09 janúar 2025

Úrskurður nr. 20/2025

Hinn 9. janúar 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 20/2025

í stjórnsýslumálum nr. KNU24090145 og KNU24090146

Kæra [...] og [...] á ákvörðunum Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 24. september 2024 kærðu [...], fd. [...] (hér eftir M) og [...], fd. [...] (hér eftir K), ríkisborgarar El Salvador, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 10. september 2024, um að synja þeim um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu komu kærendur til landsins frá El Salvador og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd 10. júlí 2023. Kváðust kærendur hafa sótt um alþjóðlega vernd hér á landi þar sem þau séu hvorki örugg né frjáls í heimaríki. Kærendum hafi verið hótað lífláti en þau viti ekki hvers vegna. Þau greindu frá því að þau hafi ekki komist í kast við lögin og séu friðsamt fólk. Kærendur hafi bæði haft atvinnu í heimaríki og eigi þar fjölskyldu. Jafnframt séu þau heilsuhraust.

Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 31. ágúst 2023 ásamt löglærðum talmanni sínum og greindu frá ástæðum flótta síns. Í viðtölum greindu kærendur frá því að hafa flúið heimaríki aðallega vegna hættu á að verða fyrir gengjaofbeldi þar í landi. Í viðtali sínu kvaðst M vera fæddur og uppalinn í bænum Huizucar í El Salvador þar sem hann hafi búið ásamt K þar til þau hafi yfirgefið heimaríki sitt. Kærendur hafi búið með foreldrum M og ömmu hans. M greindi frá því að 2. júlí 2023 hafi hann ásamt K verið að keyra frá líkamsræktarstöð þeirra þegar þrír ótilgreindir menn á rauðum pallbíl hafi stöðvað þau og neytt þau út úr bifreið þeirra. Mennirnir hafi beint byssum að höfðum kærenda og hótað þeim og fjölskyldum þeirra lífláti ef þau myndu ekki yfirgefa Huizucar. Kvað M klæðnað mannanna benda til þess að þeir tilheyri glæpagengi, en aðspurður gat hann ekki tilgreint hvaða gengi. Í kjölfar atviksins hafi kærendur dvalið á heimili móður K og 6. júlí 2023 hafi þau leitað til lögreglu. Tveimur dögum seinna hafi þau yfirgefið heimaríki. M telji atvikið tengjast störfum föður hans fyrir herinn í El Salvador, en hann hafi farið á eftirlaun í mars 2023. Mennirnir hafi þó einungis ávarpað kærendur með nafni, en vísað til fjölskyldna þeirra almennt. Þá greindi M einnig frá því að fyrrnefndum pallbíl hafi verið ekið á eftir honum og K í þrjú skipti tveimur vikum fyrir framangreint atvik. M kvað atvikið hafa átt sér stað þar sem glæpagengin í El Salvador séu að hefna sín á lögreglunni og hernum fyrir að ráðast í aðgerðir gegn þeim. Geri þeir þetta með því að fara á eftir fjölskyldum her- og lögreglumanna. Aðspurður kvaðst M ekki geta fengið aðstoð frá lögreglu í heimaríki þar sem hún vinni með glæpagengjum. Auk þess kvað M fjölskyldu sína vera örugga í heimaríki og að þau hafi ekki fengið fleiri hótanir.

Í viðtali kvaðst K vera fædd og uppalin í San Salvador í El Salvador. Hún hafi flutt inn til M stuttu áður en þau yfirgáfu heimaríki sitt. K greindi frá sama atviki og M um að þeim hafi verið hótað lífláti ef þau myndu ekki yfirgefa bæinn þeirra. K kvað atvikið hafa átt sér stað 2. júlí 2023 þegar hún hafi verið að keyra með M frá líkamsræktarstöðinni þeirra og að mennirnir þrír sem hafi hótað þeim tilheyri ótilgreindu glæpagengi. Kvað hún mennina sagst hafa vitað hver þau væru, hvar þau væru að vinna og hver faðir M væri. Þeir hafi einnig hótað kærendum með byssum. Áður en framangreint atvik hafi átt sér stað hafi sama bíl verið ekið á eftir kærendum. Í kjölfar atviksins hafi kærendur dvalið á heimili móður K og 6. júlí 2023 hafi þau leitað til lögreglu. Aðspurð hvers vegna mennirnir hafi minnst á föður M taldi K það hafa verið vegna þess að hann sé fyrrum hermaður. Glæpagengin séu að myrða hermenn og fjölskyldur þeirra. Þá kvað K að móðir hennar hafi verið fjárkúguð í fjögur skipti á tímabilinu 19. til 23. júní 2023. Hótanirnar hafi borist símleiðis og viðkomandi kvaðst vita hvar kærendur og móðir K væru að vinna og hvað þau væru að gera. Aðspurð kvað K móður sína vera í hættu í heimaríki, en að hún eigi ekki í samskiptum við hana af ótta við að eitthvað gæti komið fyrir hana.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 24. september 2024 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjali 8. október 2024. Viðbótargögn bárust nefndinni 11. október 2024.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kærenda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er vísað til fyrirliggjandi gagna um aðstæður kærenda.

Í greinargerð kærenda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í El Salvador mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagna kærenda og því mati mótmælt.

Kærendur krefjast þess aðallega að þeim verði veitt alþjóðleg vernd sem flóttamenn hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur hafi flúið heimaríki sitt vegna ótta við ofsóknir af hálfu einstaklinga sem nefndir séu í a- til c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um vegna aðildar að tilteknum þjóðfélagshópum. Kærendur byggja ástæðuríkan ótta sinn við ofsóknir, í skilningi framangreinds ákvæðis 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, á því að þau tilheyri þjóðfélagshópi sem þolendur ofbeldisglæps, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, en þau hafi fengið líflátshótanir frá glæpahópi. Jafnframt byggja kærendur á því að K tilheyri tilteknum þjóðfélagshópi sem kona í El Salvador. Þá telja kærendur að þær ofsóknir og atvik sem þau hafi orðið fyrir í heimaríki uppfylli skilgreiningu 38. gr. laga um útlendinga á ofsóknum og falli því undir réttinn til alþjóðlegrar verndar samkvæmt 1. mgr. 37. gr. sömu laga. Auk framangreinds vísa kærendur til þess að þau geti ekki hlotið vernd yfirvalda í El Salvador þar sem yfirvöld sjálf séu valdur að ofsóknum með ýmsum hætti, þ.m.t. með athafnaleysi gagnvart þolendum ofbeldis í landinu.

Verði ekki fallist á aðalkröfu krefjast kærendur þess til vara að þeim verði veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja kröfu sína á því að þau óttist ofbeldi af hálfu glæpahópa í heimaríki. Vísa þau til þess að slíkar athafnir af hálfu glæpahópa og athafnaleysi af hálfu stjórnvalda gagnvart þolendum glæpa geti leitt til ómannúðlegrar og vanvirðandi meðferðar. Auk framangreinds telja kærendur innri flutning samkvæmt 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga óraunhæfan og ósanngjarnan.

Verði ekki fallist á framangreindar kröfur krefjast kærendur þess að þeim verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja kröfu sína á því að þau hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki og af heilbrigðisástæðum þar sem K glími við andleg veikindi. Kærendur hafi orðið fyrir mannréttindabrotum í heimaríki og sætt líflátshótunum. Jafnframt séu þau þolendur ofbeldisglæps. Möguleikar kærenda á vernd yfirvalda í heimaríki séu útilokaðir. Viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað í heimaríki kærenda og yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum og glæpum. Um þetta vísa kærendur til röksemda með aðal- og varakröfum í greinargerð.

Með endursendingu kærenda til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kærenda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum. Telja kærendur að málsmeðferð stofnunarinnar og hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga og 22. gr. stjórnsýslulaga um rökstuðning.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hinar kærðu ákvarðanir sem eru í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til að fella ákvarðanir Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærendur framvísað salvadorskum vegabréfum. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærendur hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærendur séu salvadorskir ríkisborgarar.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í El Salvador, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2022 Country Reports on Human Rights practices: El Salvador (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights practices: El Salvador (U.S. Department of State, 22. apríl 2024);
BTI 2024 Country Report — El Salvador (Bertelsmann Stiftung, 2024);
BTI 2022 Country Report — El Salvador (Bertelsmann Stiftung, 2022);
Acled. Dashboard, El Salvador (23. ágúst 2023);
Amnesty International Report 2023/24 – El Salvador (Amnesty International, 24. apríl 2024);
Amnesty International Report 2022/23 – El Salvador (Amnesty International, 28. mars 2023);
Amnesty International Report 2021/22 – El Salvador (Amnesty International, 29. mars 2022);
Annual report on the human rights situation in 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2014);
Barrio 18 (InSight Crime, 11. mars 2019);
Concluding observations on the combined eighth and ninth periodic reports of El Salvador (United Nations Committee on the Elimination of Discrimination against Women, 9. mars 2017);
Country Policy and Information Note. El Salvador: Actors of protection (UK Home Office, febrúar 2021);
Country Policy and Information Note. El Salvador: Fear of gangs (UK Home Office, janúar 2021);
Country Policy and Information Note. El Salvador: Gangs (UK Home Office, desember 2022);
El Salvador‘s Bukele claims landslide election win (Aljazeera, 4. febrúar 2024);
El Salvador Deplooys Security Forces to Contain Criminal Groups (Diálogo Américas, 11. janúar 2023);
El Salvador: Information Gathering Mission Report: Gangs in El Salvador and the Situation of Witnesses of Crime and Corruption (Immigration and Refugee Board of Canada, september 2016);
El Salvador: Information Gathering Mission Report: The Situation of Women Victims of Violence and of Sexual Minorities in El Salvador (Immigration and Refugee Board of Canada, september 2016);
El Salvador Travel Advisory (US Department of State, Bureau of Consular Affairs, síðast uppfært 17. júlí 2023);
El Salvador Escalates Gang Crackdown with New Measures (InSight Crime, 4. ágúst 2023);
Foreign travel advice: El Salvador (gov.uk, síðast uppfært 17. júní 2024);
Freedom in the World 2023 –El Salvador (Freedom House, 2023);
Freedom in the World 2024 – El Salvador (Freedom House, 2024);
Gender discrimination is plaguing El Salvador (Institute of Current World Affairs, 7. júní 2021);
Gang Presence in San Salvador (InSight Crime, 26. apríl 2019);
Gang Violence and Growing Abuses by State Security Forces (Latin America Working Group, 13. nóvember 2017);
Healthcare – El Salvador (vefsíða International Trade Administration, ódags., síðast skoðað 6. janúar 2024);
Health in the Americas: El Salvador – Country Profile (Pan American Health Organization, 23. október 2024);
„Too Many Soldiers“: How Bukele‘s Crackdown succeeded where others failed (InSight Crime, 6. desember 2023);
InSight Crime´s 2021 Homicide Round-Up (InSight Crime, 1. febrúar 2022);
InSight Crime´s 2022 Homicide Round-Up (InSight Crime, 8. febrúar 2023);
Left in the Dark: Violence Against Women and LGBTI Persons in Honduras and El Salvador (Latin America Working Group, 7. mars 2018);
List of issues and questions in relation to the combined eighth and ninth periodic reports of El Salvador. Replies by El Salvador (United Nations Committee on the Elimination of Discrimination against Women, 11. janúar 2017);
Mental Health Atlas 2020 Country Profile: El Salvador (World Health Organization, 15. apríl 2022);
MS13 (InSight C rime, 11. mars 2019);
National report submitted in accordance with paragraph 5 of the annex to Human Rights Council resolution 16/21 El Salvador (United Nations Human Rights Council, 20. ágúst 2019);
Observaciones finales sobre el sexto informe periódico de El Salvador (United Nations Economic and Social Council, 9. nóvember 2022);
Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (United Nations Human Rights Council, 22. ágúst 2019);
Report of the Special Rapporteur on extrajudicial, summary or arbitrary executions on her mission to El Salvador (United Nations Human Rights Council, 7. desember 2018);
Report of the Special Rapporteur on the promotion of truth, justice, reparation and guarantees of non-recurrence on his visit to El Salvador (United Nations Human Rights Council, 9. júlí 2020);
Salvadoran troops besiege two cities in gang crackdown (France 24, 12. október 2023);
Situation of human rights in El Salvador (Inter-American Commission on Human Rights, 14. október 2021);
Sixth periodic report submitted by El Salvador under articles 16 and 17 of the Covenant (United Nations Economic and Social Council, 2. desember 2019);
Social Security Throughout the World, The Americas, 2019 – El Salvador (Social Security Administration. Office of Retirement and Disability Policy. Office of Research, Evaluation and Statistics, mars 2020);
Summary of Stakeholders’ submissions on El Salvador (United Nations Human Rights Council, 21. ágúst 2019);
The Problem With El Salvador‘s Crime numbers (fréttamiðillinn FP, 8. ágúst 2024);
The World Factbook: El Salvador (CIA, síðast uppfært 8. júlí 2024);
Third periodic report submitted by El Salvador under article 19 of the Convention, due in 2013 (United Nations Committee against Torture. CAT/S/SLV/3, 17. mars 2020) og
UNHCR Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum-Seekers from El Salvador (United Nations High Commissioner for Refugees, 15. mars 2016)).

Lýðveldið El Salvador er forsetalýðveldi með um 6.6 milljónir íbúa. Í landinu aðhyllast um 85% íbúa kristna trú, þar af meirihlutinn rómversk-kaþólska trú. Hinn 24. október 1945 gerðist El Salvador aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi ásamt alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1979. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám allrar mismununar gegn konum árið 1981 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1996. El Salvador fullgilti mannréttindasáttmála Ameríku 20. júní 1978. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 kemur fram að árið 2019 hafi Nayib Bukele verið kjörinn forseti El Salvador. Forsetakosningarnar og kosningar til sveitastjórnar- og þingkosningar í febrúar 2021 hafi verið taldar frjálsar samkvæmt eftirlitsaðilum. Í skýrslu Human Rights Watch frá 2024 kemur fram að forseti El Salvador og þingið hafi kerfisbundið veikt lýðræðislegt eftirlit og stofnanir. Í október 2023 hafi forsetinn tilkynnt að hann hygðist sækjast eftir endurkjöri árið 2024 þrátt fyrir að stjórnarskráin leggi bann við því. Í nóvember hafi honum verið veitt sex mánaða leyfi frá störfum og Claudia Rodriguez komið í hans stað. Hinn 4. febrúar 2024 var Bukele kjörinn forseti á ný með meirihluta atkvæða og tók á ný við embætti 1. júní 2024.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2024 kemur fram að helstu vandamál á sviði mannréttinda í landinu séu m.a. handahófskennd morð, pyndingar, þvinguð mannshvörf, ómannúðleg meðferð og refsing af hálfu öryggissveita, lífshættulegur aðbúnaður í fangelsum, víðtæk spilling, takmarkanir á tjáningar- og fjölmiðlafrelsi, skortur á rannsóknum og réttlátri málsmeðferð vegna kynbundins ofbeldis, takmarkanir á aðgengi að kynheilbrigðisþjónustu og ofbeldi gegn hinsegin einstaklingum. Spilling og refsileysi sé umtalsverð í stjórnsýslunni og innan lögreglu landsins. Í skýrslunni kemur fram að stjórnvöld hafi í sumum tilvikum gert ráðstafanir til að lögsækja og refsa embættismönnum fyrir mannréttindabrot. Glæpahópar, þ.m.t. staðbundin og fjölþjóðleg glæpagengi og eiturlyfjasalar fremji morð, stundi fjárkúganir, mannrán, mansal, hótanir og aðrar ógnir og ofbeldi. Þeir beini aðgerðum gegn lögreglu, dómurum, aðilum viðskiptalífsins og meðlimum viðkvæmra hópa. Yfirvöld rannsaki og ákæri í slíkum málum.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2024 kemur fram að lögreglan, undir umsjón dómsmálaráðuneytis, beri ábyrgð á að viðhalda almannaöryggi. Varnarmálaráðuneytið beri ábyrgð á þjóðaröryggi. Þó svo að stjórnarskrá ríkisins aðskilji hernaðaraðgerðir og öryggisaðgerðir í þágu almannaöryggis, hafi forseti heimild til að beita herafla í undantekningartilvikum, þegar önnur úrræði hafi verið fullreynd. Í skýrslu sama aðila frá árinu 2023 kemur fram að 27. mars 2022 hafi þingið lýst yfir undantekningarástandi (e. state of exception) vegna stórfelldrar aukningar morða sem framin hafi verið af meðlimum glæpagengja 25. til 27. mars s.á. Á meðan það ástand sé í gildi hafi herlið landsins heimild til að handtaka alla þá sem grunaðir séu um að tilheyra glæpagengi eða styðja gengi. Heimilt sé að takmarka ýmis almenn réttindi grunaðra, svo sem til þess að gæta rannsóknarhagsmuna á fyrstu stigum rannsóknar og takmarka samskipti grunaðra. Þessi yfirlýsing hafi verið endurnýjuð mánaðarlega síðan og samkvæmt skýrslunni frá árinu 2024 var hún enn í gildi í desember 2023. Fréttir um El Salvador m.a. á síðu Insight Crime og Amnesty International, benda til þess að yfirlýsingin hafi verið endurnýjuð í 33 skipti út árið 2024. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 kemur fram að fjölmargar tilkynningar um handahófskenndar handtökur og óréttláta málsmeðferð fyrir dómstólum og dauðsföll fanga, hafi fylgt þessum aðgerðum. Mannréttindasamtök hafi tekið við yfir 3000 kvörtunum vegna ásakana um ýmis brot gegn frelsissviptum, þ.á m. um handahófskenndar handtökur, að handteknir hafi ekki fengið að vita ástæðu fyrir handtöku eða hafa samband við fjölskyldumeðlimi í tengslum við aðgerðir stjórnvalda. Lögin kveði á um réttinn til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar, en undantekningarákvæðið geti frestað hluta þessara réttinda, svo sem réttinum til að fá tafarlaust upplýsingar um sakarefni og önnur réttindi. Stjórnvöld hafi haldið því fram að þau hafi gagnagrunn með meira en 76 þúsund gengjameðlimum og að þeir sem hafi verið handteknir hafi verið á þeim lista eða að trúverðugar ábendingar hafi leitt til gruns um að viðkomandi væri gengjameðlimur. Á fyrstu mánuðum, þar sem ákvæðinu um undantekningarástand hafi verið beitt, hafi lögregla og herinn farið inn í fátæk hverfi og framkvæmt fjöldahandtökur. Fréttamiðlar og mannréttindasamtök hafi sakað öryggissveitir um að handtaka einstaklinga fyrir gengjaaðild á veikum grunni, s.s. fyrir að vera með húðflúr eða fyrir að vera „grunsamlegir í útliti“.

Í framangreindri skýrslu kemur fram að 3. júní s.á. hafi framkvæmdastjórn Mannréttindanefndar Ameríku (e. Inter American Commission on Human Rights) áréttað fyrir stjórnvöldum mikilvægi alþjóðlegra skuldbindinga til að tryggja framfylgd réttarfarsreglna, réttláta málsmeðferð og aðgengi einstaklinga að raunhæfu úrræði til að leita réttar síns sem séu ófrávíkjanleg samkvæmt alþjóðlegum mannréttindalögum. Lögin kveði á um réttinn til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar og undantekningarákvæði sem salvadorsk stjórnvöld hafi beitt afnemi hluta þessara réttinda. Nefndin hafi fordæmt þá framkvæmd að halda réttarhöld fyrir allt að 500 einstaklinga samtímis, án þess að heimila stefndum að flytja sín mál.

Í framangreindum skýrslum, m.a. Freedom House frá 2024má ráða að ofbeldi og áreitni, oft í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi sé alvarlegt vandamál í El Salvador. Þar kemur fram að víðtæk spilling grafi undan lýðræði og réttarríkinu á meðan framkvæmdarvaldið hafi aukið umsvif sín. Yfirvöld haldi uppi hörðum og hervæddum viðbrögðum í baráttu við glæpahópa landsins, sem hafi leitt til handahófskenndra drápa, fjöldahandtaka og annarrar misnotkunar á valdi. Þá eigi virkir samfélagsrýnar og fjölmiðlar á hættu áreiti og ofbeldi í tengslum við umfjöllun um spillingu eða gagnrýni á aðgerðir og aðferðir stjórnvalda. Í júlí 2023 hafi fjöldi þeirra sem höfðu verið handteknir í tengslum við aðgerðir stjórnvalda numið meira en 70 þúsund manns. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2024 kemur fram að dregið hafi verulega úr morðum í landinu en þau hafi farið úr 366 fyrri helming ársins 2022 í 32 fyrri helming ársins 2023 eða um 2,4 á hverja tíu þúsund einstaklinga. Þessar tölur séu þó umdeildar en ljóst sé þó að dregið hafi verulega úr morðum af hálfu glæpasamtaka í landinu.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2024 kemur fram að glæpastarfsemi sé megin ástæða innri flótta Í El Salvador. Þar kemur fram að nýjustu tölur um einstaklinga á innri flótta í El Salvador séu frá 2022 og þá hafi um 52 þúsund verið á innri flótta í landinu vegna átaka glæpagengja og um 4600 einstaklingar í viðbót vegna hitabeltisstormsins Júlíu.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2024 kemur fram að stjórnarskrá El Salvador kveði á um jafna lagalega stöðu kvenna og karla varðandi fjölskyldu-, trúmál og þjóðernislög. Lög kveði á um jafnan rétt á sviði eignaréttinda, erfða, atvinnu, aðgengi að lánsfé og eignarhaldi á fyrirtækjum og húsnæði. Konur standi hins vegar frammi fyrir mismunun á atvinnumarkaði. Konur veigri sér við að tilkynna um mismunun af ótta við afleiðingar. Ofbeldi gegn konum sé vandamál í ríkinu og þrátt fyrir að lög leggi refsingu við nauðgun og heimilisofbeldi sé sakfellingarhlutfall lágt í slíkum málum. Kvennamorð eigi sér stað og á fyrrihluta ársins 2023 hafi þarlend kvenréttindasamtök skráð 26 tilvik slíkra morða. Lög banni kynferðislega áreitni og sé vinnuveitendum skylt að útbúa og framfylgja áætlunum til að koma í veg fyrir áreitni á vinnustað. Yfirvöld hafi þó ekki framfylgt lögunum á skilvirkan hátt. Mannréttindasamtök hafi í ágúst 2023 skráð hjá sér 21 kvörtun um kynferðislega áreitni af hálfu lögreglumanna.

Í skýrslum Bertelsmann Stiftung frá árunum 2022 og 2024 kemur fram að á undanförnum árum hafi salvadorsk stjórnvöld lagt áherslu á að efla ungmenni og tækifæri þeirra, fyrst og fremst með því að bæta opinbera menntakerfið og möguleika á starfsþjálfun. Hefur læsi aukist jafnt og þétt og læsi sé yfir 90%. Þá hafi hlutfall kvenna aukist á öllum menntastigum. Konur séu nokkru fleiri en karlar á háskólastigi. Félagsleg og efnahagsleg staða hafi þó áhrif á tækifæri salvadorskra ríkisborgara til menntunar. Tæplega 95% allra barna á grunnskólastigi stundi nám, 71,7% sæki framhaldsskólamenntun og aðeins 29,5% menntun á háskólastigi. Í skýrslunni kemur fram að margt ungt fólk þurfi að vinna og íbúar á landsbyggðinni standi höllum fæti í því sambandi. Í skýrslunni kemur fram að eitt helsta samfélagsmein í landinu sé að þrátt fyrir lækkaða morðtíðni sé hún enn há meðal ungmenna í þéttbýli og ungs fólks í glæpagengjum. Börn sjái aðild að slíkum hópum sem síðasta úrræði, njóti þau ekki stuðnings frá fjölskyldu, aðgangs að menntun eða atvinnu eða tækifæri til að vera samþykkt í samfélaginu. Ofbeldi gegn börnum sé bannað með lögum og viðurlög við slíkum brotum geti verið frá sviptingu forræðis í allt að 26 ára fangelsisrefsingu.

Á vefsíðu International Trade Administration kemur fram að í El Salvador séu u.þ.b. 30 starfandi einkasjúkrahús og yfir 116 einkareknar heilsugæslustöðvar í þremur helstu borgum landsins, þ.e. San Salvador, Santa Ana og San Miguel. Samanlagt séu um 485 opinberar heilbrigðisstofnanir sem starfi í landinu og einn herspítali. Í skýrslu Bertelsmann Stiftung frá 2024 kemur fram að félagslegt kerfi sé til staðar í landinu en aðgengi sé takmarkað fyrir suma hópa. Ríkisstyrktar sjúkratryggingar séu skyldubundnar fyrir alla skráða launþega. Í september 2022 hafi 32.5% starfandi íbúa verið skráðir í sjúkratryggingakerfið og 31.6% af heildarfjölda íbúa landsins. Þeir sem falli ekki þar undir s.s. sjálfstætt starfandi einstaklingar verði að reiða sig á einkareknar heilsugæslustöðvar eða gjaldfrjáls almenn sjúkrahús, sem séu yfirleitt fullnægjandi fyrir minniháttar heilsufarsvanda en oft séu biðtímar töluverðir eftir aðgerðum, ef undan er skilin bráðaheilbrigðisþjónusta. Heilbrigðisstofnanir á vegum hins opinbera séu aðgengilegar og ókeypis fyrir alla borgara landsins, þar á meðal geðheilbrigðisþjónusta. Í landinu sé að finna tvö geðsjúkrahús og fjórtán heilsugæslustöðvar og geðdeildir á sjúkrahúsum sem séu flestar staðsettar í höfuðborg landsins San Salvador.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja umsóknir sínar um alþjóðlega vernd á því að þau hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir, í skilningi framangreinds ákvæðis, á grundvelli þess að þau tilheyri tilteknum þjóðfélagshópi sem þolendur ofbeldisglæps. Enn fremur óttist K ofsóknir í heimaríki þar sem hún sé kona. Þá vísa kærendur einnig til þess að þau geti ekki hlotið vernd yfirvalda í heimaríki vegna athafnaleysis þeirra gagnvart þolendum ofbeldis í landinu.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að 2. júlí 2023 hafi þrír ótilgreindir menn, sem tilheyri ótilgreindu glæpagengi, hótað þeim og fjölskyldum þeirra lífláti. Kærendur hafi verið á leið heim úr líkamsrækt þegar mennirnir hafi stöðvað bifreið þeirra, neytt þau út úr bifreiðinni og miðað byssum að höfðum þeirra. Hafi mennirnir hótað kærendum og fjölskyldum þeirra lífláti ef kærendur myndu ekki yfirgefa heimabæ þeirra, Huizucar. Í kjölfar atviksins hafi kærendur dvalið á heimili móður K og 6. júlí 2023 hafi þau leitað til lögreglu sem hafi ritað skýrslu um atvikið. Tveimur dögum seinna hafi þau yfirgefið heimaríki. Telja kærendur að atvikið tengist fyrri störfum föður M fyrir salvadorska herinn, en hann hafi farið á eftirlaun í mars 2023. Kváðu kærendur að glæpagengin séu að hefna sín á lögreglunni og hernum fyrir að ráðast í aðgerðir gegn þeim. Geri þeir þetta með því að fara á eftir her- og lögreglumönnum og fjölskyldumeðlimum þeirra. Þá greindi M frá því í viðtali sínu hjá Útlendingastofnun að mennirnir þrír hafi einungis vitað nöfn hans og K og að þeir hafi vísað almennt til fjölskyldna þeirra þegar þeir hafi viðhaft hótanirnar. Hins vegar greindi K frá því í viðtali sínu hjá Útlendingastofnun að mennirnir hafi sagst vita hver þau væru, hvar þau væru að vinna og hver faðir M væri. Auk þess kvað M fjölskyldu sína vera örugga í heimaríki og að þau hafi ekki fengið fleiri hótanir. Hins vegar kvað K móður sína vera í hættu en greindi ekki nánar frá ástæðu hættunnar. Þá greindi K frá því að móðir hennar hafi verið beitt fjárkúgun í fjögur skipti á tímabilinu 19. til 23. júní 2023. Hótanirnar hafi borist símleiðis og viðkomandi kvaðst vita hvar kærendur og móðir K væru að vinna og hvað þau væru að gera.

Við meðferð málsins lögðu kærendur fram afrit af heilbrigðisgögnum vegna K frá íslenskum heilbrigðisstofnunum og afrit skjals sem þau kveða vera kvörtun til lögreglunnar í El Salvador, dags. 6. júlí 2023. Er innihald framlagðra gagna í samræmi við frásagnir kærenda í viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun. Kærunefnd vekur þó athygli á því að í kvörtun kærenda til lögreglu kemur fram að mennirnir sem hafi hótað kærendum hafi einungis ávarpað M með nafni og kallað K kærustu hans án þess þó að segja nafn hennar. Ekkert bendi til þess að mennirnir viti hver sé faðir M eða hvert starf hans hafi verið.

Með vísan til landaupplýsinga er ekki ástæða til að draga í efa frásögn kærenda um að þau hafi orðið fyrir hótun af hálfu ótilgreindra glæpamanna. Af frásögn kærenda verður ekki ráðið að það hafi verið eftirmálar í kjölfar framangreinds atviks eða frekara áreiti fyrir þau eða fjölskyldur þeirra frá atburði og þar til kærendur fóru frá landinu og eftir komu þeirra hingað til lands. Tók M sérstaklega fram við meðferð málsins að fjölskylda hans sé örugg í heimaríki. Það er mat kærunefndar að þau atvik sem kærendur hafa greint frá í viðtölum sínu séu óskyld og einangruð atvik. Ekki hefur verið sýnt fram á að umræddar athafnir hafi verið, í eðli sínu eða vegna þess að þær hafi verið endurteknar, alvarleg brot á grundvallarmannréttindum kærenda. Að framangreindu virtu verður ekki talið að hótanir sem kærendur hafa lýst nái því marki að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Kærendur hafa greint frá því að þau óttist meðlimi glæpasamtaka. Í þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað, m.a. í skýrslu frá bandaríska utanríkisráðuneytinu um stöðu mannréttinda frá árinu 2024, kemur fram að lögregluyfirvöld í El Salvador séu virk og veiti þegnum sínum vernd. Skýrslur og önnur gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér um aðstæður í El Salvador bera m.a. með sér að stjórnvöld hafi virkjað svokallað „undantekningarástand“ til að bregðast við glæpum og ofbeldi í landinu. Þrátt fyrir að gögn um aðstæður í El Salvador bendi til þess að glæpahópar séu áhrifamiklir á sumum svæðum í El Salvador, er það mat kærunefndar að salvadorsk yfirvöld geti almennt verndað grundvallarmannréttindi ríkisborgara sinna. Heimildir benda enn fremur ekki til þess að ítök og áhrif glæpa- eða skæruliðahópa séu slík í Huizucar að ómögulegt sé fyrir kærendur að leita aðstoðar yfirvalda telji þau þörf á því. Þá er það mat kærunefndar að af frásögn kærenda verði ekki ráðið að þau eða fjölskyldur þeirra hafi verið eða séu sérstök skotmörk glæpahópa í heimaríki umfram aðra borgara vegna starfs föður M sem fyrrum hermanns. Jafnframt verður ekki talið að þau geti ekki leitað aðstoðar yfirvalda af þeim sökum. Hafa kærendur ekki sýnt fram á að stjórnvöld í El Salvador geti ekki eða vilji ekki veita þeim vernd, m.a. með því að ákæra eða refsa fyrir þær athafnir sem feli í sér ofsóknir, sbr. c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærendur hafa því raunhæfan möguleika á því að leita sér ásjár stjórnvalda þar í landi, ef þau telji sig þurfa á aðstoð þeirra að halda.

Auk framangreinds bera kærendur fyrir sig að K eigi á hættu ofsóknir í heimaríki sem rekja megi til kyns hennar. Ljóst er að konur geta talist meðlimir sérstaks þjóðfélagshóps en það eitt og sér leiðir ekki til þess að þær teljist eiga á hættu ofsóknir. Einstaklingsbundið mat þarf að fara fram í hverju og einu tilfelli þar sem tekið er tillit til ýmissa áhættuþátta sem setji konur í sérstaka hættu á að sæta ofsóknum. Af gögnum um heimaríki kærenda er ljóst að kynbundið ofbeldi er útbreitt í landinu og nauðganir og kynferðisleg áreitni mikið vandamál. K hefur ekki greint frá því að hafa sætt meðferð eða áreiti vegna kyns síns sem talist getur til ofsókna. Af gögnum málsins um heimaríki kærenda er ljóst að konur sæti þar mismunun og fordómum að ákveðnu marki en sú mismunun verður þó ekki talin ná því marki að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr., sbr. 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum þeirra í heimaríki, teljast kærendur ekki hafi sýnt fram á með rökstuddum hætti að þau eigi á hættu ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Sama á við þegar litið er til samsafns athafna. Kærendur uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja á því að þau óttist ofbeldi af hálfu glæpahópa í heimaríki. Vísa þau til þess að slíkar athafnir af hálfu glæpahópa og athafnaleysi af hálfu stjórnvalda gagnvart þolendum glæpa geti leitt til ómannúðlegrar og vanvirðandi meðferðar, m.a. fyrir kærendur.

Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér benda til þess að ástandið í El Salvador sé víða ótryggt og að íbúar landsins kunni að eiga á hættu að vera beittir ofbeldi af hálfu glæpa- og skæruliðahópa. Að jafnaði hafi salvadorsk stjórnvöld og öryggissveitir þeirra þó góða stjórn á svæðum í El Salvador. Þá séu lögregluyfirvöld að öllu jöfnu öflug og fagleg í landinu. Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að hafa verið búsett í Huizucar sem er sveitarfélag í borginni La Libertad. Samkvæmt landaheimildum er borgin La Libertad staðsett í suðvesturhluta El Salvador og suður af höfuðborg landsins San Salvador. Heimildir bera ekki með sér að átök eða árásir á almenna borgara séu tíðar í heimaborg kærenda. Samkvæmt landaupplýsingum, m.a. korti og upplýsingum á vefsíðu ACLED (e. The Armed Conflict Location & Event Data Project), eru ekki virk átök eða óeirðir á því svæði sem kærendur hafa tengsl við eða í El Salvador almennt. Að virtum framburði kærenda, gögnum málsins og landaupplýsingum um ástandið í Huizucar er það mat kærunefndar að kærendur eigi ekki á hættu að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði þeim gert að snúa aftur til El Salvador. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að kærendur eigi á hættu að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum verði þau send aftur til heimaríkis.

Þrátt fyrir að kærunefnd leggi frásagnir kærenda um ástandið í El Salvador til grundvallar þá er ljóst, með vísan til framangreinds mats á því hvaða aðstæður eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, að þau atvik sem kærendur hafa lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kærenda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður þeirra leiði til þess að þau eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi þau til baka.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærendur eru ekki flóttamenn samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja á því að þau hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki og af heilbrigðisástæðum þar sem K glími við andleg veikindi. Kærendur hafi orðið fyrir mannréttindabrotum í heimaríki og sætt líflátshótunum. Jafnframt séu þau þolendur ofbeldisglæps. Þá telji kærendur að yfirvöld í heimaríki geti ómögulega veitt þeim fullnægjandi vernd.

Í athugasemdum með frumvarpi til laga um útlendinga kemur fram að ákvæðið um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða yrði að jafnaði ekki talið ná til neyðar af efnahagslegum rótum, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Við meðferð málsins hafa ekki komið fram gögn sem kalla á að vikið sé frá þeim meginsjónarmiðum sem fram koma í þessum athugasemdum.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi M frá því að vera við góða líkamlega og andlega heilsu. Engin heilsufarsgögn liggja fyrir í málinu vegna M. K greindi frá því að vera við góða líkamlega heilsu, en að andleg heilsa hennar sé ekki góð eftir áðurnefnt atvik. Hér á landi hafi hún fengið kvíðakvast og sé búin að vera að fá sálfræðiþjónustu. Meðal málsgagna eru íslensk heilsufarsgögn vegna K. Í atriðum úr sjúkraskrá K, dags. 1. júlí til 6. september 2024, kemur m.a. fram að K glími við sjálfsvígshugsanir, þunglyndi, vonleysi, streitu og kvíða. Í gögnunum kemur fram að kærandi hafi glímt við kvíða frá 12 ára aldri og hafi m.a. verið með aðstoðarhund í heimaríki sem hafi hjálpað henni mikið. Hún hafi ekki glímt við sjálfsvígshugsanir í heimaríki eða reynt sjálfsvíg. Þá kemur fram að K hafi reynt sjálfsvíg í fimm skipti á tímabilinu október 2023 til ágúst 2024. Hafi K fyrst verið lögð inn á móttökugeðdeild lyndisraskana á Landspítalanum 1.–5. júlí 2024 og í seinna skiptið 3.–12. ágúst 2024. Í bréfi frá göngudeild geðþjónustu Landspítalans vegna K, dags. 3. september 2024, kemur m.a. fram að K hafi fengið sálfræðimeðferð á móttökugeðdeild lyndisraskana og verið þar í innlögn á tímabilinu 3. til 12. ágúst 2024. Eftir innlögnina hafi K farið í þrjá sálfræðitíma til að fylgja henni eftir og hafi nú verið útskrifuð. K sé með einkenni áfallastreituröskunar og óttist að vera send aftur til heimaríkis sem leiði til sjálfsvígshugsana. K þurfi á sálfræðiþjónustu að halda, sérstaklega áfallameðferð.

Af framburði kærenda og framlögðum heilsufarsgögnum verður ekki ráðið að þau glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð sé að muni valda þeim alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærendur þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir þau verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Ljóst sé af gögnum að K hafi fengið greiningu og meðferð í heimaríki vegna kvíða og er ekkert sem bendir til þess að hún geti ekki áfram fengið þá þjónustu fari hún til baka. Hafa kærendur því ekki sýnt fram á að þau hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi M frá því að í heimaríki hafi hann búið í húsnæði föður síns ásamt foreldrum sínum, ömmu og K. Hann eigi einnig bróður í heimaríki. M eigi engar eignir í heimaríki og sé ekki skuldugur. M hafi verið með atvinnu í heimaríki en sagt starfi sínu lausu áður en hann fór til Íslands. M hafi einnig stundað háskólanám í heimaríki og átt eitt ár eftir af náminu þegar hann ákvað að koma hingað til lands. Þá kvaðst hann ekki eiga í miklum samskiptum við fjölskyldu sína. Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi K frá því að hafa flutt inn til M stuttu áður en þau komu hingað til lands. Áður hafði K búið með móður sinni í húsnæði hennar. Aðspurð kvaðst K eiga pallbíl í heimaríki og hafa rekið eigið fyrirtæki. Hún sé ekki skuldug. Þá kvaðst hún hafa hætt að tala við fjölskylduna sína og alla í kringum sig eftir framangreint atvik af ótta við að eitthvað kæmi fyrir aðstandendur hennar. K kvaðst einnig hafa stundað háskólanám í heimaríki en hafi ekki lokið því. Af gögnum málsins verður talið að kærendur hafi getað framfleytt sér í heimaríki. Kærendur eru ung að árum og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau séu að mestu heilsuhraust og vinnufær. Það er því niðurstaða kærunefndar að félagslegar aðstæður kærenda við komu til heimaríkis séu ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau hafi ríka þörf fyrir vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd 10. júlí 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun.

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa þeim úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun, dags. 31. ágúst 2023, leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim frá Íslandi og ákvarða kærendum endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærendur kváðust ekki hafa nein tengsl við Ísland eða önnur ríki innan Schengen-svæðisins. Þá teldu þau brottvísun og endurkomubann ekki ósanngjarna ráðstöfun gagnvart sér.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun kærenda og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð þeirra eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Með ákvörðunum Útlendingastofnunar var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi þau landið innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru þær staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar er staðfestar. Endurkomubann kærenda verður fellt úr gildi fari þau frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 15 days, their re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Jóna Aðalheiður Pálmadóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka