGCIM. K kvaðst hafa starfað við sölu drykkja. Kærendur kváðust hafa átt fyrir mat og annarri nauðsynjavöru og átt eignir í Venesúela. Kærendur kváðust ekki vera aðilar að stjórnmálaflokki, virk í þágu tiltekins málsstaðar né tilheyra minnihlutahópi í heimaríki. Kærendur greindu frá því að hafa yfirgefið Venesúela í kjölfar upplýsingaleka innan starfsdeildar M í desember 2022. M kvað sig og samstarfsfélaga sína hafa verið tekna í viðtöl af yfirmönnum sínum þar sem þeir hafi verið spurðir um lekann og þeim hótað. Þá hafi þeim verið gert að vinna tvöfalt meiri vinnu og þurft að sæta ítrekuðum spurningum af hálfu yfirmanna um framangreindan leka. Aðspurður kvaðst M ekkert vita um framangreindan leka, almennt hafi hann ekki fengið að vita nokkuð um fólkið sem hann hafi verið sendur til að sækja. M kvaðst hafa haft miklar áhyggjur af því að yfirmenn hans myndu ákveða að hann væri sekur um upplýsingalekann. M kvaðst hafa farið í frí í desember og komið aftur til vinnu í janúar, þá hafi álagið verið búið að minnka en yfirmenn hafi þó haldið áfram að spyrja um lekann. M hafi ákveðið að taka sér leyfi frá vinnu í byrjun mars og kvaðst hafa farið að óttast að hann yrði handtekinn af DGCIM. M greindi frá því að hafa hugsað að ef hann yrði ekki handtekinn vegna lekans myndi DGCIM búa til einhverja aðra ástæðu til að handtaka hann. M hafi því ákveðið að flýja Venesúela. M kvað engin úrræði hafa staðið honum til boða og hann hafi ekki getað kvartað til annarra yfirvalda þar sem deildin sem hann hafi starfað innan hafi umfangsmikil tengsl inn í aðrar deildir og stofnanir. M kvaðst hafa handtekið fólk með valdi og meitt fólk í starfi sínu þar sem hann hafi ekki getað óhlýðnast skipunum án þess að verða refsað. Hann hafi vitað að það sem hann hafi verið að gera væri ekki sanngjarnt eða í lagi. M kvaðst ekki hafa tekið þátt í pyndingum þar sem sérstakur hópur hafi séð um framkvæmd pyndinga en kvaðst vita hvar þær hafi átt sér stað þar sem hann hafi sjálfur farið þangað. M kvað kærendur hafa lifað rólegu og góðu lífi í Venesúela þar til framangreindur leki hafi átt sér stað. M kvaðst telja að ef hann myndi snúa aftur til Venesúela yrði hann álitinn föðurlandssvikari og liðhlaupi sem fyrrum hermaður og lögreglumaður. Hann hafi ekki hætt störfum hjá DGCIM heldur hætt að svara skilaboðum yfirmanna og látið sig hverfa. Aðspurð um hvaða atvik í lífi hennar gerðu það að verkum að hún hafi yfirgefið Venesúela vísaði K til frásagnar og málsástæðna M. K kvaðst hafa séð vaxandi ótta og áhyggjur M í kjölfar upplýsingalekans sem hafi ýtt undir hennar eigin ótta. K kvaðst ekki hafa getað sofið, hún hafi fundið fyrir brjóstverkjum og fengið hjartsláttartruflanir. Hún hafi farið til læknis í febrúar 2023 sem hafi greint hana með kvíða. K kvaðst hafa verið sett á kvíðalyf sem hún sé enn að taka og hafi hjálpað henni.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 20. september 2024 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum 4. október 2024.

3 Málsástæður og rök kærenda

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kærenda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Í ljósi niðurstöðu nefndarinnar verða greinargerðir kærenda ekki reifaðar hér.

4 Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Lög um útlendinga og reglur stjórnsýsluréttar

Rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 mælir fyrir um að stjórnvald afli þeirra gagna sem eru nauðsynleg svo mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Reglan gerir kröfu um rannsókn sem er fullnægjandi grundvöllur ákvörðunar stjórnvalds. Þá segir í 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga að við meðferð mála vegna umsókna um alþjóðlega vernd skuli Útlendingastofnun afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga. Mál telst nægilega rannsakað þegar þeirra upplýsinga hefur verið aflað sem nauðsynlegar eru til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í því. Kröfur til rannsóknar í hverju máli ráðast af lagagrundvelli málsins og einstaklingsbundnum aðstæðum kærenda, þ.m.t. þeim málsástæðum sem þau bera fyrir sig.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun kvaðst M hafa starfað fyrir herleyniþjónustu Venesúela eða DGCIM (Direccíon General de Contrainteligencia Militar) í u.þ.b. fjögur ár áður en kærendur hafi yfirgefið heimaríki í kjölfar rannsóknar á upplýsingaleka innan starfsdeildar hans í desember 2022. M kvað sig og samstarfsaðila sína hafa þurft að sæta yfirheyrslum, ásökunum og auknu vinnuálagi af hálfu yfirmanna sinna vegna framangreinds leka. M hafi ákveðið að yfirgefa Venesúela af ótta við að vera gerður ábyrgur fyrir lekanum og handtekinn að ósekju vegna lekans eða af öðrum röngum sakargiftum. Hann hafi jafnframt óttast að verða fyrir pyndingum ef hann myndi ekki hlýða öllum fyrirskipunum yfirmanna sinna. M greindi frá því að þar sem hann hafi starfað fyrir DGCIM í fjögur ár hafi hann vitað hvernig komið væri fram við starfsmenn sem óhlýðnast skipunum og kvað óttann við að verða fyrir slíkri háttsemi hafa aukist í kjölfar lekans. Þá greindi M frá því að ef hann myndi snúa aftur til Venesúela yrði hann álitinn föðurlandssvikari og liðhlaupi. Hann hafi ekki hætt störfum hjá DGCIM heldur hafi hann látið sig hverfa og hætt að svara skilaboðum vinnuveitanda síns. M lýsti því að hann yrði tekinn til hliðar strax eftir lendingu á flugvellinum af starfsmönnum DGCIM á flugvellinum og fluttur til höfuðstöðva DGCIM þar sem hann myndi sæta pyndingum og yrði látinn hverfa.

Við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun lögðu kærendur fram fjölda gagna, m.a. læknisfræðileg gögn um kvíða K, staðfestingu DGCIM um störf M og ljósmyndir af M við störf hjá DGCIM. Í hinum kærðu ákvörðunum er lagt til grundvallar að M hafi starfað sem fulltrúi á vegum DGCIM en að framburður M beri ekki með sér að hann hafi gegnt sérstaklega háttsettri eða áhrifaríkri opinberri stöðu innan DGCIM. Þar kemur einnig fram M hafi ekki sýnt fram á að hann búi yfir sérstaklega viðkvæmum trúnaðarupplýsingum vegna starfs síns eða að hann sé í raunverulegri lífshættu vegna þeirra starfa. Í ákvörðununum er lagt til grundvallar að þar sem M hafi ekki sýnt fram á að yfirvöld í Venesúela leiti að honum vegna fyrri starfa hans hafi hann ekki sýnt fram á að hann hafi upplifað eða eigi á hættu að upplifa ofsóknir, ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð í heimaríki sínu af hálfu stjórnvalda eða annarra aðila þar í landi. Í ákvörðununum er því gengið út frá því að kærendum standi til boða vernd og aðstoð yfirvalda telja þau ástæðu til slíks. Í ákvörðununum kemur jafnframt fram að í tengslum við framangreinda niðurstöðu hafi Útlendingastofnun litið til þess og veki sérstaka athygli á að stofnunin hafi nýverið veitt tveimur einstaklingum aðstoð við sjálfviljuga heimför til Venesúela sem hafi starfað á vegum DGCIM. Tekur Útlendingastofnun fram að umræddir einstaklingar hafi lagt fram ýmis gögn sem hafi sýnt fram á slík störf með trúverðugum hætti, líkt og M. Að mati Útlendingastofnunar verði því ekki talið að aðilar, sem hafi sinnt sambærilegum störfum og M í Venesúela, myndu samþykkja slíka ráðstöfun ef lífi þeirra væri raunverulega stefnt í hættu við endurkomu til heimaríkis. Í ákvörðununum kemur fram að jafnvel þó liðhlaupar úr venesúelska hernum kunni í einhverjum tilvikum að búa við þá hættu að verða fyrir ofsóknum í landinu telji Útlendingastofnun afar ósennilegt að yfirvöld muni koma til með að áreita M og K. Við það mat hafi Útlendingastofnun sérstaklega litið til þess að frásögn M ber ekki annað með sér en að hann hafi gegnt tiltölulega lágt settri stöðu og að hann hafi starfað fyrir DGCIM yfir fremur skammt tímabil. Jafnframt horfi stofnunin til þeirrar staðreyndar að langur tími sé liðinn frá því að kærendur hafi síðast verið staddir í Venesúela og að líta beri til heimilda sem sýni fram á að opinberir starfsmenn í Venesúela, sem hafa gerst sekir um að misbeita valdi sínu, hafi verið sóttir til saka í heimaríki. Þá sé það loks mat stofnunarinnar að það sé ekki ósanngjarnt að ætla að M eigi að vera kleift að finna sér annað starf telji hann öryggi sínu ógnað vegna fyrra starfs í heimaríki.

Af lestri ákvarðana Útlendingastofnunar í málum kærenda verður ekki ráðið að meginmálsástæða kærenda, að M eigi á hættu ofsóknir, ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð í heimaríki af hálfu yfirvalda vegna fyrrum starfa sinna fyrir DGCIM, sem og vegna þess að M hafi yfirgefið starf sitt án heimildar, hafi fengið fullnægjandi skoðun. Er í ákvörðununum ekki fjallað um almenna stöðu fyrrum starfsmanna DGCIM sem hafi yfirgefið störf sín án heimildar, ofbeldi gegn þeim eða möguleika þeirra á vernd gegn ofbeldi. Þá verður heldur ekki ráðið af ákvörðununum að lagt hafi verið einstaklingsbundið mat á aðstæður M, að því er varðar þau störf sem lagt var til grundvallar að hann hefði gegnt, með hliðsjón af upplýsingum um aðstæður í heimaríki. Þá telur kærunefnd varhugavert að ljá þeirri staðreynd að Útlendingastofnun hafi aðstoðað tvo fyrrum starfsmenn DGCIM við sjálfviljuga heimför vægi við úrlausn á málum kærenda, án þess að áður hafi farið fram fullnægjandi mat á einstaklingsbundnum aðstæðum kærenda.

Kærunefnd lítur þá jafnframt til þess að frásögn M af störfum sínum fyrir DGCIM fái stuðning í opinberum gögnum um starfsemi DGCIM í Venesúela. Í skýrslu EUAA frá því í nóvember 2023 kemur t.a.m. fram að stjórnvöld í Venesúela neiti gjarnan hermönnum um lausn frá störfum og beri m.a. fyrir sig að það sé vegna þess að sá sem óskar lausnar hafi of mikla vitneskju um innri starfsemi stjórnvalda. Þá birta yfirvöld nöfn liðhlaupa í opinberum stjórnartíðindum Venesúela og þá séu liðhlaupar sem snúi aftur til Venesúela í einhverjum tilvikum taldir vera föðurlandssvikarar. Gefa heimildir um heimaríki kæranda því jafnframt tilefni til að frekari rannsókn fari fram á einstaklingsbundnum aðstæðum M.

M greindi þá frá því í viðtali að hafa fengið fyrirskipanir í störfum sínum sem fóru gegn samvisku hans, m.a. hafi hann handtekið fólk með valdi og meitt fólk. M kvaðst vera mótfallinn starfsháttum DGCIM. Þá kvaðst M hafa mikið af upplýsingum um ólöglegar eignir sem DGCIM hafi tekið eignarnámi ásamt persónulegum upplýsingum um starfsfólk DGCIM. M kvaðst jafnframt vita hvar pyndingar á vegum DGCIM fari fram og kvaðst sjálfur hafa farið á þann stað. Þá greindi M frá samstarfi DGCIM við kúbverskar leyniþjónustudeildir. Í ljósi frásagnar M um störf hans innan DGCIM hafi því verið fullt tilefni til að spyrja hann í viðtali nánar út í þau störf hans, þær skipanir sem honum hafi verið gert að framfylgja sem og þær upplýsingar sem hann kvaðst búa yfir.

Meginmarkmið stjórnsýslukæru er að tryggja réttaröryggi borgara með því að gera þeim kleift að fá umfjöllun um mál sín á tveimur stjórnsýslustigum. Framangreindar ákvarðanir Útlendingastofnunar í málum kærenda bera með sér að ekki hafi farið fram viðhlítandi mat á aðstæðum kærenda, þá einkum á stöðu M við endurkomu til landsins í ljósi þess að hann hafi horfið úr starfi án heimildar. Annmarkar voru á rannsókn stofnunarinnar þar sem aðstæður kærenda voru ekki skoðaðar með einstaklingsbundnum hætti með hliðsjón af aðstæðum í Venesúela, m.a. möguleika M á vernd þarlendra yfirvalda. Málsmeðferð Útlendingastofnunar og rökstuðningur ákvarðananna í málum kærenda, með vísan til framangreinds, er enn fremur ekki í samræmi við reglur stjórnsýsluréttar, m.a. 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Framangreindir annmarkar á málsmeðferð Útlendingastofnunar eru verulegir og er ekki unnt að bæta úr þeim á kærustigi og því rétt að mál kærenda hljóti nýja meðferð hjá Útlendingastofnun.

Með vísan til framangreinds eru hinar kærðu ákvarðanir felldar úr gildi. Lagt er fyrir Útlendingastofnun að taka umsóknir kærenda um alþjóðlega vernd til nýrrar meðferðar. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu er ekki tilefni til umfjöllunar um aðrar málsástæður kærenda.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru felldar úr gildi. Lagt er fyrir Útlendingastofnun að taka mál kærenda til meðferðar á ný.

The decisions of the Directorate of Immigration are vacated.

The Directorate is instructed to re-examine the cases.

F.h. kærunefndar útlendingamála, skv. 3. mgr. 8. gr. laga um útlendinga

Þorsteinn Gunnarsson

formaður