05 desember 2024

Úrskurður nr. 1221/2024

Hinn 5. desember 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 1221/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU24080113 og KNU24080114

Kæra […], […] og barna þeirra á ákvörðunum Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 15. ágúst 2024 kærðu […], fd. […] (hér eftir M) og […], fd. […] (hér eftir K), ríkisborgarar Líbíu, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 1. ágúst 2024, um að synja þeim og börnum þeirra, […], fd. […] (hér eftir A) og […], fd. […] (hér eftir B), ríkisborgurum Líbíu um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur og börn þeirra eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu komu kærendur til lögreglunnar á Egilsgötu 17. ágúst 2023 og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd fyrir sig og barn sitt. Kváðust kærendur vera frá Líbíu og vera að sækja um alþjóðlega vernd þar sem Ísland sé öruggt land. Kærendur hafi orðið fyrir ofbeldi í Líbíu og þar sé ekkert fyrir þau að hafa. Vinir kærenda hafi aðstoðað þau við að kaupa flugmiða frá Líbíu til Íslands, í gegnum Grikkland. M hafi starfað sem vélvirki í Líbíu. Kærendur kváðust hvorki þekkja neinn á Íslandi né eiga ættingja í Evrópu. Kærendur kváðust eiga foreldra og systkini í heimaríki. Þau hafi ekki neina herþjálfun hlotið og séu ekki á sakaskrá. M kvaðst vera með [...] og K kvaðst vera barnshafandi. Fram kemur að samkvæmt leit í VIS hafi kærendur fengið útgefnar vegabréfsáritanir til Grikklands.

B, barn kæranda fæddist [...] og varð þá hluti af málsmeðferðinni sem umsækjandi um alþjóðlega vernd.

Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 28. september og 18. október 2023 ásamt löglærðum talsmanni sínum og greindu frá ástæðum flótta síns. Kærendur greindu frá því að vera fædd og uppalin í [...] í Líbíu og hafa búið í Trípólí þegar þau hafi yfirgefið heimaríki. M kvaðst hafa yfirgefið heimaríki 12. ágúst 2024 og K kvaðst hafa yfirgefið heimaríki 14. ágúst 2023. M greindi frá því að hafa búið í Trípólí í um einn til tvo mánuði og leigt þar hús í um mánuð áður en hann flúði heimaríki. K greindi frá því að kærendur hafi búið í Trípólí í þrjá til fjóra mánuði til að sækja um vegabréfsáritun til Grikklands áður en þau hafi flúið heimaríki. Kærendur kváðust hvorki vera aðilar að stjórnmálaflokki né virk í þágu tiltekins málstaðar í heimaríki. Þá greindu kærendur frá því að tilheyra hvorki sérstöku þjóðarbroti né minnihlutahópi í heimaríki. Kærendur kváðust vera við góða líkamlega og andlega heilsu en vera áhyggjufull og þreytt. M greindi frá því að hafa fengið meðferð hjá taugalækni í Túnis og taki [...].

M greindi frá því að hafa flúið heimaríki vegna heilsu sinnar, menntakerfisins og vegna þess að Líbía sé óöruggt land. Erfitt sé að vita hver stjórni í Líbíu, það séu mismunandi leiðtogar í austur og vesturhluta landsins. M greindi frá því að hann hafi verið ofsóttur af vopnahópi ótengdum stjórnvöldum, sem beri heiti líkt og Byltingin eða „Eagals band“ sem stundi eiturlyfjasmygl og smygl á einstaklingum. M hafi rekið bifreiðaverkstæði í heimaríki. Árið 2019 hafi leiðtogi hersveita frá austurhluta landsins komið til vesturhluta landsins. Síðar í viðtali greindi M frá því að nafngreindur leiðtogi hersins hafi ekki komið til hans heldur hafi það verið hermenn. M hafi gert við fjölda bifreiða fyrir hersveitir frá austurhluta landsins. Meðlimir vopnahópsins á heimasvæði M hafi tekið upp myndbönd af kæranda að gera við bifreiðarnar og talið M vera að aðstoða óvinaherinn. Einn dag hafi meðlimir hópsins farið heim til kærenda til að handtaka M en kærendur hafi ekki verið heima og meðlimir hópsins hafi skotið á húsið. Þá hafi þeir komið í vinnuna til M, byrjað að skjóta um allt, lamið hann með byssu, handtekið M og fært hann fyrir ráð, hengt hann upp annað hvort á fótum eða höndum og pyntað hann. Meðlimir hópsins hafi ekki talað við M í þrjá daga, einungis pyntað hann. Eftir það hafi meðlimir hópsins ásakað M um að aðstoða hersveitir gegn þeim með því að gefa hersveitunum upplýsingar. Þeir hafi barið kæranda í höfuðið, skotið byssukúlu í gólf sem hafi endurkastast í brjóstkassa M, þeir hafi skorið hann í fótinn og hent honum í gólfið og sparkað í hann. Í síðara viðtali, dags. 18. október 2023, kvaðst kærandi hafa verið settur í fangelsi. Eftir handtökuna hafi meðlimir hópsins kveikt í húsi kærenda og drepið frænda M. Frændi M hafi reynt að slökkva eldinn í húsi kæranda og verið reiður. Frændinn hafi farið í hús vopnahópsins og hrópað að meðlimum hópsins, en þá verið drepinn. M kvaðst ekki muna hvenær herinn hafi byrjað að koma með bifreiðar til viðgerðar eða hvenær honum hafi verið rænt en kvaðst halda að hann hafi verið handtekinn um tveimur mánuðum eftir Ramadan, í byrjun vetrar. M kvað fjölskyldu sína hafa þekkt einstaklinga sem hafi rænt honum og pyntað og nafngreindi hann leiðtoga þeirra. M greindi frá því að eftir um mánuð hafi meðlimir hópsins talið hann vera dáinn og hent honum á sjúkrahús. Einstaklingur sem hafi verið að vinna á sjúkrahúsinu, og hafi þekkt fjölskyldu M, hafi hringt í fjölskyldu hans. Fjölskylda M hafi komið og séð að M væri enn á lífi en í dái og smyglað honum frá [...] til Túnis. Síðar í viðtalinu greindi kærandi frá því að hann hafi ekki verið lengi á sjúkrahúsinu en þeir hafi haldið að hann væri dáinn og haft samband við fjölskyldu hans sem hafi farið með hann til Túnis. M greindi frá því að hafa ekki snúið aftur til [...] heldur búið á landamærum Túnis og Líbíu í um fjögur ár, árin 2019-2023, eftir að hann hafi lokið læknismeðferð í Túnis. Bróðir M hafi leigt hús fyrir hann og fjölskylda M og K hafi heimsótt hann einstaka sinnum og aðstoðað hann. M greindi frá því að meðlimir glæpahópsins hafi hótað fjölskyldu hans og hótað að taka einn bróður hans í staðinn fyrir M ef hann sneri ekki til baka. Árið 2022 hafi M ætlað að snúa til baka til [...] en þá fengið fregnir af því að það hafi verið gefin út handtökuskipun gegn honum. Í viðtali, dags. 18. október 2023, kvað M fjölskyldu sína ekki í hættu eftir að hann hafi yfirgefið heimaríki. M kvað bróður sinn hafa átt vini sem hafi þekkt suma meðlimi vopnahópsins og hafi bróðir M beðið þá um að sanna að þeir ættu að handtaka M og hann hafi fengið afhenta handtökuskipun. M hafi síðan fengið skjölin frá bróður sínum. M kvað glæpahópinn ekki hafa reynt að ná til K þar sem í menningu þeirra sé bannað að fara inn í hús þar sem séu konur. Ef hópurinn hefði gert það hefðu öll stjórnvöld farið gegn þeim. M kvað vopnahópinn hafa verið að berjast gegn hernum og að hópurinn stjórni heimasvæði kærenda. M kvaðst óttast hópinn og hópurinn sé tilbúinn að borga fólki til að ná kæranda. Stjórnvöld geti ekkert gert gegn þessum vopnahópi þar sem hópurinn stjórni yfirvöldum.

K kvaðst hafa flúið heimaríki vegna þess að Líbía sé óöruggt land, þar sé ekkert heilbrigðis- eða menntakerfi. Þá hafi eiginmaður hennar verið ofsóttur. M hafi verið bifvélavirki og gert við bifreiðar fyrir stjórnarherinn. Vopnaður hópur, mafían, sem sé á móti yfirvöldum hafi talið M vera að vinna fyrir her stjórnvalda og rænt honum á vinnustað hans og pyntað hann. Vopnahópurinn hafi einnig kveikt í húsi kærenda eftir að þeir hafi rænt M. K kvað heimaborg sína vera fulla af glæpahópum og mafíum og að hún sé ekki örugg borg. K kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær framangreint hafi átt sér stað en það hafi verið árið 2019. Þá kvaðst K ekki muna nákvæmlega hversu lengi M hafi verið í haldi glæpahópsins, kannski mánuð eða minna. Þá kvaðst K ekki vita hvort að um tiltekin hóp hafi verið að ræða, þeir hafi verið með grímur. K greindi frá því að M hafi verið í dái og að fjölskylda hans hafi farið með hann til Túnis til að fá læknismeðferð. M hafi ekki komið til baka til [...], heldur búið á landamærum Túnis og Líbíu á árunum 2019-2023 eftir að hann hafi lokið læknismeðferðinni í Túnis. K greindi frá því að hafa búið hjá foreldrum sínum og bróður í [...] á þessu tímabili. K hafi ekki verið í starfi og fjölskylda hennar hafi stutt hana fjárhagslega. K greindi frá því að hafa heimsótt M reglulega þegar hann hafi búið við landamærin. Aðstæður M hafi verið slæmar, hann hafi ekki verið í starfi og fjölskylda hans hafi stutt hann fjárhagslega. K greindi frá því að M hafi búið við landamærin af því að hann hafi verið hræddur við að glæpahópurinn myndi ræna honum og pynta aftur. M hafi einnig verið hræddur því meðlimir hópsins hafi rænt frænda M og drepið árið 2019. K kvaðst ekki hafa fengið hótanir þar sem glæpahópar ræni almennt ekki konum og hún hafi sjaldan farið út úr húsi. K kvaðst óttast vopnahópa í heimaríki, á heimasvæði þeirra sé engin lögregla eingöngu vopnahópar og að þar sem engin ríkisstjórn sé í Líbíu séu þau ekki örugg neins staðar í landinu. K kvaðst óttast að vera rænt af vopnahóp sem sé að reyna ná til M. K kvaðst vera í sambandi við fjölskyldu sína í heimaríki. K greindi frá því að réttindi kvenna og barna séu slæm í Líbíu. K hafi verið að læra verkfræði en hafi ekki getað lokið námi.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum barna kærenda kom fram að ekki væri tilefni til að taka viðtal við þau með vísan til ungs aldurs þeirra og framburðar foreldra þeirra.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum og börnum þeirra synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Börnum kærenda var brottvísað frá landinu. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 15. ágúst 2024 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum 4. september 2024.

Með tölvubréfi, dags. 27. nóvember 2024, óskaði kærunefnd eftir frekari upplýsingum og gögnum frá kærendum. Í tölvubréfi samdægurs óskaði talsmaður kærenda eftir því að kærendur fengju að koma fyrir nefndina til að gefa umbeðnar upplýsingar þar sem kærendur töluðu ekki ensku. Í ljósi efnistaka umbeðinna upplýsinga og þess að Útlendingastofnun greiði túlkaþjónustu fyrir talsmann til að eiga samskipti við umbjóðendur taldi kærunefnd ekki ástæðu til að gefa þeim kost á að koma fyrir nefndina, sbr. 7. mgr. 8. gr. laga um útlendinga. Með tölvubréfi, dags. 28. nóvember 2024, óskaði talsmaður kæranda eftir lengri fresti til að veita umbeðnar upplýsingar vegna veikinda talsmanns. Með tölvubréfi samdægurs hafnaði kærunefnd því að veita lengri frest með vísan til tímafresta um vinnslu mála í lögum um útlendinga. Kærunefnd bauð kærendum að koma og gefa umbeðnar upplýsingar hjá nefndinni. Hinn 28. nóvember 2024, veittu kærendur kærunefnd frekari upplýsingar og gögn. Með tölvubréfi, dags. 29. nóvember og 2. desember 2024, bárust kærunefnd frekari upplýsingar og gögn frá kærendum.

3 Greinargerðir til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerðir kærenda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerðum er aðstæðum kærenda lýst. Þar kemur m.a. fram að kærendur eru fæddir og uppaldir í [...] í Líbíu. M hafi átt og rekið bifreiðaverkstæði í Líbíu í leiguhúsnæði. Árið 2019 hafi líbanski þjóðarherinn (LNA), undir stjórn [...] komið til [...] og haft aðsetur um tíma. Hermenn hafi komið með bíla til viðgerðar hjá M. Þegar það hafi frést hafi vopnaðir hópar farið að fylgjast með M og talið hann vinna með hernum gegn stjórnvöldum og að gefa hernum upplýsingar. Vopnahópurinn sé tengdur stjórnvöldum og ráði að mestu leyti fyrir [...], stundi mansal, fíkniefnasölu og mannrán. Vopnahópurinn heiti The Revolution, The Group of the Falcon eða Eagles Band eða eitthvað álíka, en erfitt hafi reynst að fá rétta túlkun á nafninu. Meðlimir hópsins hafi ráðist á heimili kærenda og kveikt í því þegar þau hafi ekki verið heima. Þá hafi meðlimir hópsins farið í vinnu M, handtekið hann og haldið honum og pyntað í um mánuð. K hafi flúið til fjölskyldu sinnar í [...] og dvalið þar á meðan. Þá hafi vopnahópurinn drepið frænda M á meðan M hafi verið í haldi hópsins. Eftir um mánuð hafi meðlimir hópsins hent M fyrir utan spítala og starfsmaður spítalans hafi látið fjölskyldu hans vita. Fjölskylda M hafi smyglað honum til Túnis þar sem hann hafi fengið læknismeðferð. Eftir það hafi bræður M leigt hús fyrir hann á landamærum Líbíu og Túnis þar sem hann hafi búið næstu fjögur árin við slæmar aðstæður. K hafi heimsótt hann í leyni, klædd Niqab en annars farið leynt og hafi sjaldan farið út á meðal fólks. Árið 2021 hafi þeim fæðst sonur en M hafi ekki getað verið viðstaddur fæðinguna. Vopnahópurinn hafi hótað fjölskyldu M á meðan hann hafi verið í felum. Árið 2022 hafi M ætlað að snúa til baka en bræður hans ráðið honum frá því og að flýja Líbíu, þá hafi K verið orðin barnshafandi. Kærendur hafi farið að undirbúa flótta og búið í einn til tvo mánuði í Trípólí áður en þau hafi flúið heimaríki. M glími við andlegar og líkamlegar afleiðingar þeirra pyntinga sem hann hafi orðið fyrir.

Í greinargerðum kærenda er vísað til landaupplýsinga og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Líbíu mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagna kærenda og því mati mótmælt. Kærendur vísa m.a. til úrskurðar kærunefndar nr. 750/2023 máli sínu til stuðnings.

Kærendur krefjast þess aðallega að þeim og börnum þeirra verði veitt alþjóðleg vernd sem flóttamenn hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja á því að þau geti ekki snúið til baka til heimaríkis vegna átaka og aðstæðna sem þar séu. Í Líbíu séu átök þar sem ekki sé gerður greinarmunur á hernaðarlegum og borgarlegum skotmörkum. Yfirvöld þar í landi hafa verið gagnrýnd fyrir að virða ekki mannréttindi almennra borgara og landaskýrslur beri með sér að þar séu framin viðvarandi mannréttindabrot. M hafi verið rænt, hann pyntaður og líf hans verið í mikilli hættu af vopnuðum hópi tengdum stjórnvöldum. M hafi þurft að búa fjarri fjölskyldu sinni í felum í rúmlega fjögur ár og K hafi verið innilokuð á heimili fjölskyldu sinnar. Vopnahópurinn sé enn að leita M og það sé opin handtökuskipun á hann. Kærendur vísa til reglna þjóðarréttar og landsréttar hvað varðar stöðu barna á flótta. Að mati kærenda sé öryggi barna þeirra stefnt í hættu snúi þau til baka til heimaríkis. Velferð barna þeirra sé ekki borgið í Líbíu vegna átaka þar, heilbrigðiskerfið sé slæmt og skólum hafi verið lokað vegna átaka. Kærendur telji það fullreynt að þau flytji innan Líbíu. Stjórnvöld berjist innbyrðis í Líbíu og geri ekkert til að vernda almenna borgara í átökum sem þar geisi. Réttarkerfið sé ekki í stakk búið til að vernda þegna landsins og sé ekki sjálfstætt. Aðstæður kærenda og barna nái því marki að þau teljist flóttamenn sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 40. gr. og 2. mgr. 45. gr. sömu laga.

Verði ekki fallist á aðalkröfu krefjast kærendur þess til vara að þeim og börnum þeirra verði veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur vísa til athugasemda hvað varðar 2. mgr. 37.gr. laga um útlendinga í lögum nr. 115/2010 um breytingu á framangreindum lögum og fyrri úrskurði kærunefndar hvað varðar mat samkvæmt framangreindu ákvæði. Átök í Líbíu hafi kostað þúsundir óbreyttra borgara lífið. Vopnaðir hópar í samstarfi við stríðandi fylkingar standi fyrir mannshvörfum og mannránum, pyntingum, drápum á óbreyttum borgurum. Í Líbíu sé vart starfshæft réttarkerfi og viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað. Yfirvöld veiti ekki þegnum sínum vernd gegn ofbeldi og glæpum. Alþjóðlegar skýrslur beri með sér að yfirvöld í Líbíu hafi framið alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum réttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrælahaldi og bann við refsingum án laga. M hafi verið rænt, haldið föngnum í um það bil mánuð og hafi mátt þola alvarlegar og lífshættulegar pyntingar. Kærendur telja að það sé raunhæf ástæða til að ætla að þau og börn þeirra eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri meðferð sem nái því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og því beri að veita þeim viðbótarvernd á grundvelli ákvæðisins og 1. mgr. 40. gr. sömu laga.

Verði ekki fallist á framangreindar kröfur krefjast kærendur þess að þeim og börnum þeirra verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærendur hafi ríka þörf fyrir vernd vegna almennra aðstæðna í heimaríki og vegna einstaklingsbundinna aðstæðna þeirra. M berjist við flóknar og erfiðar afleiðingar pyndinga sem hann hafi orðið fyrir. M eigi andlega erfitt og endurlifi atburði í heimaríki. Samkvæmt læknisfræðilegum gögnum sýni M [...] vegna atburða í heimaríki. K hafi upplifað mikinn ótta um velferð barna sinna. Hún hafi lifað sem einstæð kona þar sem M hafi þurft að fara huldu höfði. Kærendur og börn þeirra hafi því ríka þörf fyrir dvalarleyfi af mannúðaraðstæðum sbr. 74. gr. laga um útlendinga.

Kærendur telja að með endursendingu þeirra og barna þeirra til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.

Við meðferð mála þeirra hjá Útlendingastofnun lögðu kærendur fram fjölda gagna. Kærendur lögðu m.a. fram tvö skjöl sem þau kveða vera handtökuskipanir, dags. 10. nóvember 2021 og 14. janúar 2023, skjal sem eigi að vera staðfesting á því að M sé eftirlýstur, myndir af áverkum á líkama M, læknisfræðileg gögn frá Líbíu og Túnis dagsett árin 2013-2014, heilsufarsgögn frá Íslandi og myndbönd sem þau kveða vera leit vopnahópsins að M á heimili fjölskyldu hans.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kærenda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum. Telja kærendur að málsmeðferð stofnunarinnar og hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærendur gera nokkrar athugasemdir við ákvörðun Útlendingastofnunar. Í fyrsta lagi gera kærendur athugasemdir við niðurstöðu Útlendingastofnunar vegna þess að ekki hafi fundist upplýsingar um vopnahópinn. Kærendur benda á að erfitt hafi verið að fá rétta túlkun á nafninu sem geti útskýrt framangreint. Í öðru lagi gera kærendur athugasemdir við að Útlendingastofnun hafi byggt niðurstöðu um sönnunargildi á handtökuskipun sem M hafi lagt fram á því að um afrit hafi verið að ræða. Kærendur hafi lagt fram frumrit handtökuskipunar í viðtali hjá Útlendingastofnun, tekið hafi verið afrit af henni og þeim tjáð að ekki væri þörf á að halda eftir frumriti. Í þriðja lagi gera kærendur athugasemd við trúverðugleikamat hvað varðar myndband af fjölskyldu kæranda sem kærendur hafi lagt fram við meðferð máls síns hjá Útlendingastofnun. Kærendur benda á að Útlendingastofnun virðist byggja á því að myndbandið sé af heimili kærenda þegar það hafi verið frá heimili fjölskyldu M í Líbíu og sé frá 31. október 2023. Þrátt fyrir að orðalag hvað varðar útskýringar á efni myndbandsins hafi mátt vera skýrara hafi Útlendingastofnun mátt leita frekari skýringar hvað þetta varðar. Í fjórða lagi gera kærendur athugasemdir við það að Útlendingastofnun hafi byggt á því að þau hafi óskað eftir sjálfviljugri heimför til Líbíu en kærendur hafi óskað eftir aðstoð við að fara til Túnis. Þá hafi ekki farið fram einstaklingsbundið mat á aðstæðum kærenda og barna þeirra.

Kærunefnd hefur farið yfir hina kærðu ákvörðun og framkvæmt sjálfstætt mat á öllum þáttum málsins. Tekur kærunefnd undir það með kæranda að rökstuðningi Útlendingastofnunar hafi að einhverju leyti verið ábótavant, einkum varðandi vopnaða hópa á heimasvæði kæranda, handtökuskipun og framlagt myndband. Kærunefnd hefur bætt úr framangreindum annmörkum við málsmeðferð sína og með vísan til niðurstöðu úrskurðar þessa er ljóst að þeir annmarkar hafi ekki haft áhrif á efnislega niðurstöðu málsins. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Réttarstaða barna

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með hagsmuni þess að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og tekið tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni.

Sérstaklega er fjallað um mat stjórnvalda á umsóknum barna um alþjóðlega vernd í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þar segir að við mat á því hvort barn teljist flóttamaður samkvæmt lögunum skuli það sem barninu sé fyrir bestu haft að leiðarljósi. Við mat á því hvað barni sé fyrir bestu skuli stjórnvöld líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis þess, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skuli tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skuli stjórnvöld taka skriflega afstöðu til þessara atriða.

Almennt er viðurkennt að eðlilegur þroski barns sé best tryggður með því að vernda fjölskylduna. Sé ólögráða barn í fylgd annars eða beggja foreldra sinna eða annars úr fjölskyldunni sem hefur það á framfæri sínu og sá fer fram á réttarstöðu flóttamanns, ber að fara með málin í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Ljóst er að börn þau sem hér um ræðir eru í fylgd foreldra sinna og haldast úrskurðir fjölskyldunnar því í hendur.

5.3 Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærendur framvísað líbískum vegabréfum fyrir sig og A. Þá kemur fram í gögnum málsins að barn kærenda, B, sé fætt hér á landi. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærendur og börn þeirra hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærendur og börn þeirra séu líbískir ríkisborgarar.

5.4 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Líbíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2019 Country Reports on Human Rights Practices: Libya (U.S. Department of State, 2020);
2022 Country Reports on Human Rights Practices: Libya (U.S. Department of State, 28. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices: Libya (U.S. Department of State, 24. apríl 2024);
Amnesty International Report 2022/23 – Libya (Amnesty International, 27. mars 2023);
Civil Conflict in Libya (Global Conflict Tracker, 19. september 2023);
DFAT Country Information Report LIBYA (Australian Government, 14. desember 2018);
Eastern Libya Situation Report (November 2023) (Insecurity Insight, nóvember 2023);
Freedom in the World 2023 – Libya (Freedom House, 2023);
Freedom in the World 2024 – Libya (Freedom House, 2024);
General Country of Origin Information Report Libya (Ministerie van Buitenlandse Zaken, febrúar 2023);
History of Libya (Britannica, uppfært 26. nóvember 2023);
Humanitarian Overview (UNICEF, desember 2022);
Improving Primary Health Care Provision in Libya (GIZ, apríl 2022);
Libya: Fierce clashes in Tripoli highlight precarious situation (United Nations, 22. ágúst 2023);
Libya (Britannica, uppfært 26. nóvember 2023);
Libya – Human rights abuses against civilians with Libyan nationality by the state authorities and armed militias in Libya (EUAA, 25. júlí 2023);
Libya – Gender Justice & The Law (United Nations Development Programme, 2018);
Medicine and health care in Libya. Hospitals in Libya (Visit World, 11. október 2022);
Minorities in Libya Marginalized by the Revolution (Middle East Research and Information Project Critical Voberage of the Middle East Since 1971, 2021);
Regional Overview – Africa October 2023 (ACLED, 8. nóvember 2023);
Report of the Indepentend Fact-Finding Mission on Libya (Human Rights Council, 27. febrúar – 31. mars 2023);
The Current Situation in Libya (United States Institute of Peace, 30. desember 2020);
The World Factbook – Libya (CIA, uppfært 25. nóvember 2024);
UNHCR Update Libya (November 2023) (UNHCR, 30. nóvember 2023);
UNICEF Libya Country Programme 2023-2025 (UNICEF, 2023);
Upplýsingar af vefsíðu World Health Organization (https://www.emro.who.int/media/news/saving-lives-preventing-health-risks-and-restoring-health-care-services-in-the-aftermath-of-the-libya-floods.html, skoðað 28. nóvember 2023);
Western Libya Situation Report (Insecurity Insight, desember 2023);
World Report 2023 – Libya (Human Rights Watch, 12. janúar 2023) og
World Report 2024 – Libya (Human Rights Watch, 11. janúar 2024).

Líbía er staðsett í norðurhluta Afríku en stærsti hluti landsins liggur í Sahara eyðimörkinni. Íbúar landsins eru rúmlega sjö milljónir. Hinn 14. desember 1955 gerðist Líbía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1970 og alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1968. Líbía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 1993 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2018. Líbía er þá jafnframt aðili að ýmsum alþjóðasamningum, m.a. Afríkusambandinu og efnahagsbandalaginu COMESA.

Á árunum 1912 til 1947 var Líbía undir yfirráðum Ítala og á árunum 1943 til 1951 undir yfirráðum Frakka og Breta. Líbía hlaut sjálfstæði árið 1951 og varð í kjölfarið konungsríki Idris al-Sanusi. Árið 1969 steypti Muammar Gaddafi konunginum af stóli og tók við stjórn í Líbíu. Stefna Gaddafi samanstóð af sósíalisma og íslamstrú og var Líbía á þeim tíma í raun einræðisríki. Samkvæmt skýrslu áströlsku ríkisstjórnarinnar frá árinu 2018 hafi Gaddafi nýtt olíutekjur landsins til ýmissa verkefna í þágu stefnu sinnar og hugmyndafræði. Árið 1992 hafi Sameinuðu þjóðirnar beitt Líbíu refsiaðgerðum vegna gruns um ýmis hryðjuverkabrot. Refsiaðgerðunum hafi verið aflétt árið 2003 en aðgerðirnar hafi bæði haft stjórnmálaleg og efnahagsleg áhrif á landið. Árið 2011 hafi brotist út mótmæli í Benghazi í Líbíu sem leitt hafi til þess að uppreisnarhópar hafi barist gegn stjórn Gaddafi. Uppreisnarhópar hafi svo náð yfirráðum yfir stórum landsvæðum Líbíu með aðstoð og stuðningi NATO og hafi síðasta borgin fallið í hendur uppreisnarhópa í október árið 2011. Gaddafi hafi þá verið handtekinn og tekinn af lífi í kjölfar tilraunar hans til að flýja landið. Árið 2014 hafi brotist út átök að nýju þegar Líbía hafi skipst á milli tveggja stjórnvalda, annars vegar með aðsetur í austri og hins vegar í vestri í höfuðborginni Trípólí. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 kusu borgarar landsins bráðabirgðalöggjafarþing og fulltrúadeild í frjálsum kosningum árið 2014. Árið 2015 hafi bráðabirgðastjórn (Government of National Accord) verið sett á laggirnar. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 hafi bráðabirgðastjórn Líbíu verið valin af 75 manna nefnd árið 2020 og hafi í kjölfarið verið samþykkt af fulltrúadeild landsins til að stjórna landinu fram að kosningum. Aðilar hafi undirritað vopnahlé árið 2020 en þó sé enn fyrir hendi pólitískur rígur. Árið 2021 hafi ríkisstjórn verið mynduð í Trípólí (Government of National Unity) leidd af alþjóðlega viðurkenndum forsætisráðherra landsins Abdul Hamid Dbeibeh. Stjórnin hafi þó einungis farið með stjórn á takmörkuðum hluta landsins en stjórnarandstaða í austurhluta landsins hafi risið gegn ríkjandi stjórn. Ári síðar hafi þingið í austurhluta landsins einnig myndað stjórn (Government of National Stability). Samkvæmt skýrslu UNICEF frá árinu 2022 hafi samkomulag um vopnahlé í landinu árið 2020 verið upphafið í átt að stöðugleika og myndun ríkisstjórnar árið 2021 hafi lagt grunninn að því að bæta öryggisskilyrði í landinu, bæta örugga og frjálsa endurkomu íbúa á flótta og endurreisn grunnþjónustu í landinu.

Samkvæmt framangreindri skýrslu UNICEF hafi þó komið upp áhyggjur vegna frestunar kosninga í landinu sem fyrirhugaðar hafi verið í desember 2021. Áhyggjurnar hafi litið að stigmögnun stríðsátaka og átaka milli pólitískra andstæðinga. Vopnuð átök hafi einkum átt sér stað í vesturhluta landsins þar sem óbreyttir borgarar hafi m.a. látið lífið og slasast. Vegna frestunar kosninganna fari ríkisstjórn vesturhlutans formlega enn með stjórn í landinu þrátt fyrir að hún fari með takmarkaða stjórn utan höfuðborgarinnar og ákveðinna svæða í norðvesturhluta landsins. Landsherinn (the Libyan National Army, LNA) undir forystu Khalifa Haftar hafi haldið umtalsverðri stjórn í austri og suðri og fagnað tilkomu ríkisstjórnar í austri.

Samkvæmt framangreindum landaskýrslum, m.a. skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2020, kemur fram að árið 2019 hafi stjórnin í austri undir forystu Khalifa Haftar farið í gegnum bæinn Gharyan í tilraun sinni til að ná stjórn á Trípólí og hafi átök þá brotist út í bænum. Hafi herir hliðhollir bráðabirgða ríkisstjórn Líbíu (Government of National Accord) tekið yfir stjórn Gharyan af Landshernum (LNA). Í október 2023 hafi bardagar í bænum Gharyan, m.a. loftárásir, milli aðila í austri og ríkisstjórnarinnar í vestri, kostað nokkur mannslíf. Ríkisstjórnin í vestri hafi þó að nýju náð yfirráðum yfir bænum og ástandið sé nú stöðugt.

Samkvæmt framangreindri skýrslu frá bandaríska utanríkisráðuneytinu frá árinu 2023 hafi sitjandi stjórn haft takmarkaða stjórn á öryggissveitum landsins en sveitirnar hafi samanstaðið af blönduðum einingum af vopnuðum ættbálkum og sjálfboðaliðum sem í einhverjum tilvikum hafi misbeitt valdi sínu. Ríkislögreglan sem heyri undir innanríkisráðuneytið beri ábyrgð á innra öryggi í landinu. Herlið landsins heyri undir varnarmálaráðuneytið og hafi ytri varnarmál að aðalhlutverki en styðji innanríkisráðuneytið jafnframt í innri öryggismálum. Öryggistengd lögreglustörf séu almennt í höndum vopnaðra hópa sem séu í þjónustu stjórnvalda en skortur sé á þjálfun þeirra. Í skýrslunni kemur fram að helstu vandamál á sviði mannréttinda í Líbíu séu aftökur án dóms og laga, pyndingar eða annað líkamlegt ofbeldi af hálfu vopnaðra hópa, erfiðar og lífshættulegar aðstæður í fangelsum og fangageymslum, handahófskennd varðhöld og handtökur, skortur á sjálfstæði dómstóla, alvarlegar takmarkanir á friðhelgi einkalífs og tjáningarfrelsi, alvarleg misnotkun í átökum, þ. á m. tíð dauðsföll óbreyttra borgara, ofbeldi gegn blaðamönnum, veruleg afskipti af félagafrelsi og friðsamlegum samkomum, alvarleg spilling stjórnvalda. Þá sé rannsóknum á kynbundnu ofbeldi ábótavant og rannsóknum á hvers konar ofbeldi gegn minnihlutahópum og útlendingum. Skipting stofnana, öryggisleysi í suðri, glæpahópar um allt land og veikleiki ríkisstjórnarinnar hafi hamlað rannsóknum og saksóknum á hvers konar misnotkun. Ríkisstjórnin hafi gert takmarkaðar tilraunir til að rannsaka, lögsækja og refsa embættismönnum sem framið hafi mannréttindabrot eða staðið að spillingu. Mannréttindabrot af hálfu hópa tengdum stjórnvöldum og líbíska þjóðarhersins, erlendra aðila og hryðjuverkasamtaka hafi verið útbreidd í landinu, þ. á m. aftökur og árásir á óbreytta borgara auk handahófskenndra gæsluvarðhalda og pyndinga. Innanríkisráðuneytið, dómsmálaráðuneytið og ríkissaksóknari beri ábyrgð á að rannsaka slík brot en hafi ekki haft tök á því m.a. vegna pólitískra takmarkana.

Þrátt fyrir að stjórnarskráryfirlýsing frá árinu 2011 og önnur löggjöf landsins banni pyndingar bendi trúverðugar heimildir til þess að starfsmenn fangelsa hafi reglulega pyntað og misnotað fanga. Í mörgum tilvikum hafi tilgangur misnotkunarinnar verið að kúga greiðslur frá fjölskyldumeðlimum fanganna. Fangelsi og fangageymslur séu oft yfirfullar og aðstæður erfiðar, lífshættulegar og standist ekki alþjóðakröfur. Fangelsum skorti mat, drykkjarvatn, hreinlætisaðstöðu og loftræstingu. Eftirlit alþjóðastofnana og þjálfun starfsmanna fangelsa hafi að mestu verið stöðvuð.

Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 kveði stjórnarskráryfirlýsingin frá árinu 2011 á um sjálfstætt dómskerfi og um rétt allra til að leita til dómstóla. Þá kveði hún á um skoðana-, tjáningar- og prentfrelsi. Samkvæmt skýrslunni virði stjórnvöld í Líbíu þó ekki sjálfstæði og óhlutdrægni dómstóla landsins, óþekktir árásarmenn áreiti blaðamenn og nánast engir sjálfstæðir fjölmiðlar starfi í landinu. Áreiti, hótanir, mannrán, ofbeldi og aftökur hafi gert það að verkum að fjölmiðlum sé nánast ómögulegt að starfa í landinu.

Samkvæmt skýrslu Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna frá árinu 2023 er konum kerfisbundið mismunað í Líbíu og hafi aðstæðum kvenna hrakað verulega. Í júlí 2022 hafi verið framin fjöldi heiðurstengdra morða á konum. Að minnsta kosti sex konur hafi verið myrtar af eiginmönnum sínum, feðrum, bræðrum eða unnustum. Gerendur hafi verið handteknir en hins vegar séu þeir sem beiti konur ofbeldi sjaldan sóttir til saka eða dæmdir í samræmi við alvarleika brotsins. Stjórnarskrá landsins kveði á um jafnan rétt karla og kvenna á öllum sviðum. Stjórnvöld hafi hins vegar ekki framfylgt lögunum, konur standi frammi fyrir félagslegri mismunun sem hafi áhrif á möguleika þeirra til atvinnu og persónulegs frelsis. Þá standi konur frammi fyrir menningarlegri, efnahagslegri og samfélagslegri mismunun. Þó lög kveði á um jafnan rétt kynjanna til erfða sé slíkt ekki raunin en konur standi þar höllum fæti. Lög landsins kveði á um refsingu vegna nauðgunar bæði gagnvart konum og körlum en kveði ekki á um refsingu vegna nauðgunar maka. Stjórnarskráin kveði á um bann við heimilisofbeldi en kveður ekki á um refsingu fyrir þá sem verði uppvísir af ofbeldi gagnvart konum. Sérhæfðir dómstólar í Trípólí og Benghazi hafi fjallað um ofbeldi gagnvart konum, körlum og börnum. Fimm kvendómarar hafi starfað við dómstólinn en ekki liggi fyrir nægar upplýsingar um það hvort stjórnvöld hafi framfylgt lögum með skilvirkum hætti. Þá kemur fram að vopnaðir hópar hafi áreitt konur sem ferðist án karlmanns og þá hafi hóparnir beðið þær konur sem ferðist með karlmanni að framvísa hjúskaparvottorði til staðfestingar á hjónabandi þeirra. Samkvæmt skýrslu UNICEF hafi um 78% barna greint frá því að hafa orðið fyrir andlegu ofbeldi og um 73% fyrir líkamlegu ofbeldi.

Samkvæmt greininni Medicine and health care in Libya frá árinu 2022 eru 96 sjúkrahús í landinu, 25 sérhæfðar deildir, 1355 læknavaktir, 37 heilsugæslur og 17 sóttkvíardeildir. Flestir heilbrigðisstarfsmenn séu ríkisborgarar Líbíu. Heilbrigðiskerfið hafi orðið fyrir áhrifum átaka í landinu á árunum 2014 til 2020, m.a. sé skortur á heilsufarsupplýsingum íbúa, fjölgun sjúkdóma, skortur á lyfjum og fólksflótti lækna. Þá skorti heilbrigðiskerfinu nauðsynlegt fjármagn og hæft starfsfólk. Samkvæmt upplýsingum af vefsíðu þýsku alþjóðasamstarfsstofnunarinnar (GIZ) kemur m.a. fram að erfitt sé að nálgast heilbrigðisþjónustu í Líbíu sérstaklega fyrir ákveðna hópa fólks, þ. á m. stúlkur og konur, fatlað fólk, fólk sem þurfi á sálrænum stuðningi að halda, þolendur kynbundins ofbeldis eða annars konar ofbeldis, eldra fólk, flóttafólk og innflytjendur. Verið sé að koma á fót heilbrigðisnefndum þar sem m.a. fulltrúar viðkvæmra hópa taki þátt í að skipuleggja og efla grunnheilbrigðisþjónustu landsins. Auk þess sem verið sé að efla stjórnunarhæfni heilbrigðisyfirvalda á hverju svæði. Samkvæmt upplýsingum á vefsíðu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) frá 22. september 2023 hafi stofnunin gripið til aðgerða í kjölfar flóða á austurströnd landsins 10. september 2023. Flóðin hafi haft mikil áhrif á heilbrigðiskerfi landsins en meira en helmingur heilbrigðisstofnana og sjúkrahúsa hafi lokað sökum skemmda á innviðum eða vegna skorts á starfsfólki, lyfjum, vistum og búnaði. Stofnunin standi m.a. fyrir aðgerðum til að auka að nýju aðgengi að heilbrigðisþjónustu í landinu og hafa hemil á útbreiðslu smitsjúkdóma, útvega hreint vatn og auka aðgengi að sálfræðilegum stuðningi.

Samkvæmt framangreindum skýrslum er menntun aðgengileg íbúum Líbíu að kostnaðarlausu en skólaskylda barna er frá sex til tólf ára aldurs. Að loknum grunnskóla geti börn ákveðið að hefja framhaldsnám. Samkvæmt skýrslu UNSMIL (UN Support Mission in Libya) frá árinu 2022 hafi nemendur þó átt í erfiðleikum síðustu tvö ár á undan með að ljúka námi sínu vegna skorts á búnaði, verkföllum kennara, úreltri skólanámskrá og rafmagnsleysis. Samkvæmt skýrslu UNICEF hafi átök í og í kringum Trípólí árið 2020 leitt til þess að 210 skólum hafi verið lokað sem hafi gert það að verkum að um 115 þúsund börn hafi ekki haft aðgengi að skóla. Í haust hafi þó um 2,3 milljónir nýrra nemenda víðsvegar um Líbíu hafið nýtt skólaár að sögn bráðabirgðastjórnar Líbíu í vestri en um sex þúsund skólar hafi tekið á móti nemendum á nýju skólaári. Stjórnin hafi aðstoðað við að koma á fót um tvö þúsund nýjum kennslustofum fyrir meira en 45 þúsund nemendur um allt land. Þá stefni stjórnin á að reisa um 1500 nýja skóla og skapa þannig ný störf. Þá hafi Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna lýst yfir vilja til að bæta gæði menntunar í landinu og stuðla að því að öll börn landsins geti sótt skóla.

Langvinn stjórnmálakreppa og átök í Líbíu hafi haft veruleg áhrif á opinbera þjónustu í landinu, einkum á heilbrigðis-, mennta-, og félagsþjónustu. UNICEF áætli að um 526 þúsund manns, þar af um 200 þúsund börn þurfi á mannúðaraðstoð að halda árið 2023. Þrátt fyrir að von hafi skapast árið 2020 með vopnahléi og myndun ríkisstjórnar árið 2021 haldi viðkvæmt öryggisástand og óvissa í pólitík áfram í landinu. Langvinn og flókin mannúðarkreppa einkennist af vopnuðum átökum, pólitískum óstöðugleika, efnahagslegum áskorunum og fleiri þáttum sem ógni lífi og velferð íbúa. Áætlun UNICEF fyrir árin 2023 til 2025 sé m.a. að stuðla að því að árangur náist á fimm sviðum í landinu, heilsu og næringu, menntun, velferð barna, framboði á nauðsynjavörum og hreinlætisaðstöðu auk félagsþjónustu.

5.5 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja umsóknir sínar um alþjóðlega vernd á því að þau séu í hættu í heimaríki vegna almennra aðstæðna. Þá byggja kærendur umsóknir sínar á því að þau séu í hættu vegna ofsókna vopnahóps í heimabæ kærenda. Einnig telur K sig eiga á hættu ofsóknir í heimaríkis á grundvelli kyns.

Mat á trúverðugleika frásagnar kærenda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki þeirra.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að árið 2019 hafi M rekið bifreiðaverkstæði. Kærandi hafi m.a. gert við bifreiðar fyrir Landsherinn frá austurhluta Líbíu sem hafi komið í heimabæ þeirra. Í kjölfar þess hafi vopnaður hópur ótengdur stjórnvöldum, sem hafi stundað eiturlyfjasmygl og smygl á fólki, rænt og pyntað M vegna starfa hans fyrir Landsherinn og sakað M um að veita hernum upplýsingar, kveikt í húsi kærenda og drepið frænda M. Í kjölfarið hafi M ekki snúið til baka til [...], heldur leitað sér lækninga í Túnis og búið á landamærum Líbíu og Túnis í rúm fjögur ár. K hafi búið hjá fjölskyldu sinni í [...] á þessum tíma. Þá hafi kærendur búið í Trípólí í stuttan tíma á meðan þau hafi undirbúið flótta frá heimaríki.

Með tölvubréfi, dags. 27. nóvember 2024, óskaði kærunefnd eftir frekari upplýsingum og gögnum frá kærendum. Með tölvubréfi, dags. 28. nóvember 2024, óskaði talsmaður kæranda eftir lengri fresti til að veita umbeðnar upplýsingar vegna veikinda talsmanns. Með tölvubréfi samdægurs hafnaði kærunefnd því að veita lengri frest með vísan til tímafresta um vinnslu mála í lögum um útlendinga. Kærunefnd bauð kærendum að koma og gefa umbeðnar upplýsingar hjá nefndinni. Hinn 28. nóvember 2024, veittu kærendur kærunefnd frekari upplýsingar og gögn. M staðfesti að tvær handtökuskipanir hafi verið gefnar út á hendur honum. M greindi frá því að handtökuskipanirnar hafi verið gefnar út á hendur honum af því að þegar þau hafi verið í [...] hafi vopnahópurinn ráðið þar ríkjum og hópurinn hafi verið á móti ríkisstjórninni. M kvað þær hafa verið gefnar út af vopnahópi á heimasvæði þeirra í Líbíu. Aðspurð gátu kærendur ekki sagt að það hafi verið tiltekin stofnun eða stjórnvald á vegum hópsins sem hafi gefið út handtökuskipanirnar en greindu frá því að hópurinn vildi taka sér ríkisvald, sýna fólki að hópurinn hefði völdin og það hafi verið hópurinn sjálfur sem hafi gefið út handtökuskipanirnar. M greindi frá því handtökuskipanirnar hafi verið gefnar út árin 2021 og 2023 þar sem hópurinn hafi verið að leita að honum í Líbíu og Túnis og hafi áreitt fjölskyldu hans og farið til ættingja og leitað að M. Fjölskyldan hafi spurt meðlimi hópsins hvað þeir hafi viljað M og ef að hópurinn gæfi út handtökuskipun myndu þau sjálf koma með M til hópsins. Hópurinn hafi því gefið út handtökuskipanirnar til að neyða fjölskyldu M til að koma með hann til hópsins. M staðfesti að afrit skjals sem hann hafi lagt fram hjá stjórnvöldum væri staðfesting á því að hann hafi verið í felum í heimaríki síðan 2019. Skjalið hafi verið gefið út af Sheik eða einstaklingi sem ynni í þágu borgara á heimasvæði kærenda. Bróðir M hafi óskað eftir skjalinu fyrir hönd M þar sem M ætlaði að flytja í burtu frá Líbíu og búa í Evrópu og þyrfti skjal þar sem fram kæmi að hann hafi verið neyddur í felur síðan 2019. M greindi frá því að hann hafi fengið skjalið rétt eftir viðtalið hjá Útlendingastofnun. M hafi beðið bróður sinn að fá skjal frá þessum einstaklingi. M kvaðst ekki hafa frumrit skjalsins með sér hér á landi. M kvað skjalið hafa verið gefið út af því hann væri eftirlýstur af vopnahópnum. Aðspurður um af hverju að skjalið væri merkt með nafni ráðuneytis og ríkisstjórnar Líbíu, greindi M frá því að einstaklingurinn sem hafi gefið út skjalið væri ekki verið hluti af stjórnvöldum, en að hann hafi þurft að setja þetta á skjalið. M kvaðst ekki hafa átt eða eiga í neinum útistöðum við yfirvöld í Líbíu, hann sé eftirlýstur af vopnahópnum sem sé við völd á heimasvæði kærenda. Ef hópurinn myndi ná honum, pynta hann og drepa þá gætu yfirvöld í Líbíu ekkert gert þar sem hópurinn fari með völdin. M greindi frá því að bifreiðaverkstæði hans hafi verið staðsett á nafngreindum þjóðvegi í [...] og að M hafi byrjað að reka verkstæðið árið 2017. M kvaðst ekki geta lagt fram neitt því til staðfestingar að hann hafi rekið verkstæðið. Í Líbíu séu ekki neinir leigusamningar. K greindi frá því að leigusalinn og eigandi húsnæðisins hafi komið í lok mánaðarins og innheimt leiguna. Það séu ekki greiddir skattar af eða þörf á leyfum til að opna slík verkstæði. Kærendur kváðust reyna að leggja fram myndir eða annað til að sýna fram á að M hafi rekið verkstæðið. Kærendur greindu frá því að eftir að vopnahópurinn hafi brennt húsið þeirra þá hafi frændi M farið að stöð hópsins og átt í orðadeilum við meðlimi hópsins, þeir hafi skotið á frænda M og hann hafi reynt að flýja, þá hafi meðlimir hópsins elt frænda M, sett hann í skottið á bílnum hans, drepið hann og skilið eftir utan vegar. Kærendur greindu frá því að stöðin sem frændi M hafi farið á hafi verið staður sem hópurinn héldi sig og bæri heiti líkt og ,,sláturhúsið” eða ,,slátrara húsið”. M greindi frá því að vopnahópurinn hafi vitað að hann væri enn á lífi og haldið áfram að leita að honum, þar sem það sé hægt að fletta upp kenninúmeri einstaklinga og þar hafi komið fram að hann væri ekki dáinn. Þá hafi fjölskyldan ekki haft jarðarför fyrir M og hópurinn ekki fundið hann á spítalanum. Kærendur greindu frá því að allir geti athugað í símanum sínum hvaða kenninúmer sem er og séð hvort einstaklingur sé á lífi eða ekki. M greindi frá því að hópurinn hafi vitað að hann væri farinn úr landi af því að kærendur hafi sagt nágrönnum sínum í [...] að þau hafi yfirgefið Líbíu og hópurinn hafi fengið upplýsingar frá nágrönnunum. M kvaðst hafa beðið nágranna sína um að láta orðið um að hann væri farinn berast svo það næði til vopnahópsins í þeirri von að hópurinn myndi láta fjölskyldu hans í friði. M hafi sagt nágrönnunum frá þessu eftir að þau hafi verið komin til Íslands því M hafi ekki viljað að hópurinn vissi af þeim í Trípólí. M greindi frá því að vopnahópurinn hafi ráðist á fjölskyldu hans eftir að kærendur hafi yfirgefið landið. Aðspurður greindi M frá því að hann vissi ekki af hverju þeir hafi ráðist á fjölskyldu hans þegar hópurinn hafi vitað að M hefði verið farinn úr landi. Hópurinn hafi viljað eyðileggja líf þeirra og heimili þegar hann hafi vitað að þau hafi verið að aðstoða herinn. Hópurinn hafi drepið frænda hans og guð viti hvað hefði orðið um M ef hann hefði verið áfram í Líbíu. M greindi frá því að hópurinn hafi ekki farið með hann á spítalann til aðhlynningar, heldur hafi þeir hent honum út fyrir framan spítalann eins og hverju öðru rusli, þar hafi verið læknir sem hafi séð að M væri enn á lífi. Læknirinn hafi látið bróðir M vita að hann væri fyrir framan spítalann. Þá hafi læknirinn reynt að aðstoða M. Bróðir M hafi komið og farið með hann í sjúkrabíl úr landi. M greindi frá því að síðan 2011 hafi hann verið veikur. M hafi fengið meðferð hjá sama lækni í Túnis á árunum 2013-2014 og árið 2019. M hafi ekki getað fengið heilbrigðisgögn sín í Túnis frá árinu 2019 þar sem fjölskyldan hafi ekki átt næga peninga til þess. M greindi frá því að hann hafi gefið yfirvöldum hér nafnið á lækninum í Túnis og hann geti gefið upplýsingar um þá meðferð sem M hafi fengið. M kvaðst hafa fengið meðferð vegna slæmrar andlegrar heilsu og vegna tauga í höfði hans árið 2011, hann hafi orðið fyrir miklu álagi vegna stríðsins og átaka á þessum tíma. Árið 2019 hafi M verið barinn í höfuðið og farið í dá. Hann hafi fengið meðferð við því í Túnis. Nafngreindur læknir í Túnis hafi veitt honum aðhlynningu við þeim áverkum sem hann hafi fengið þegar honum hafi verið rænt og hann pyntaður. Þá hafi M farið í skurðaðgerðir vegna áverkanna. M kvaðst ekki geta lagt fram nein gögn vegna þeirra læknismeðferðar sem hann hafi fengið í Túnis árið 2019 eða vegna meðferðar og lyfja sem hann hafi fengið í kjölfarið frá Túnis til Líbíu. M greindi frá því að hann hafi búið í nafngreindum bæ við landamæri Túnis og Líbíu. Faðir K og fjölskylda hans hafi heimsótt hann og fært honum mat og aðrar nauðsynjar og stutt hann fjárhagslega í þau fjögur ár sem hann hafi búið við landamærin. Kærendur greindu frá því að það séu ekki gerðir leigusamningar í Líbíu og þau geti því ekki sýnt fram á að það hafi verið leigt hús fyrir M í þessi fjögur ár. M kvaðst hafa verið inni í húsinu í fjögur ár. K greindi frá því að hafa ferðast með föður sínum eða bróður M með bíl til að heimsækja M. K hafi verið í rúmlega mánuð hjá M í einu. Kærendur greindu frá því að vopnahópurinn hafi fylgst með ferðum fjölskyldunnar í fyrstu en eftir nokkurn tíma hafi hópurinn misst áhugann, farið að leiðast og hætt að fylgjast með þeim. Í staðinn hafi þeir komið í tilviljanakenndar heimsóknir heim til þeirra. Þegar hópurinn hafi frétt af því að M hafi yfirgefið heimaríki þá hafi meðlimir hópsins farið heim til fjölskyldu M og ráðist á þau í október 2023. K greindi frá því að þau hafi áætlað að leigja íbúð í einn til fjóra mánuði í Trípólí, en kærendur hafi farið eftir tvo mánuði. Það útskýri þann mismun í tíma sem kærendur hefðu greint frá að hafa búið í Trípólí í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun. Kærendur greindu frá því að fjölskylda þeirra hafi sent þeim pening til að greiða leigu. Kærendur kváðust ekki hafa unnið fyrir heilbrigðisráðuneytið í Líbíu líkt og fram hafi komið í upplýsingum úr upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir (VIS) og í umsóknum þeirra. Kærendur greindu frá því að þau hafi fengið fyrirtæki í Trípólí til að undirbúa vegabréfsáritunarumsókn þeirra og þau hafi afhent gögn sín til þeirra og greitt fyrir. Kærendur greindu frá því að hafa búið í Trípólí þegar þau hafi lagt fram umsóknir sínar um vegabréfsáritun en þau séu frá [...] og það væri líkleg ástæða þess að [...] hafi verið skráð sem heimili þeirra í umsóknum þeirra. M greindi frá því að kærendur hafi hitt fulltrúa IOM á hóteli og að vinur þeirra hafi skrifað tölvubréf til IOM fyrir þeirra hönd. Kærendur kváðu samskiptin eingöngu hafa varðað fyrirspurn um sjálfviljuga heimför til Túnis en ekki Líbíu.

Kærendur lögðu fram frekari gögn fyrir kærunefnd. Kærendur lögðu m.a. fram frumrit af tveimur skjölum sem þau kveða vera handtökuskipanir, lyfseðil, afrit af staðfestingu á eignarhaldi á fasteign í Líbíu, tölvupóst samskipti um aðstoð við sjálfviljuga heimför og upplýsingar um heimasíðu þar sem fletta megi upp kenninúmeri einstaklinga.

Kærunefnd telur ýmislegt í heildarfrásögn kærenda draga úr trúverðugleika þeirra einkum hvað varðar rán á M og pyntingar sem kærendur kveða M hafa orðið fyrir og hættu á ofsóknum af hálfu vopnahóps í heimaríki í tengslum við störf M fyrir Landsherinn. Þá telur kærunefnd þýðingarmikla hluta frásagnar kæranda ekki í samræmi við landaupplýsingar sem kærunefnd hefur kynnt sér við vinnslu málsins og framlögð gögn. Þá hafa svör kærenda við spurningum kærunefndar hvorki varpað ljósi á framangreint misræmi eða gefið ítarlegri mynd af meginatburðum í frásögn kærenda.

Takmarkaðar upplýsingar um tímasetningar meginatburða í frásögn kærenda í viðtali hjá Útlendingastofnun draga verulega úr trúverðugleika frásagnar þeirra. Einkum hvað varðar tímasetningar um það hvenær M hafi verið rænt og hann pyntaður. K gat ekki getað gefið nánari upplýsingar um hvenær þessir atburðir hafi átt sér stað en að það hafi verið á árinu 2019. M kveðst telja að honum hafi verið rænt af vopnaða hópnum, sem hefði engin tengsl við stjórnvöld og færi með yfirráð í heimaborg þeirra, snemma veturs eða um tveimur mánuðum eftir Ramadan árið 2019. Af landaupplýsingum má hins vegar ráða að það hafi verið núverandi ríkisstjórn Líbíu sem hafi tekið við stjórn heimabæjar kærenda í júní 2019 af Landshernum sem hafi haft þar stjórn síðan í apríl 2019. Þá kvaðst M hafa unnið við að gera við bíla fyrir Landsherinn og því verið rænt og pyntaður af vopnuðum hópi sem ekki hafi tengsl við stjórnvöld. Landaupplýsingar bera með sér að átök í heimaborg kærenda hafi einkum verið á milli hersveita sem styðji við ríkisstjórnina og hersveita sem styðji Landsherinn í austri í heimabæ kærenda og því verður að teljast ólíklegt að vopnaður hópur ótengdur ríkisstjórn, sem stundi eiturlyfjasmygl og smygl á fólki, hafi rænt og pyntað M vegna starfa hans fyrir Landsherinn. Líta megi á á framangreindar aðgerðir sem stuðning við ríkisstjórnina en M kvað vopnaða hópinn hafa verið á móti yfirvöldum í Líbíu. Þá styðja framangreindar landaupplýsingar ekki við þá frásögn kærenda að hinn vopnaði hópur fari með yfirráð í heimbæ þeirra og að stjórnvöld geti ekkert aðhafst gegn hópnum þar sem að hópurinn hafi stjórn á svæðinu. Kærendur lögðu fram myndir af áverkum sem M kveðst hafa fengið þegar hann hafi verið pyntaður. Þá lögðu kærendur fram göngudeildarnótur frá Göngudeild sóttvarna þar sem greinir að M geti verið með tiltekin merki um líkamsárás og settar eru fram tilgátur um tilurð áverkanna. Af framangreindum myndum er ekki hægt að slá því föstu að áverkar séu eftir pyntingar sem M kveðst hafa orðið fyrir eða hvenær M hafi hlotið áverkana. Þá byggja upplýsingar í nótum Göngudeildar sóttvarna á frásögn M um að hann hafi orðið fyrir pyntingum í heimaríki og geta ekki verið staðfesting á því að þær séu ástæða áverka M. Þá lögðu kærendur eingöngu fram læknisfræðileg gögn frá heimaríki og Túnis dagsett á árunum 2013-2014. Framangreind gögn hafa því lítið sönnunargildi hvað varðar frásögn kærenda um áverka eftir árás og pyntingar árið 2019. Þá lögðu kærendur fram eina mynd af M þar sem hann er að gera við bifreið. Af myndinni verður ekki ráðið hvar eða hvenær hún hafi verið tekinn eða að M sé inn á bifreiðaverkstæði við vinnu. Kærendur hafa því ekki lagt fram nein gögn sem styðja við meginatriði í frásögn sinni þ.e. að M hafi rekið bifreiðaverkstæði í heimaríki þar sem hann hafi gert við bifreiðar fyrir Landsherinn eða heilsufarsgögn um þá heilbrigðisþjónustu, meðferð og lyf, sem hann hafi hlotið í Túnis eftir meintar pyndingar. Kærendur gáfu m.a. þær útskýringar að ekki séu gerðir leigusamningar í heimaríki þeirra, ekki séu greiddir skattar eða gefin út leyfi fyrir slíkum rekstri og því gætu þau ekki lagt fram gögn varðandi rekstur bifreiðaverkstæðisins. Framangreint er ekki í samræmi við þær landaupplýsingar sem kærunefnd hefur kynnt sér en þar kemur m.a. fram að í landinu séu í gildi lög um leigusamninga og opinberar reglur um rekstur fyrirtækja m.a. um rekstur verkstæða. Hvað varðar skjöl sem kærendur kveða vera handtökuskipanir á hendur M útgefnar af vopnahópnum sem hafi rænt og pyntað M dregur það verulega úr trúverðugleika þeirra að þær eiga að vera gefnar út af vopnuðum hópi sem kærendur kveða fara með yfirráð á heimasvæði kærenda. Framangreint er ekki í samræmi við þær landaheimildir sem kærunefnd hefur kynnt sér við meðferð málsins. Þá dregur það einnig úr trúverðugleika þeirra að þær séu gefnar út árin 2021 og 2023 eða tveimur og fjórum árum eftir að hópurinn eigi að hafa rænt og pyntað M og eru að formi og efni mjög ólíkar, m.a. skortir formlega uppsetningu fyrra skjalsins í samanburði við það síðara. Hafa framangreind skjöl því takmarkað sönnunargildi hvað þetta varðar. Þá lögðu kærendur fram skjal sem þau kveða sýna fram á að M sé eftirlýstur af vopnaða hópnum í heimaríki. Skjalið ber heiti Sveitastjórnarráðuneytisins og ríkisstjórnarinnar í haus skjalsins. Kærendur kváðu skjalið vera gefið út af Sheik eða einstaklingi sem ynni í þágu borgaranna en hafi ekki starfað fyrir stjórnvöld. Skjalið ber ekki með sér að M sé eftirlýstur af vopnuðum hóp heldur að hann hafi orðið vegalaus í heimaríki. Útskýringar kærenda á því hver hafi gefið út skjalið, tengsl þess einstaklings við stjórnvöld og ástæðu fyrir því að í haus skjalsins séu heiti ráðuneytis og ríkisstjórnar Líbíu eru að mati kærunefndar ótrúverðugar. Framangreint skjal hefur því takmarkað sönnunargildi hvað framangreint varðar. Þá hafa kærendur lagt fram myndband, dags. 31. október 2023 eða um tveim mánuðum eftir að kærendur hafi flúið heimaríki, sem þau kveða sýna meðlimi glæpahópsins vera að leita að M. Af myndbandinu verður ekki ráðið hvar það er tekið eða hvort að bílar og einstaklingar sem fram koma á myndbandinu séu að leita að einhverjum. Þá ber að líta til þess að samkvæmt frásögn M hafi vopnaði hópurinn vitað að hann hafi verið farinn úr landi og því verður að teljast ólíklegt að hópurinn hafi farið að leita hans á þeim tíma.

Þá dregur það úr trúverðugleika frásagnar kærenda að þau hafi gefið þær upplýsingar í umsóknum sínum um vegabréfsáritun í Grikklandi að hafa starfað hjá heilbrigðisráðuneytinu í Líbíu, búið í [...] þegar umsóknir hafi verið lagðar fram og að ástæða umsókna þeirra hafi verið frí. Framangreint er ekki í samræmi við frásögn kærenda hjá íslenskum stjórnvöldum. Kærendur greindu frá því þau hafi greitt fyrirtæki fyrir að sjá um umsóknir sínar um vegabréfsáritanir. Kærunefnd óskaði eftir afriti af gögnum sem kærendur hafi lagt verið fram með umsóknum sínum um vegabréfsáritanir og upplýsingum um fyrirtækið sem hafi aðstoðað þau. Kærendur kváðust ekki geta lagt fram nein gögn þessu tengdu og gáfu upp nafn tilgreinds einstaklings sem þau kváðu vera með skrifstofu í Trípólí sem hafi aðstoðað þau með umsóknina. Kærendur hafa ekki gefið greinagóðar skýringar á framangreindu misræmi í svörum sínum og má því ætla að þau hafi annað hvort gefið rangar upplýsingar til grískra stjórnvalda til þess að fá útgefna vegabréfsáritun eða þá að þær upplýsingar sem þau hafa gefið hjá íslenskum stjórnvöldum um störf og búsetu sína eru rangar.

Misræmi er einnig að finna í frásögnum kærenda í viðtölum hjá Útlendingastofnun m.a. hvaða hersveitir M hafi starfað fyrir, um morð vopnaða hópsins á frænda M, þann tíma sem kærendur bjuggu í Trípólí, hvers konar aðstoð M hafi fengið og hver hafi veitt M aðstoð á spítala í [...] og hvernig fjölskylda hans hafi farið með hann úr landi. Þá hefur frásögn kærenda tekið nokkrum breytingum frá viðtali hjá Útlendingstofnun og í svörum þeirra til kærunefndar, einkum hvað varðar morðið á frænda M, umfang viðgerða sem M hafi sinnt fyrir Landsherinn, tíma sem þau hafi dvalið í Trípólí og um áreiti og viðbrögð fjölskyldu við leit vopnaða hópsins að M. Þá er til þess að líta að M kvaðst hafa búið óáreittur í Líbíu í um fimm ár eftir að honum á að hafa verið rænt og hann pyntaður og K kvaðst hafi búið óáreitt hjá foreldrum sínum á heimasvæði kærenda á sama tíma og hafi getað ferðast til M í heimsókn reglulega. Skýringar kærenda á því að þau geti ekki farið til baka til heimaríkis og lifað þar óáreitt áfram eru að mati kærunefndar ótrúverðugar.

Með vísan til framangreinds trúverðugleikamats er það niðurstaða kærunefndar að frásögn kærenda um að M hafi verið rænt og pyntaður vegna starfa hans fyrir Landsherinn af vopnuðum hópi, ótengdum stjórnvöldum sem stundi eiturlyfjasmygl og smygl á fólki og fari með yfirráð í heimaborg kærenda, og að M hafi vegna þessa farið í felur í fimm ár í heimalandi að öllu leyti ótrúverðuga. Þó telur kærunefnd með tilliti til landaheimilda ekki ástæðu til að útiloka að M hafi lent í útistöðum og orðið fyrir ofbeldi í heimaborg hans á einhverjum tímapunkti en ekki verður lagt til grundvallar hann sé sérstakt skotmark vopnahóps eða annarra aðila í heimaríki sínu og sé því í hættu umfram almenna borgara að sæta ofbeldi snúi hann til baka.

K hefur þá jafnframt borið fyrir sig að tilheyra sérstökum þjóðfélagshópi sem kona í heimaríki. Stjórnarskrá landsins kveður á um jafnan rétt karla og kvenna á öllum sviðum. Stjórnvöld hafi hins vegar ekki framfylgt lögunum, konur standi frammi fyrir félagslegri mismunun sem hafi áhrif á möguleika þeirra til atvinnu og persónulegs frelsis. Þá standi konur frammi fyrir menningarlegri, efnahagslegri og samfélagslegri mismunun. Af framangreindum heimildum er ljóst að kynjamisrétti og mismunun kynjanna sé enn mikil hindrun í Líbíu en að mati kærunefndar nær slíkt misrétti ekki því marki að teljast til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Þá hefur K ekki borið fyrir sig að hafa sætt áreiti eða ofsóknum vegna kyns síns í heimaríki. K kvaðst m.a. hafa stundað háskólanám í heimaríki auk þess að njóta stuðnings fjölskyldu sinnar að öðru leyti. Verður því ekki lagt til grundvallar að K eigi á hættu að sæta mismunun eða áreiti í heimaríki sínu sem nái því marki að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga á grundvelli kyns síns.

Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærendur eða börn þeirra eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki af öðrum ástæðum er tilgreindar eru í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga skal, við mat samkvæmt 1. og 2. mgr. 37. gr. í málum sem varða börn, fylgdarlaus sem önnur, hafa það sem er barninu fyrir bestu að leiðarljósi. Í ákvæðinu kemur fram að við það mat beri að líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis barnsins, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Leggur kærunefnd mat á hagsmuni þeirra samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga með hliðsjón af upplýsingum úr fyrirliggjandi gögnum málsins og framangreindum aðstæðum í heimaríki þeirra. Sjónarmiðum barnanna var nægilega komið á framfæri með framburði kærenda, og hagsmunagæslu talsmanns. Að teknu tilliti til ákvæða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskrar löggjafar um barnavernd standa engin rök í vegi fyrir því að börnin fylgi foreldrum sínum aftur til heimaríkis. Kærunefnd horfir m.a. til þess að börnin eru í fylgd foreldra sinna sem eru að mestu heilsuhraust og vinnufær og njóta stuðnings þeirra og annarra fjölskyldumeðlima í heimaríki. Líkt og áður greinir stendur börnum kærenda til boða gjaldfrjáls grunnskólamenntun í heimaríki þeirra. Þá bera gögn með sér að börn kæranda muni jafnframt hafa aðgang að heilbrigðiskerfinu í heimaríki. Með vísan til framangreinds og að teknu tilliti til sjónarmiða um öryggi, velferð og félagslegan þroska barnanna er það börnunum fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis síns.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum þeirra og barna þeirra í heimaríki, teljast kærendur ekki hafi sýnt fram á með rökstuddum hætti að þau eigi á hættu ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Sama á við þegar litið er til samsafns athafna. Kærendur og börn þeirra uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur vísa til þess að átök í Líbíu hafi kostað þúsundir óbreyttra borgara lífið. Vopnaðir hópar í samstarfi við stríðandi fylkingar standi fyrir mannshvörfum og mannránum, pyntingum og drápum á óbreyttum borgurum. Í Líbíu sé vart starfshæft réttarkerfi og viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað. Yfirvöld veiti ekki þegnum sínum vernd gegn ofbeldi og glæpum. Alþjóðlegar skýrslur beri með sér að yfirvöld í Líbíu viðhafi alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum réttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrælahaldi og þrældómi og bann við refsingum án laga. M hafi verið rænt, haldið föngnum í um það bil mánuð og mátt þola alvarlegar og lífshættulegar pyntingar. Kærendur telja að það sé raunhæf ástæða til að ætla að þau og börn þeirra eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri meðferð sem nái því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og því beri að veita þeim viðbótarvernd á grundvelli ákvæðisins og 1. mgr. 40. gr. sömu laga.

Kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar sú frásögn kærenda að M eigi á hættu ofsóknir af hálfu vopnaðs hóp í heimaríki vegna starfa M fyrir Landsherinn eða af öðrum ástæðum og þá séu K og börn þeirra ekki í hættu af sömu ástæðu.

Samkvæmt framangreindum landaupplýsingum hefur öryggisástand í Líbíu þróast til betri vegar síðan samið var um vopnahlé milli stjórna landsins í austri og vestri árið 2020. Í kjölfar þess að kosningum í landinu sem skipulagðar hafi verið í desember 2021 var frestað hafi þó óstöðugleiki og órói ríkt á milli stjórnarhópanna sem leitt hafi til pólitísks-, öryggis-, og efnahagslegs óstöðugleika í landinu að nýju. Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að vera bæði fædd og uppalin í [...] í Líbíu. Á árunum 2019 til 2023 hafi M verið í felum við landamæri Líbíu og Túnis en K hafi búið í [...] þann tíma. Kærendur greindu frá því að hafa búið í Trípólí í stuttan tíma áður en þau hafi flúið heimaríki. Samkvæmt vegabréfum kærenda eru þau bæði fædd í [...].

Í framangreindum gögnum kemur fram að árið 2019 hafi stjórnin í austri undir forystu [...] farið í gegnum bæinn [...] í tilraun sinni til að ná stjórn á Trípólí og hafi átök þá brotist út í bænum. Í október 2023 hafi bardagar í bænum [...], m.a. loftárásir, milli aðila í austri og ríkisstjórnarinnar í vestri, kostað nokkur mannslíf. Ríkisstjórnin í vestri hafi þó að nýju náð yfirráðum yfir bænum og ástandið sé nú stöðugt og samkvæmt landaupplýsingum eru ekki ríkjandi átök eða óeirðir á því svæði sem kærendur kveðast koma frá eða í Líbíu almennt. Er það því mat kærunefndar að þrátt fyrir ótryggt öryggisástand í Líbíu þá nái almennar aðstæður þar ekki því alvarleikastigi að hver sem þar sé staddur teljist eiga á hættu að sæta dauðarefsingu eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra eða borgaralegra skotmarka, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda og barna þeirra séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur og börn þeirra uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.7 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærendur og börn þeirra eru ekki flóttamenn samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við 74. gr. frumvarps til laga um útlendinga kemur fram að í samræmi við ákvæði alþjóðlegra skuldbindinga og almennra laga sé lagt til að tekið sé sérstakt tillit til barna, hvort sem um er að ræða fylgdarlaus börn eða önnur börn. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að það sem barni er fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. jafnframt 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 25. gr. laga nr. 80/2016, telur kærunefnd að við mat á því hvort skilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna séu fyrir hendi skuli taka sérstakt tillit til þess ef um barn er að ræða og skuli það sem er barni fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Ljóst er að Líbía glímir við ýmsa erfiðleika er tengjast almennu öryggistástandi í landinu sem og efnahag landsins og hafa stjórnvöld í landinu unnið að því með aðstoð alþjóðlegra aðila að bæta úr. Með vísan til fyrri umfjöllunar um aðstæður kærenda og barna þeirra og aðstæður í heimaríki er það þó niðurstaða kærunefndar að gögn málsins bendi ekki til þess að almennar aðstæður sem bíði kærenda og barna þeirra þar nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í viðtali hjá Útlendingstofnun greindu kærendur frá því að vera almennt við góða andlega og líkamlega heilsu en vera áhyggjufull og þreytt. M greindi frá því að hafa fengið meðferð hjá taugalækni í Túnis og taki [...]. Í svörum til kærunefndar greindi M frá því að hafa fengið meðferð vegna slæmrar andlegrar heilsu og tauga í höfði sínu í Túnis árið 2011. Árið 2019 hafi hann verið barinn í höfuðið og farið í dá og fengið meðferð við því í Túnis.

M lagði fram læknisfræðileg gögn og lyfseðla frá heimaríki og Túnis, ýmis ódagsett eða dagsett á árunum 2013 og 2014 þar sem m.a. kemur fram að kærandi hafi farið í blóðprufur og aðrar læknisrannsóknir, m.a. heilaskanna. Þá bera lyfseðlar frá 2014 með sér að M hafi fengi ávísað m.a. lyfinu Tanganil sem notað sé við svima (e. vertigo). Þá lagði M fram nótur frá Göngudeild sóttvarna, dags. 13. september 2023 til 3. september 2024. Í nótunum kemur m.a. fram upplýsingar um áverka sem M sé með og hann kveði afleiðingar pyntinga í heimaríki árið 2019, að M sé með [...], hafi fengið verk í hné og tak í brjóstkassa og hafi hitt sálfræðing hjá Göngudeild. Þá sé M á [...] og [...].

Af framburði kærenda og framlögðum heilsufarsgögnum verður ekki ráðið að þau eða börn þeirra glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð sé að muni valda þeim alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærendur eða börn þeirra þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir þau verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Verður ekki annað séð en að kærendur, einkum M hafi getað leitað sér heilbrigðisaðstoðar í heimaríki og í Túnis og fengið hana. Hefur jafnframt ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau muni geta fengið heilbrigðisaðstoð verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Hafa kærendur því ekki sýnt fram á að þau eða börn þeirra hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Kærendur hafa greint frá því að eiga fjölskyldur í heimaríki og af gögnum málsins verður talið að þau hafi getað framfleytt sér og börnum sínum í heimaríki. Þá hefur ekki komið annað fram en að þau séu heilsuhraust og vinnufær. Það er því niðurstaða kærunefndar að félagslegar aðstæður kærenda og barna þeirra við komu til heimaríkis séu ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Við þetta mat hefur kærunefnd litið til hagsmuna barna kærenda og aðstæðna barna almennt í Líbíu í samræmi við 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga og 3. mgr. 25. gr. sömu laga. Í Líbíu gjaldfrjáls grunnskólamenntun í heimaríki þeirra. Þá bera gögn með sér að börn kæranda muni jafnframt hafa aðgang að heilbrigðiskerfinu í heimaríki. Hvorki almennar aðstæður í Líbíu né einstaklingsbundnar aðstæður barnanna í máli þessu eru með þeim hætti að rétt sé að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda og barna þeirra í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau eða börn þeirra hafi ríka þörf fyrir vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum og börnum þeirra dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd fyrir sig og börn sín 17. ágúst 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda og barna þeirra. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda og barna þeirra þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda og barna þeirra til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa þeim úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim og börnum þeirra frá Íslandi og ákvarða kærendum endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærendur kváðust ekki hafa nein tengsl við Ísland eða önnur ríki á Schengen svæðinu. Þá kváðu kærendur brottvísun og endurkomubann ekki vera ósanngjarnar ráðstafanir.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun kærenda og barna þeirra og endurkomubann kærenda verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð þeirra eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Með ákvörðunum Útlendingastofnunar var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda og barna þeirra til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi þau landið innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru þær staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar er staðfestar. Endurkomubann kærenda verður fellt úr gildi fari þau frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 15 days, their re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Sindri M. Stephensen Þorbjörg I. Jónsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka