27 maí 2025

Úrskurður nr. 422/2025

Hinn 27. maí 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 422/2025

í stjórnsýslumálum nr. KNU24100125 og KNU24100126

Kæra [...]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 17. október 2024 kærðu [...], fd. [...] (hér eftir M) og [...], fd. [...] (hér eftir K), ríkisborgarar Íran, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 11. október 2024, um að synja þeim um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu komu kærendur til landsins frá Íran og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd 26. september 2023. Kváðust kærendur hafa sótt um alþjóðlega vernd hér á landi þar sem þau vilji búa í Evrópu og að á Íslandi sé öruggt að vera. Þau séu heilsuhraust og eigi ekki ættingja hér á landi.

Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 18. janúar 2024 ásamt þáverandi talsmanni sínum og greindu frá ástæðum flótta síns. M kvað helstu ástæður flótta síns vera vegna þess að í starfi hans hafi hann orðið var við ólögmæta háttsemi fyrirtækis í eigu tilgreinds einstaklings (hér eftir X) með sterk pólitísk tengsl og tilkynnt það til yfirmanna sinna. Hafi X byrjað að hóta M símleiðis og fundið einhverja ástæðu til að senda K í fangelsi. M hafi starfað sem sérfræðingur í tölvukerfum fyrir ríkisbankann Bank Melli í heimaríki í 13 ár. Í byrjun árs 2022 hafi hann fengið umrædda stöðu í bankanum. Hann hafi séð grunsamlegar færslur í kerfi bankans sem tengdust ákveðnu fyrirtæki, tekið þær saman og gert lista sem hann hafi látið yfirmann sinn hafa. Yfirmaður hans hafi ekkert gert í málinu og því hafi M beðið fjármáladeild bankans um að greiða ekki reikninga til framangreinds fyrirtækis, en það hafi þó verið gert. Þá hafi M gert skýrslu og leitað til æðri yfirmanns sem hafi rannsakað málið og sent til dómstóla. Tveir einstaklingar hafi verið handteknir, annar hafi verið starfsmaður fjármáladeildar bankans og hinn hafi verið starfsmaður umrædds fyrirtækis. Stuttu seinna hafi samstarfsmaður M sagt honum að hann þyrfti að draga skýrslu sína til baka þar sem eigandi viðkomandi fyrirtækis, X, hafi kært bankann til baka. Þá kvaðst M hafa fengið bréf frá dómstólum um að hann þyrfti að skila skýrslu um atvik málsins. Á meðan hann hafi unnið að umræddri skýrslu fyrir dómstóla hafi aðgangur hans að kerfum bankans verið takmarkaður og hann því farið í öll útibú bankans til þess að safna upplýsingum. Aðspurður hvort hann hafi leitað til lögreglunnar með framangreint kvaðst hann hafa leitað til fjármálaeftirlitsins og að skýrslan hafi farið frá eftirlitinu til dómstóla. M greindi einnig frá því að í byrjun næsta árs hafi hann fengið tvö símtöl með hótunum. Í fyrra símtalinu hafi einstaklingurinn þóst vera að hringja frá dómstólum og spurt M hver staðan væri á umræddri skýrslu. Hringt hafi verið úr óþekktu númeri og M hafi fengið hótanir um að klára ekki skýrsluna. Í seinna símtalinu hafi ótilgreindur maður hótað M. Hann hafi tjáð M að hann vissi að hann væri að keyra á milli útibúa bankans og að hann þyrfti að passa sig á að lenda ekki í slysi. Þá hafi M greint frá þriðja símtalinu sem hafi verið þess efnis að ótilgreindur einstaklingur hafi þóst vera að hringja frá dómstólum og vildi heimilisfang M til að koma og tala við hann í persónu, en M hafi skellt á. Í tvö skipti um miðjan apríl 2023 hafi lögreglumenn verið í íbúðagötu kærenda og leitað á öllum sem hafi farið um götuna. Leitað hafi verið einu sinni í bifreið M, en ekkert fundist og hann fengið að halda áfram ferð sinni. Í viðtali sínu greindi M jafnframt frá því að 5. maí 2023 hafi verið brotist inn á heimili hans og K. Stolið hafi verið fartölvu og gömlum síma sem M hafi átt. Hann hafi leitað aðstoðar lögreglu sem hafi tjáð honum að innbrotið hafi ekki verið hefðbundið heldur tilraun einhvers til að komast yfir upplýsingar um hann og K. Telji M að innbrotið, hótanirnar og viðvera lögreglunnar í götu þeirra hjóna megi rekja til aðgerða á vegum X. Eftir innbrotið hafi kærendur flúið heim til foreldra K og neyðst til að segja þeim frá öllu sem hafði gerst. Tveimur vikum seinna hafi faðir K skyndilega látist. Níu dögum síðar hafi K verið handtekin af írönsku leyniþjónustunni. M hafi í kjölfarið hringt í nokkra yfirmenn sína í bankanum í von um að þeir gætu gert eitthvað fyrir eiginkonu sína. K hafi þó verið fyrri til og haft samband við hann símleiðis til að upplýsa hann um að þau þyrftu að greiða 500 milljónir íranskra ríal í tryggingu gegn því að hún yrði látin laus. Fjórum dögum seinna hafi M greitt trygginguna og K verið látin laus. K hafi í fyrsta skiptið verið handtekin árið áður fyrir að hafa tekið þátt í mótmælum og í seinna skiptið hafi hún verið handtekin undir sömu formerkjum. Í varðhaldi hafi henni verið tjáð hver hin raunverulega ástæða hafi verið fyrir handtökunni og verið yfirheyrð um gjörðir M. Hinn 7. ágúst 2023 hafi K fengið smáskilaboð frá ótilgreindum dómstól í heimaríki með vefslóð með frekari upplýsingum í formi bréfs. Kærendur hafi ráðfært sig við lögfræðing sem hafi ráðlagt þeim að opna ekki vefslóðina. Kvað M að þau hafi ekki fengið bréfið á pappírsformi þar sem þau hafi verið að gista hjá móður K. M telji að þar sem K hafi aldrei opnað vefslóðina hafi bréfið ekki verið móttekið. Framangreindur lögfræðingur hafi einnig sagt að með því að opna ekki vefslóðina gætu þau frestað fyrirmælum bréfsins um einn mánuð. Þá telji M að ef K hefði opnað vefslóðina hefði hún ekki fengið að yfirgefa landið. M greindi einnig frá því í viðtali sínu að þau hjónin hafi verið að bíða eftir svari frá Útlendingastofnun vegna námsmannaleyfa sem þau hafi sótt um hér á landi þegar K hafi fengið sent umrætt bréf frá írönskum dómstólum. Sjö eða tíu dögum seinna hafi stofnunin veitt K dvalarleyfi, en sjálfur hafi M fengið dvalarleyfið sitt eftir miðjan september 2023. Jafnframt greindi M frá því að eftir að hann kom hingað til lands hafi X, eigandi framangreinds fyrirtækis sem hann hafi afhjúpað, yfirgefið fyrirtækið. Auk þess hafi K fengið annað bréf frá dómstólum í heimaríki 10. október 2023 þess efnis að hún ætti að mæta fyrir dómstóla 4. desember 2023. Hinn 5. desember 2023 hafi hún fengið annað bréf með dómsniðurstöðu í máli hennar. Auk framangreinds greindi M frá því að eftir að hann hafi yfirgefið heimaríki sitt hafi lögreglumenn farið á heimili foreldra hans og tekið pappíra um hann.

Í viðtali kvaðst K hafa tekið þátt í mótmælum í heimaríki í september 2022. Hún hafi verið handtekin, ásamt fleira fólki, og verið í haldi lögreglu í eina nótt. Sex mánuðum seinna hafi hún tekið eftir breytingum í hegðun M, en hann hafi ekkert viljað segja henni. Í lok mars/byrjun apríl 2023 hafi verið sett upp tímabundin lögreglustöð í íbúðagötu kærenda. Í tvígang hafi lögreglumenn leitað í bifreið þeirra, en ekkert fundið og þau fengið að halda áfram ferð sinni. Eftir þetta hafi verið brotist inn á heimili þeirra hjóna, en eina sem hafi verið tekið var tölva og einn sími. Gull og önnur verðmæti hafi verið látin vera. Kærendur hafi leitað aðstoðar lögreglu sem hafi tjáð þeim að innbrotið hafi verið óhefðbundið þar sem önnur verðmæti hafi verið látin ósnert. Eftir þetta hafi M gert K grein fyrir hvað hafði gerst í bankanum sem hann hafi unnið hjá. Í kjölfarið hafi kærendum ekki liðið vel á eigin heimili og því hafi þau farið á heimili foreldra K og dvalið þar. Þau hafi neyðst til þess að útskýra stöðu sína fyrir föður K sem hafi orðið mjög hræddur um öryggi þeirra. Nokkrum dögum seinna hafi hann skyndilega látist. Stuttu eftir andlát föður hennar hafi K verið ein á leiðinni út þegar bifreið hafi stöðvað fyrir framan hana og út úr bílnum hafi komið tveir karlmenn og ein kona. Konan hafi sagt K að hún yrði að koma með þeim, þau væru frá leyniþjónustunni og K þyrfti að útskýra nokkra hluti. K kvaðst hafa verið yfirheyrð í tvígang. Hún hafi verið spurð um gögn sem hún vissi ekkert um. Eftir fyrri yfirheyrsluna hafi hún verið færð fyrir dómara og henni tjáð að fjölskylda hennar yrði að greiða 500 milljónir íranska ríal í tryggingu gegn því að hún yrði látin laus. Fjórum dögum seinna hafi M greitt trygginguna og K verið látin laus. Í viðtali sínu greindi K jafnframt frá því að í seinni yfirheyrslunni hafi henni verið tjáð að hún þyrfti að ræða við M um að draga umrædda skýrslu til baka og ekki skipta sér af hlutum sem komi honum ekki við. Einnig hafi henni verið tjáð að það væri ekkert mál að opna aftur málið hennar frá mótmælunum í september 2022. Á meðan allt framangreint hafi gengið á hafi K beðið eftir staðfestingu á skólavist hér á landi og dvalarleyfi fyrir námsmenn. Áður en hún hafi fengið dvalarleyfið samþykkt hafi hún fengið smáskilaboð frá dómstólum í heimaríki með vefslóð. Vinur hennar og M, sem sé lögfræðingur, hafi ráðlagt þeim að opna ekki vefslóðina svo ekki kæmi melding um að bréfið frá dómstólum væri móttekið af henni. Eftir að K var komin hingað til lands hafi hún ráðið sama lögfræðing sem umboðsmann sinn og hann hafi fengið fleiri gögn send frá dómstólum. Aðspurð kvað K að atvikið með bankann hafa byrjað í lok febrúar/byrjun mars 2023 og nafngreindi manninn sem hafi hótað M. Auk framangreinds greindi K frá því að umræddur maður, X, hafi staðið að baki framangreindum atburðum, m.a. þegar hún hafi verið í haldi leyniþjónustunnar. Þá kvaðst K hafa fengið fimm ára fangelsisdóm í heimaríki fyrir að hafa unnið gegn yfirvöldum. Hún kvaðst ekki hafa getað áfrýjað niðurstöðu dómstóla þar sem um sé að ræða endanlega ákvörðun og að það hefði ekki skipt máli þótt hún hefði verið með besta lögmanninn. Svona mál séu ekki einföld og erfitt sé að fá aðstoð með þau. Aðspurð telji K sér ekki fært að snúa aftur til heimaríkis þar sem hún yrði handtekin við komuna og sett í fangelsi.

Kærendur komu í annað viðtal sitt hjá Útlendingastofnun 3. september 2024 ásamt þáverandi talsmanni sínum. M kvaðst hafa gegnt mismunandi stöðum innan bankans, en undir lokin hafi hann gegnt starfi kerfisstjóri (e. network administrator). Aðspurður kvaðst hann eingöngu eiga ráðningarsamninga síðustu ára á rafrænu formi. Hann hafi undirritað nýjan samning árlega. Síðasti ráðningarsamningurinn sem hann hafi fengið frá bankanum, þ.e. fyrir árið 2023, hafi aðeins verið gerður til fimm mánaða. Aðspurður kvaðst M ekki hafa fengið bréf frá dómstólum persónulega til sín, heldur hafi hann gert skýrslu og látið stjórnendur bankans hafa hana, sem hafi síðan sent dómstólum skýrsluna. Ekkert annað stjórnvald hafi komið nálægt málinu. Þá kvaðst M ekki vita nafnið á dómstólnum sem hafi farið með meðferð málsins þar sem hann hafi ekki sent dómstólnum skýrsluna. Aðspurður nánar út í frásögn hans um bréf sem hafi borist honum frá dómstólum um að hann þyrfti að gera skýrslu fyrir dómstólinn um atvik málsins kvaðst M hafa tilkynnt um meint fjársvik til útibússtjóra bankans (e. bank manager) og að það hafi verið útibússtjórinn sem hafi beðið hann um að gera umrædda skýrslu. M kvaðst hafa átt að senda skýrsluna til öryggisdeildar bankans sem hafi síðan sent hana til dómstóla. Þá greindi M frá því að hann viti hvorki nafnið á dómstólnum sem hafi dæmt K í fangelsi né hvaða dómstóll hafi sent fyrsta fyrirkallið í máli hennar. Hann kvað þó að fyrirkallið hafi komið í gegnum kerfi sem kallist Adliran. Fyrirkallið hafi einnig verið sent heim til hans en hann hafi ekki verið heima til að taka á móti því. M kvaðst ekki vera með aðgang að Adliran kerfinu, en að lögmaður hans væri með það. Aðspurður hvað hafi gerst þar sem K hafi ekki mætt fyrir dóm samkvæmt fyrirkallinu kvað hann þau hjónin ekki hafa opnað bréfið með fyrirkallinu heldur lögmaður K. Þá greindi hann einnig frá því að þau hafi hundsað fullt af fleiri gögnum frá dómstólum. Þau hafi síðan ráðið sér lögmann eftir að þau komu hingað til lands og þá hafi restin af gögnunum verið send til hans.

Í viðtali kvaðst K hvorki eiga ljósmyndir né önnur gögn sem sýnt geti fram á að hún hafi tekið þátt í mótmælum í september 2022. Þá eigi hún engin gögn frá fyrri handtöku sinni. K var einnig spurð út í smáskilaboð, sem hún hafði greint frá í fyrsta viðtali sínu hjá Útlendingastofnun, sem hún kvaðst hafa fengið frá írönskum dómstólum. Fyrst um sinn kvað K að ekki hafi verið um að ræða smáskilaboð heldur hafi hún fengið bréf frá dómstólum sent heim til sín. Spurð nánar út í þetta mundi hún ekki hvort hún hefði fengið umrædd smáskilaboð. Aðspurð hvort hún eigi frumrit bréfsins sem hafi verið sent heim til hennar kvaðst hún ekki vera með það. Bréfið hafi verið sent heim til hennar eftir að hún hafi yfirgefið heimaríki sitt og lögmaður hennar hafi sent henni mynd af bréfinu. K hafi verið spurð enn frekar út í smáskilaboðin og hún þá greint frá því að hún hafi fengið umrætt bréf sent rafrænt og að ef hún hefði opnað það þá hefði hún þurft að mæta fyrir dómstóla sjö dögum seinna, þess vegna hafi hún ekki opnað rafrænu útgáfu bréfsins. Um sé að ræða rafrænt fyrirkall sem hún hafi fengið sent í ágúst 2023. Þá kvaðst hún hafa fengið fleiri bréf frá dómstólum eftir að hún var komin hingað til lands. Eftir að nokkur gögn hafi verið borin undir K í viðtalinu, m.a. umrætt bréf frá því í ágúst 2023, kvaðst hún hafa fengið það sent bæði rafrænt og heim til sín. Aðspurð kvaðst hún ekki muna nafnið á dómstólnum sem hafi dæmt hana í fangelsi, en kvað það hafa verið héraðsdómstól (e. regional court). Þá greindi hún einnig frá því að ef hún hefði áfrýjað niðurstöðu dómsins þá hefði hún hugsanlega ekki getað yfirgefið landið. Einnig kvaðst hún ekki hafa getað áfrýjað niðurstöðu dómstóla þar sem hún hafði þegar yfirgefið landið áður en niðurstaðan hafi legið fyrir. Aðspurð kvaðst K hafa getað yfirgefið heimaríki sitt þar sem hún hafði ekki opnað rafræna bréfið. Ef hún hefði opnað það hefði hún ekki mátt yfirgefa landið. Þá kvaðst K ekki muna hvort einhver gögn séu til um innbrotið í íbúð hennar og M. Aðspurð hvort hún væri með aðgang að Adliran vefsíðunni spurði K fulltrúa Útlendingastofnunar hvað það væri.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 17. október 2024 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum 5. nóvember 2024. Hinn 28. október 2024 leituðu kærendur þjónustu annars lögmanns sem nú fer með hagsmuni þeirra. Kærendur komu til viðtals hjá kærunefnd 24. mars 2025 ásamt lögmanni sínum. Viðbótargögn bárust nefndinni 6. febrúar, 7. og 19. mars 2025. Viðbótarathugasemdir bárust 28. mars s.á., ásamt fylgiskjölum. Hinn 10. mars 2025 lögðu kærendur fram gögn hjá kærunefnd sem að þeirra sögn stafi frá írönskum dómstólum og löggiltum skjalaþýðanda í Íran. Kærunefnd barst niðurstaða úr skjalarannsókn lögreglustjórans á Suðurnesjum 5. apríl 2025.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kærenda, viðbótarathugasemdir og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Í ljósi niðurstöðu kærunefndar er ekki ástæða til að reifa greinargerðina og viðbótarathugasemdirnar sérstaklega.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kærenda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við málsmeðferð Útlendingastofnunar. Telja kærendur að málsmeðferð stofnunarinnar og hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og 22. gr. sömu laga um rökstuðning.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hinar kærðu ákvarðanir sem eru í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til að fella ákvarðanir Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærendur framvísað írönskum vegabréfum. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærendur hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Ekki er ástæða til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærendur séu íranskir ríkisborgarar.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Íran, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2021 Country Reports on Human Rights Practices: Iran (U.S. Department of State, 12. apríl 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices: Iran (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices: Iran (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
2022 Report on International Religious Freedom: Iran (U.S. Department of State, 15. maí 2023);
2023 Report on International Religious Freedom: Iran (U.S. Department of State, 26. júní 2024);
Amnesty International Report 2022/23: Iran 2022 (Amnesty International, 28. mars 2023);
Amnesty International Report 2023/24: Iran 2023 (Amnesty International, 24. apríl 2024);
Amnesty International Report 2024/25: Iran 2024 (Amnesty International, 29. apríl 2025);
Annual report on religious freedom 2025: Iran (USCIRF, mars 2025);
COI Focus: Iran. Treatment of returnees by their national authorities (Office of the Commissioner General for Refugees and Stateless Persons, 30. mars 2020);
COI Focus: Iran. Government system and political situation; armed forces; security situation; legal system and judiciary; treatment of specific individuals and groups; socio-economic situation in Tehran (EUAA, 27. júní 2024);
COI Query: Iran. Release on temporary bail, court documents, exit from Iran (European Asylum Support Office (EASO), 21. apríl 2020);
Country Guidance: Iran (EUAA, 7. janúar 2025);
Country Background Note: Iran (UK Home Office, október 2019);
Country Policy and Information Note. Iran: Actors of protection (UK Home Office, nóvember 2019);
Country Policy and Information Note. Iran: Medical and healthcare issues (UK Home Office, júní 2024);
Country Policy and Information Note. Iran: Social media, surveillance and sur place activities (UK Home Office, apríl 2025);
DFAT Country Information Report - Iran (Australian Government: Department of Foreign Affairs and Trade, 14. apríl 2020);
DFAT Country Information Report - Iran (Australian Government: Department of Foreign Affairs and Trade, 23. júlí 2023);
Freedom in the World 2023 – Iran (Freedom House, 2023);
Freedom in the World 2024 – Iran (Freedom House, 2024);
Iran: COI Compilation (ACCORD, 31. júlí 2018);
Iran: Criminal procedures and documents (Landinfo, CGRS, SEM, desember 2021);
Iran: Death Sentences Against Protesters (Human Rights Watch, 13. desember 2022);
Iran: Internal Politics and U.S. Policy and Options (United States Congressional Research, 20. maí 2020);
Iran: Judicial issues (Danish Immigration Service (DIS) og Danish Refugee Council (DRC), 9. janúar 2018);
Iran police battle protesters in Tehran as unrest over woman's death spirals (vefsíða BBC News, 22. september 2022);
Iran: New compulsory veiling law intensifies oppression of women and girls (vefsíða Amnesty International, 10. desember 2024);
Iran’s Review of 2022 (International Centre for Human Rights, 31. desember 2022);
Länderreport 56: Iran; Rechtliche Situation der Frauen (Federal Office for Migration and Refugees Germany (BAMF), janúar 2022);
No one is spared. The widespread use of the death penalty in Iran (FIDH, október 2020);
Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran. Report of the Secretary-General (UNHRC, 27. júlí 2022);
Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran. Report of the Special Rapporteur (UNHRC, 28. janúar 2020);
Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran. Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran, Javaid Rehman (UNHRC, 11. janúar 2021);
Stjórnarskrá Íran (https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ir/ir001en.pdf);
The World Factbook: Iran (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 14. maí 2025);
World Report 2023 – Iran. Events of 2022 (Human Rights Watch, 12. janúar 2023);
World Report 2024 – Iran. Events of 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024) og
World Report 2025 – Iran. Events of 2024 (Human Rights Watch, 16. janúar 2025).

Íslamska lýðveldið Íran er klerkaveldi, leitt af æðsta klerki (e. the supreme leader), sem hefur frá árinu 1989 verið Ayatollah Ali Khamenei. Sem æðsti klerkur fer Khamenei með beint eða óbeint vald yfir framkvæmdar-, löggjafar- og dómsvaldi, auk þess sem hann hefur vald yfir her landsins, öryggissveitum og ríkisreknum fjölmiðlum. Þá er hann ábyrgur fyrir innanríkis- og utanríkisstefnu landsins. Hinn 24. október 1945 gerðist Íran aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1968. Ríkið fullgilti bæði alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi ásamt alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1975. Þá fullgilti ríkið jafnframt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 1994.

Samkvæmt framangreindum skýrslum bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 11. mars 2019, breska innanríkisráðuneytisins frá nóvember 2019 og ástralska utanríkisráðuneytisins (DFAT) frá 14. apríl 2020var byltingarvarðsveit Íran (e. Iran Revolutionary Guard Corps, IRGC) komið á fót í kjölfar byltingarinnar árið 1979 til að framfylgja hugmyndum Ruhollah Khomeini, upphaflegs æðsta klerks Íran, um íslamskt ríki. IRGC, sem heyri beint undir æðsta klerk, hafi átt stóran þátt í að kveða niður andóf gegn ríkisstjórn Ruhollah Khomeini og að varna innrás hersveita Saddam Hussein árið 1980. Frá þeim tíma hafi umsvif IRGC orðið meiri en öryggis- og hersveita ríkisins. IRGC sinni bæði innra og ytra öryggi ríkisins og sé leiðandi í stjórnmálalegu og efnahagslegu landslagi ríkisins. Þá hafi áhrif IRGC er varðar utanríkisstefnu aukist. IRGC hafi, ásamt öðrum öryggissveitum, átt stóran þátt í að kveða niður fjölmenn mótmæli á undanförnum árum, þ. á m. mótmæli árin 2017, 2018 og 2019, og sætt ásökunum um ólögmæta og banvæna notkun valds gegn óbreyttum borgurum.

Samkvæmt skýrslum Human Rights Watch frá 2023 og bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022, 2023 og 2024 þá eru réttarhöld almennt ekki sanngjörn í Íran. Þrátt fyrir að stjórnarskrá landsins mæli fyrir um að sakborningar eigi rétt á réttlátri málsmeðferð, m.a. lögmanni að eigin vali, að vera álitnir saklausir uns sekt sé sönnuð og að áfrýja sakfellingardómum í málum þar sem þungar refsingar liggi fyrir, hafi þessi réttindi oft og tíðum verið virt að vettugi. Dæmi séu um að yfirvöld hafi verið búin að ákveða um niðurstöðu dómsmála áður en réttarhöld í málunum hafi byrjað. Þá fái blaðamenn og sakborningar sem sakaðir séu um brot gegn öryggislögum landsins einungis að velja lögmenn af tilteknum lista sem yfirvöld hafi samþykkt. Algengt sé að þvingaðar játningar, í kjölfar kúgunar og pyndinga, séu notaðar sem sönnunargögn fyrir dómstólum. Þá sé enn mælt fyrir um líkamsrefsingar í dómum í Íran árið 2023, þ. á m. hýðingar, grýtingar, aflimanir og blindanir. Þá hafi írönsk yfirvöld, handtekið þúsundir og myrt hundriði einstaklinga í tengslum við mótmæli í september og nóvember 2022. Sérstakur skýrslugjafi Sameinuðu þjóðanna hafi í skýrslu árið 2022 lýst yfir miklum áhyggjum af því að írönsk yfirvöld stundi það að ákæra og sakfella einstaklinga sem hafi tekið þátt í mótmælum eða öðrum ágreiningi gegn yfirvöldum fyrir verulega óljósa glæpi, jafnvel án sönnunargagna, þ. á m. fyrir „fjandskap gegn Guði“, „spillingu á jörðu“ og „vopnaða uppreisn“ en allir varði þeir dauðarefsingu. Samkvæmt skýrslunni tóku írönsk yfirvöld a.m.k. 15 einstaklinga af lífi árið 2020 fyrir framangreind brot. Frá 14. nóvember 2022 hafi a.m.k. níu mótmælendur verið ákærðir fyrir „fjandskap gegn Guði“ eða „spillingu á jörðu“. Frá desember 2022 hefur verið veruleg aukning í aftökum fyrir framangreind brot, t.a.m. voru 25 einstaklingar dæmdir til dauða árið 2023 í tengslum við mótmælin haustið 2022 og í september 2023 var búið að taka sjö þeirra af lífi. Samkvæmt írönskum dómsmálayfirvöldum hafi u.þ.b. 90.000 einstaklingar verið náðaðir árið 2023, þ. á m. 22.000 þátttakendur frá mótmælunum í september 2022. Hins vegar hafi margir þessara einstaklinga verið tilneyddir til að skrifa undir játningar og samþykkja að taka ekki þátt í frekari mótmælum. Þó nokkrir einstaklingar hafi síðan aftur verið handteknir.

Aðstæður í fangelsum hafi verið gagnrýndar af mannréttindasamtökum en algengt sé að greint sé frá pyntingum og misnotkun, t.d. hótunum um aftöku eða nauðgun, þvinguðum skoðunum á leggöngum og endaþarmi, vatnspyndingu (e. waterboarding), raflosti og endurteknum alvarlegum barsmíðum gagnvart föngum. Föngum sé reglulega meinað um heimsóknir, símtöl og bréfaskipti. Pólitískir fangar séu oft settir í fangelsi í afskekktum héruðum fjarri fjölskyldum sínum sem hluti af refsiaðgerðum yfirvalda. Þá séu fangelsin yfirfull og skortur sé m.a. á mat, hreinu vatni, hreinlæti og heilbrigðisþjónustu. Einnig haldi yfirvöld úti óformlegu og leynilegu fangelsi. Til þess að losa til um pláss í fangelsum hafi yfirvöld ákveðið að sleppa þúsundum fanga í febrúar 2023. Yfirvöld hafi ekki rannsakað fjölmargar ásakanir um pyndingar gagnvart föngum og takmarki aðgang þeirra að lögfræðiaðstoð, sérstaklega í upphafi rannsókna. Þá fari lengd gæsluvarðhalda eftir geðþótta dómara, einkum í málum þar sem einstaklingur sé sakaður um brot á öryggislögum landsins.

Í skýrslum Freedom House frá 2022 og DFAT frá 2020kemur fram að íranskir ríkisborgarar standi frammi fyrir hömlum á opinni og frjálsri umræðu þar sem skilgreiningar laga um takmarkanir á tjáningarfrelsinu séu óljósar, refsingar vegna meiðyrða séu þungar og ríkið hafi eftirlit með rafrænum samskiptum. Þrátt fyrir áhættuna og framangreindar takmarkanir láti margir í ljós óánægju sína, bæði á götum úti og á samfélagsmiðlum. Í stjórnarskrá Íran komi fram að það megi halda almenn mótmæli ef þau ógni ekki íslömskum grunngildum. Undanfarin ár hafi mótmæli, sem ekki séu samþykkt fyrir fram af yfirvöldum, engu að síður verið leyst upp með valdi af öryggissveitum ríkisins sem hafi hneppt mótmælendur í varðhald. Í kjölfar forsetakosninga í júní árið 2009 hafi mótmælendur mótmælt niðurstöðum kosninganna. Stjórnvöld hafi þá sent öryggissveitir sínar, þ. á m. IRGC, á vettvang sem beitt hafi þúsundir mótmælenda ofbeldi og handtekið hundruði mótmælenda. Þá hafi tugir mótmælenda einnig verið teknir af lífi. Í desember 2017 hafi litlum mótmælum fjölgað ört í Mashhad og breiðst út til meira en 50 annarra borga víðsvegar um Íran þar sem talið sé að um 40 þúsund mótmælendur hafi tekið þátt. Mótmælin hafi beinst að efnahagslegum þrengingum í landinu. Mótmælin hafi að mestu leyti verið friðsöm en þó hafi nokkur atvik átt sér stað, t.d. hafi mótmælendur kveikt í skrifstofum öryggissveita og öðrum innviðum. Lögreglan hafi í fyrstu gert tilraunir til að draga úr mótmælunum en yfirvöld hafi svo sent öryggissveitir sínar, þ. á m. IRGC, á vettvang sem tekist hafi að binda enda á mómælin í byrjun janúar 2018. Tæplega fimm þúsund mótmælendur hafi verið handteknir og um tuttugu manns drepnir, þ. á m. meðlimir öryggissveitanna. Flestir hinna handteknu hafi verið látnir lausir en þó nokkrir hafi verið ákærðir fyrir þjóðaröryggisbrot og fengið langa fangelsisdóma. Þrátt fyrir að yfirvöld haldi áfram að leita þeirra sem leikið hafi lykilhlutverk í mótmælunum þá sé ólíklegt að yfirvöld beini spjótum sínum að almennum borgurum sem tekið hafi þátt í mótmælunum.

Samkvæmt m.a. skýrslum bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2020 og sérstaks eftirlitsmanns Sameinuðu þjóðanna (e. Special Rapporteur) frá 2020, brutust fjölmenn mótmæli út í Íran 15. nóvember 2019 í kjölfar þess að tilkynnt var um 50% hækkun eldsneytisverðs og skömmtun eldsneytis. Að minnsta kosti 200 þúsund einstaklingar hafi tekið þátt í mótmælunum sem hafi teygt anga sína til 29 af 31 héruðum landsins og staðið yfir til 21. nóvember 2019. Þrátt fyrir að mótmælin hafi, að mestu leyti, farið friðsamlega fram hafi yfirvöld brugðist við með harkalegum og jafnvel banvænum aðgerðum, s.s. notkun táragass og skotvopna gegn mótmælendum. Til að hindra frekari mótmæli hafi yfirvöld auk þess lokað fyrir aðgang flestallra að interneti í hartnær viku og sent fjöldaskilaboð á borgara landsins þar sem þeir hafi verið varaðir við frekari þátttöku í mótmælunum. Samkvæmt framangreindri frétt Human Rights Watch frá 25. febrúar 2020 og skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 hafa öryggissveitir sem gerðust sekar um óhóflega og ólöglega notkun banvæns valds gegn mótmælendum árið 2019 ekki verið dregnar til ábyrgðar af hálfu íranskra yfirvalda. Samkvæmt skýrslu Human Rights Watch frá 2023 hafa mótmæli haldið áfram í landinu á árinu 2021 og 2022, fjöldi mótmælenda verið handtekinn og upp komið tilvik þar sem einstaklingar hafi sætt ofbeldi og pyntingum af hálfu yfirvalda. Í september 2022 jukust mótmæli almennings gríðarlega í kjölfar þess að 22 ára gömul kona lést í haldi íranskra yfirvalda eftir að hafa verið handtekin fyrir að bera höfuðslæðuna sína (e. hijab) ranglega að mati siðgæðislögreglunnar í landinu. Hinn 14. nóvember 2022 hafi 341 mótmælendur, þ. á m. 52 börn, verið skráðir látnir. Yfirvöld hafi takmarkað verulega aðgengi að internetinu og samskipta- og samfélagsmiðlum í viðleitni sinni til þess að halda aftur af mótmælendum.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að konur njóti ekki sömu réttinda og verndar og karlar samkvæmt lögum. Þær hafi aðgengi að menntun, en takmörk séu á því í hvaða starfsstéttum þær megi mennta sig í. Mikill ójöfnuður ríki á vinnumarkaði og vinnuveitendur mismuni konum gagngert varðandi laun og vinnu. Ákvæði í lögum, einkum þau sem fjalli um fjölskyldu- og eignarétt, mismuni konum, t.d. geti konur aðeins skilið við eiginmenn sína að uppfylltum ströngum skilyrðum en karlmenn þurfi ekki að gefa skýringu. Auk þess hafi konur lítið að segja um velferð og uppeldi barna sinna. Lögin kveði einnig á um klæðaburð kvenna á almannafæri. Beri þær ekki höfuðslæðu og séu íklæddar síðum jakka (e. manteau) eða víðum og gólfsíðum klæðnaði sem hylji allan líkamann (e. chador) geti þeim verið refsað með svipuhöggum og sektum. Samkvæmt íslömskum hegningarlögum landsins varði það 10 daga til átta vikna fangelsi eða sektum að bera ekki höfuðslæðu á almannafæri eða á samfélagsmiðlum. Til standi að herða lög um klæðaburð kvenna. Enn fremur hafi yfirvöld framfylgt kynja aðgreiningu í opinberum rýmum og bannað konum að sækja íþróttaviðburði. Þá sé kynferðisleg áreitni gagnvart konum venja á mörgum vinnustöðum. Nauðgun, bæði gagnvart konum og körlum, sé refsiverð í Íran og háð ströngum viðurlögum, m.a. dauðarefsingu, en sé þó áfram mikið vandamál. Kynlíf innan hjónabands sé þó aldrei skilgreint sem nauðgun. Þá tilkynni flestir þolendur ekki að brotið hafi verið á þeim þar sem þeir óttist að þeim verði refsað fyrir að hafa verið nauðgað, þ. á m. gert að sæta ákæru fyrir ósiðsemi eða framhjáhald, sem varði við dauðarefsingu. Kynlíf utan hjónabands sé ávallt álitið sem lögbrot. Þá kveði lögin ekki á um bann við heimilisofbeldi, en yfirvöld líti á slíkt sem einkamál fjölskyldunnar. Í skýrslunni kemur einnig fram að öryggissveitir ríkisins hafi ýmist hvatt til, framið eða látið eftir kynbundið ofbeldi. Þá hafi fangar og gæsluvarðhaldsfangar verið beittir kynferðislegu ofbeldi, nauðgun og hótunum um nauðgun, en sérstaklega konur og karlar sem hafi verið fangelsuð fyrir að hafa tekið þátt í mótmælunum sem hafi byrjað í september 2022. Þá beri heimildir með sér að heiðursmorð eigi sér enn stað í landinu og í miklum meirihluta gagnvart konum. Þær séu oftast myrtar af karlmanni sem sé tengdur þeim fjölskylduböndum sem vilji vernda „heiður“ fjölskyldunnar.

Samkvæmt framangreindum skýrslum, m.a. skýrslu DFAT frá árinu 2020 og skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023, eru 99% Írana múslimar. Stjórnarskráin tilgreini landið sem íslamskt lýðveldi og íslam sem opinbera ríkistrú. Stjórnarskrá landsins viðurkenni einnig trúarhópa Zoroastri, gyðinga og kristna en samkvæmt írönskum lögum sé múslimum óheimilt að skipta um trú eða afsala sér trúarskoðunum. Þá kemur fram að þeir sem skipt hafi úr íslam í kristna trú standi frammi fyrir samfélagslegum þrýstingi og höfnun í samfélaginu. Múslimar sem skipti um trú eða snúi baki við íslam geti átt yfir höfði sér ákæru. Írönsku hegningarlögin kveði ekki beint á um refsingu við trúskiptum en bæði hegningarlögin og stjórnarskráin kveði á um að sharía lög skuli gilda um aðstæður sem lögin taki ekki á og dómurum sé skylt að kveða upp sharía dóma í slíkum málum. Þá beri heimildir með sér að flestir íslamskir dómarar í Íran séu sammála því að trúskipti eða það að snúa baki við íslamstrú skuli leiða til dauðarefsingar. Samkvæmt framangreindum skýrslum hefur það aukist, sérstaklega meðal yngri og ríkari Írana, að þeir fari ekki í moskur eða biðji reglulega. Trú sé einkamál svo lengi sem íbúar landsins virði Ramadan.

Í skýrslu DFAT kemur auk þess fram að ólíklegt sé að íranskir ríkisborgarar, sem sótt hafi um alþjóðlega vernd í öðru ríki og fengið synjun, veki athygli yfirvalda við endurkomu til landsins. Íranskir ríkisborgarar hafi yfirgefið landið í miklum mæli undanfarna áratugi og hafi yfirvöld sætt sig við það að margir kjósi að búa erlendis af efnahagslegum ástæðum. Meðferðin sem þeir eigi von á velti þó á stöðu þeirra gagnvart yfirvöldum áður en þeir yfirgáfu Íran og háttsemi þeirra við endurkomu. Líklegra sé að pólitískir aðgerðasinnar og aðrir sem hafi þegar verið undir sérstöku eftirliti yfirvalda fyrir brottför frá landinu veki athygli yfirvalda við endurkomu. Samkvæmt skýrslu CGRS frá 2020 eru aðgerðasinnar almennt auðkenndir á flugvellinum við endurkomu til Írans vegna skimana og yfirheyrslna af hálfu yfirvalda. Þá séu vegabréf einstaklinga skoðuð og athugað hvort búið sé að höfða dómsmál gegn þeim. Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2025 um eftirlit íranskra yfirvalda með írönskum borgurum kemur fram að írönsk yfirvöld fylgist með tilteknum einstaklingum sem jafnvel séu staddir erlendis, þá einkum þeim sem yfirvöld álíti mikilvæga eða andsnúna yfirvöldum.

Í framangreindri skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2024 um heilbrigðismál kemur fram að stjórnarskrá Íran kveði á um að stjórnvöld landsins séu ábyrg fyrir því að tryggja að landsmenn hafi aðgang að heilbrigðisþjónustu. Yfirvöld hafi innleitt ríkisrekið tryggingarkerfi árið 2014 (e. the Health Reform Plan), en samkvæmt því geti ríkisborgarar fengið allt að 90% af meðferðarkostnaði endurgreiddan frá yfirvöldum. Samkvæmt skýrslunni hafi heilbrigðiskerfið í Íran, sem sé bæði ríkis- og einkarekið, tekið markverðum framförum undanfarna áratugi. Yfirvöld verji um 8,7% af landsframleiðslu til heilbrigðismála og séu um 1100 spítalar, 3700 heilsugæslustöðvar, 6400 endurhæfingarstöðvar og 17.000 heilsuhús (e. health houses) í Íran. Þar af bjóði yfir 50 spítalar, flestir í Teheran, upp á geðheilbrigðisþjónustu.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

M byggir umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum af hálfu X, þekkts stjórnmála- og viðskiptamanns í landinu. X sé ástæða þess að K hafi verið handtekin af írönsku leyniþjónustunni og gert að sæta fangelsisrefsingu í heimaríki. K byggir umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hún verði handtekin snúi hún aftur til heimaríkis og gert að sæta tilefnislausri fangelsisrefsingu vegna athafna M í starfi hans hjá Melli banka.

Mat á trúverðugleika frásagna kærenda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun og kærunefnd, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki þeirra.

Í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun kvað M helstu ástæður flótta síns vera vegna þess að í starfi hans, sem kerfisstjóri í ríkisrekna bankanum Bank Melli, hafi hann orðið var við ólögmæta háttsemi fyrirtækis í eigu X, sem sé með sterk pólitísk tengsl, og tilkynnt það til yfirmanna sinna í bankanum. Málinu hafi verið vísað áfram til dómstóla sem hafi óskað eftir því við bankann að gera skýrslu um málið. M hafi þá verið fenginn til þess að gera áðurnefnda skýrslu. Hafi X þá byrjað að hóta M símleiðis og fundið ástæðu til að senda K í fangelsi. Einnig telji M að X hafi staðið að baki leit lögreglu í bifreið þeirra hjóna og innbroti á heimili þeirra. Tveir einstaklingar, m.a. starfsmaður bankans, hafi verið handteknir vegna málsins og sætt refsingu. Jafnframt greindi M frá því að eftir að hann kom hingað til lands hafi X, eigandi framangreinds fyrirtækis sem hann hafi afhjúpað, yfirgefið fyrirtækið.

Í viðtölum sínum hjá Útlendingastofnun greindi K frá því að hafa flúið heimaríki aðallega af ótta við ofsóknir af hálfu yfirvalda þar sem búið sé að dæma hana til óhóflegrar fangelsisrefsingar fyrir að hafa tekið þátt í mótmælum. K kvaðst hafa tekið þátt í mótmælum í heimaríki í september 2022. Hún hafi verið handtekin, ásamt fleira fólki, og verið í haldi lögreglu í eina nótt. Sex mánuðum seinna hafi hún tekið eftir breytingum í hegðun M, en hann hafi ekkert viljað segja henni. Í lok mars/byrjun apríl 2023 hafi verið sett upp tímabundin lögreglustöð í íbúðagötu kærenda. Í tvígang hafi lögreglumenn leitað í bifreið þeirra, en ekkert fundið og þau fengið að halda áfram ferð sinni. Eftir þetta hafi verið brotist inn á heimili þeirra hjóna, en eina sem hafi verið tekið var tölva og einn sími. Gull og önnur verðmæti hafi verið látin vera. Kærendur hafi leitað aðstoðar lögreglu sem hafi tjáð þeim að innbrotið hafi verið óhefðbundið þar sem önnur verðmæti hafi verið látin ósnert. Eftir þetta hafi M gert K grein fyrir fjármálamisferlinu sem hann hafi uppljóstrað um í bankanum og öllu því tengdu. Stuttu seinna hafi þrír einstaklingar, sem K telji vera úr írönsku leyniþjónustunni, neytt hana til að fara með þeim. Hafi K verið yfirheyrð í tvígang, m.a. um gögn tengd M. Eftir fyrri yfirheyrsluna hafi hún verið færð fyrir dómara og henni tjáð að fjölskylda hennar yrði að greiða 500 milljónir íranskra ríal í tryggingu gegn því að hún yrði látin laus. Fjórum dögum seinna hafi M greitt trygginguna og K verið látin laus. Í viðtali sínu greindi K jafnframt frá því að í seinni yfirheyrslunni hafi henni verið tjáð að hún þyrfti að ræða við M um að draga umrædda skýrslu til baka og ekki skipta sér af hlutum sem komi honum ekki við. Einnig hafi henni verið tjáð að það væri ekkert mál að opna aftur málið hennar frá mótmælunum í september 2022. Tveimur mánuðum seinna hafi hún bæði fengið rafrænt fyrirkall frá dómstólum í heimaríki og einnig fengið það sent heim til sín. Vinur hennar og M, sem sé lögfræðingur, hafi ráðlagt þeim að opna ekki rafræna útgáfu fyrirkallsins svo ekki kæmi melding um að bréfið frá dómstólum væri móttekið af henni. Eftir að K var komin hingað til lands hafi hún ráðið sama lögfræðing sem umboðsmann sinn og hann hafi fengið fleiri gögn send frá dómstólum. Aðspurð kvað K atvikið með bankann hafa byrjað í lok febrúar/byrjun mars 2023 og nafngreindi X. Auk framangreinds greindi K frá því að X hafi staðið að baki framangreindum atburðum, m.a. þegar hún hafi verið í haldi leyniþjónustunnar. Þá kvaðst K hafa fengið fimm ára fangelsisdóm í heimaríki fyrir að hafa unnið gegn yfirvöldum. Hún kvaðst ekki hafa getað áfrýjað niðurstöðu dómstóla þar sem um sé að ræða endanlega ákvörðun og að það hefði ekki skipt máli þótt hún hefði verið með besta lögmanninn. Jafnframt kvaðst hún ekki hafa getað áfrýjað dómsniðurstöðunni þar sem hún hafði yfirgefið landið áður en niðurstaðan hafi legið fyrir. Aðspurð kvaðst kærandi hafa getað yfirgefið heimaríki sitt þar sem hún hafði ekki opnað rafræna bréfið. Ef hún hefði opnað það hefði hún ekki mátt yfirgefa landið.

Hinn 6. mars 2025 sendi kærunefnd viðbótarspurningar til kærenda til að fá frekari upplýsingar um gögn sem þau hafi sent ljósmyndir af til kærunefndar 6. febrúar 2025. Svör kærenda bárust nefndinni 7. mars 2025. Kærendur voru beðin um að gera grein fyrir því hver hafi sent þeim umrædd gögn og hvernig sá aðili hafi aflað þeirra. Jafnframt voru þau beðin um að gera grein fyrir því hvers vegna kærendur hafi ekki lagt gögnin fram á fyrri stigum málsins. Kærendur greindu frá því að gagnanna hafi verið aflað með milligöngu lögfræðings kærenda í heimaríki. Gögnin hafi verið send á heimili ótilgreindra Írana í Tyrklandi og send þaðan á heimilisfang ótilgreindra Írana á Íslandi. Ástæða þess að gögnin hafi ekki verið send beint frá Íran hingað til lands sé sú að þá hafi gögnin verið háð skoðun, sem hefði getað skapað vandamál fyrir sendanda gagnanna. Af þeim sökum hafi skjölin fyrst verið flutt með rútubifreið frá Íran til Tyrklands og síðan send til Íslands með bréfpósti. Kærendur hafi síðan sótt gögnin á pósthús hér á landi. Þá kváðust kærendur hafa lagt fram rafræn frumrit gagnanna hjá Útlendingastofnun, en í hinum kærðu ákvörðunum hafi stofnunin ranglega talið þau vera afrit. Vegna þessara forsendna stofnunarinnar hafi kærendur ákveðið að leggja það á sig að biðja um efnisskjölin í pappírsútgáfu frá dómstólnum í Íran, ásamt þýðingum af þeim.

Til að varpa nánara ljósi á málsástæður kærenda, m.a. í ljósi nýrra gagna, taldi kærunefnd rétt að fá kærendur til viðtals hjá nefndinni til þess að fá betri upplýsingar frá þeim um ákveðin atriði. Mættu kærendur til viðtals hjá nefndinni 24. mars 2025. M greindi m.a. frá því í viðtali sínu að hann sé ekki með nein gögn varðandi meint innbrot á heimili hans og K. Hins vegar kvað hann þau hjónin hafa fengið skýrslu frá lögreglunni um innbrotið, en að þau hafi ekki viljað taka hana með sér úr landi. Þá kvað hann aðeins hafa verið um að ræða kvittun fyrir móttöku kæru og að þau hafi ekki talið slík gögn hafa þýðingu. Aðspurður um hlutverk hans innan Melli banka kvaðst M hafa gegnt starfi kerfisstjóra og að það hafi m.a. falið í sér samskipti við önnur útibú bankans. Hann hafi starfað í 13 ár hjá bankanum, en þó sem starfsmaður annars fyrirtækis sem veitti bankanum þjónustu. M kvaðst ekki hafa verið sagt upp störfum í bankanum, bara að hann hafi fengið fimm mánaða starfssamning í stað árs samnings eins og venjan hafi verið. Aðspurður kvaðst M hafa verið með aðgang að Adliran kerfinu síðan árið 2016 eða 2017. Í viðtalinu var M spurður nánar út í skýrsluna sem hann hafi átt að hafa gert. Hvað þetta atriði varðar kvaðst kærandi fyrst hafa leitað til yfirmanns tölvudeildar bankans vegna fjármálamisferlisins, en hann hafi ekkert aðhafst í málinu. M hafi síðan sjálfur sagt fjármáladeild bankans að greiða ekki reikning til fyrirtækisins sem hafi staðið að misferlinu, en það hafi samt verið gert. Hann hafi þá leitið til hærra setts yfirmanns innan bankans sem hafi beint málinu til sérstakrar skrifstofu í bankanum sem rekin sé af stjórnvöldum og kallist Herostat. Framangreind skrifstofa hafi sent málið áfram til dómstóla, sem hafi síðan óskað eftir því við skrifstofuna að fá ítarlegri skýrslu um málið. Ósk um skýrslugerðina hafi þá verið send áfram á tölvudeild bankans og M sérstaklega verið beðinn um að vinna skýrsluna. Kvaðst M hafa átt erfitt með að vinna skýrsluna þar sem fyrirtækið sem hann hafi unnið hjá hafi takmarkað aðgang hans að gögnum bankans. M hafi gert skýrsluna í byrjun árs 2023. Þá kvað M samstarfsfélaga sína ekki hafa vitað af málinu. Aðspurður hvers vegna K hafi ekki áfrýjað niðurstöðunni úr dómsmáli hennar til æðri dómstóls kvað hann það hafa verið vegna þess að þau voru þá farin úr landi og að það hefði ekki breytt neinu fyrir hana. Þá hafi K ráðið sér lögmann eftir að hafa fengið dómsniðurstöðuna. K greindi m.a. frá því í viðtali sínu að hafa mótmælt tvo eða þrjá daga í röð í september 2022 og í kjölfarið hafa sætt gæsluvarðhaldi í eina nótt. Aðspurð kvað hún írönsku leyniþjónustuna hafa yfirheyrt hana um M, starf hans og einhver skjöl tengd honum. Þá kvaðst hún hafa getað áfrýjað dómsniðurstöðunni í máli sínu, en að hún hafi ekki gert það þar sem það hafi ekki verið ástæða til þess.

Kærunefnd efast ekki um að M hafi gegnt starfi kerfisstjóri í ríkisrekna bankanum Bank Melli til fjölda ára og að hann hafi uppljóstrað um fjármálamisferli tiltekins fyrirtækis sem hafi verið í viðskiptum við bankann. Hins vegar ber frásögn M ekki með sér að hann sé sérstaklega berskjaldaður eða eigi á sérstakri hættu að sæta aftur þeim atvikum sem hann hefur lýst eða að honum sé ómögulegt að leita aðstoðar yfirvalda telji hann ástæðu til. Ótrúverðugt er að M eigi á hættu ofsóknir af hálfu X verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis, einkum í ljósi þess að hann kvað X vera búinn að yfirgefa fyrirtækið og verður ekki séð að hann hafi því lengur hagsmuna að gæta. Einnig er litið til þess að sérstök skrifstofa á vegum stjórnvalda, sem M kvað starfandi í bankanum, hafi sent málið áfram til dómstóla sem hafi rannsakað málið, m.a. með því að hafa óskað eftir því við bankann að skila skýrslu um málið. Þá greindi M frá því að tveir einstaklingar tengdir misferlinu hafi fengið dóm hvor um sig vegna málsins. Verður því lagt til grundvallar að M hafi getað leitað til yfirvalda í heimaríki sínu vegna þess fjármálamisferlis sem hann hafi komist að og að honum standi jafnframt til boða að leita aðstoðar yfirvalda vegna hótana eða annars áreitis. M hafi því ekki ástæðuríkan ótta við að sæta ofsóknum í heimaríki. Með vísan til framangreinds verður jafnframt ekki lagt til grundvallar að athafnir M og rannsókn á fjármálamisferli á vinnustað hans séu ástæða þess að K hafi fengið fangelsisdóm í heimaríki.

Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að K telji sig hafa ástæðuríkan ótta við ofsóknir sem felist í saksókn eða refsingu sem sé óhófleg eða mismuni einstaklingum á ómálefnalegum grundvelli og synjun um notkun réttarúrræða sem leiði til óhóflegrar og mismunandi refsingar, sbr. c- til d-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Jafnframt að hún telji að ofsóknirnar megi rekja til stjórnmálaskoðana hennar, sbr. e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Í umfjöllun í handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna um stjórnmálaskoðanir í skilningi alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 kemur fram að umsækjandi verði að sýna fram á að hann óttist að verða fyrir ofsóknum vegna þessara skoðana sinna. Gengið sé út frá því að stjórnmálaskoðanir umsækjanda feli í sér gagnrýni á stefnu eða aðferðir stjórnvalda, og séu skoðanirnar stjórnvöldum ekki þóknanlegar. Einnig sé gert ráð fyrir að stjórnvöldum sé kunnugt um slíkar skoðanir eða að þau ætli að umsækjandi hafi þær. Við mat á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli stjórnmálaskoðana í skilningi samningsins er þannig ekki skilyrði að viðkomandi hafi skoðanir sem feli í sér gagnrýni á stjórnvöld, heldur aðeins að stjórnvöld ætli að umsækjandi hafi slíkar skoðanir. Samkvæmt e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga vísa stjórnmálaskoðanir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laganna einkum til skoðana á stefnumótun og aðferðum stjórnvalda sem kunna að beita ofsóknum án tillits til þess hvort viðkomandi hefur aðhafst eitthvað til að tjá skoðanir sínar. Í ljósi orðalags ákvæðisins, og með hliðsjón af því sem fram kemur í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, verður lagt til grundvallar að ætlaðar stjórnamálaskoðanir geti einnig fallið undir e-lið 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar var frásögn K metin ótrúverðug með vísan til misræmis í frásögn hennar, misræmis milli frásagna hennar og M og skorts á framlögðum gögnum. Við meðferð málsins hjá kærunefnd hafa kærendur lagt fram frumrit gagna máli sínu til stuðnings og þá var framburður kærenda í viðtali hjá kærunefnd og svör þeirra við viðbótarspurningum nefndarinnar til þess fallin að varpa skýrara ljósi á frásögn þeirra.

Kærendur lögðu fram gögn sem þau kváðu stafa frá dómstólum í Íran ásamt staðfestum frumritum af löggiltri þýðingu þeirra. Um er að ræða tilkynningu um lausn K úr varðhaldi gegn tryggingu, dags. 6. júní 2023, tvö rafræn fyrirköll stíluð á K, dags. 7. ágúst og 10. október 2023, dómsúrskurð um að K sé gert að sæta fangelsisvist fyrir þátttöku hennar í mótmælum, dags. 5. desember 2023, og handtökuskipun á hendur K, dags. 27. febrúar 2024. Umrædd gögn voru send til rannsóknar hjá skilríkjarannsóknastofu lögreglustjórans á Suðurnesjum 14. mars 2025. Var það niðurstaða rannsóknarinnar, dags. 5. apríl 2025, að öll skjölin væru ótraust að forminu til en að engar falsanir hafi verið að sjá. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu um að ekki hafi verið hægt að sannreyna sönnunargildi umræddra gagna verður sá vafi metinn kærendum í hag eins og hér stendur á. Þrátt fyrir að ekki verði fallist á að K hafi hlotið dóm í heimaríki kærenda vegna þrýstings frá X verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að K eigi raunverulega á hættu að sæta fangelsisrefsingu í heimaríki vegna stjórnmálaskoðana hennar.

Með vísan til framburðar K og framlagðra gagna er ljóst að K hefur skoðanir sem fela í sér gagnrýni á stefnu og aðferðir stjórnvalda í Íran. Ljóst er að skoðanir K eru stjórnvöldum ekki þóknanlegar. Birtust skoðanir K í myndbandi á aðgangi hennar á tilgreindu samskiptaforriti og í þátttöku í mótmælum. Þá er ljóst af framlögðum gögnum að írönskum stjórnvöldum er kunnugt um skoðanir K.

Þegar frásögn K, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum hennar í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að K hafi sýnt fram á með rökstuddum hætti að hún eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki á grundvelli stjórnmálaskoðana sinna, sbr. e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, sem felist í saksókn eða refsingu sem sé óhófleg og synjun um notkun réttarúrræða sem leiði til óhóflegrar refsingar, sbr. c- og d-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þar sem ótti K við ofsóknir stafar frá yfirvöldum í heimaríki hennar er ljóst að hún getur ekki flutt sig um set innanlands og fengið raunverulega vernd í öðrum landshluta í heimaríki, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að K uppfylli skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður og hefur þar af leiðandi rétt til alþjóðlegrar verndar hér á landi, sbr. 1. mgr. 40. gr. sömu laga.

5.5 Útilokunarástæður samkvæmt 2. mgr. 40. gr. laga um útlendinga

Flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga sem er hér á landi eða kemur hér að landi hefur samkvæmt umsókn rétt til að fá hér alþjóðlega vernd, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga um útlendinga. Í ákvæði 2. mgr. 40. gr. laga um útlendinga er fjallað um útilokunarástæður frá 1. mgr. ákvæðisins sem leiða til þess að flóttamaður á ekki rétt til að fá alþjóðlega vernd hér á landi.

Í máli þessu er ekkert sem bendir til þess að aðstæður K falli undir útilokunarástæður 2. mgr. 40. gr. laga um útlendinga.

5.6 Ákvæði 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. á maki eða sambúðarmaki einstaklings sem nýtur alþjóðlegrar verndar og börn hans yngri en 18 ára án maka eða sambúðarmaka einnig rétt á alþjóðlegri vernd nema sérstakar ástæður mæli því í mót. Með vísan til framangreinds er ljóst að M uppfyllir skilyrði 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga og verður honum veitt dvalarleyfi hér á landi samkvæmt 73. gr. laganna. Af gögnum málsins verður ráðið að K sé barnshafandi en engar upplýsingar hafa borist um fæðingu barns.

5.7 Samantekt

Að öllu framangreindu virtu er fallist á aðalkröfu K um að fella úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar og veita henni alþjóðlega vernd á Íslandi á grundvelli 1. mgr. 37. gr. útlendingalaga, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðsamnings um stöðu flóttamanna. M er veitt dvalarleyfi hér á landi samkvæmt 73. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga.

Í ljósi þess að kærunefnd útlendingamála hefur fallist á aðalkröfu kærenda verða aðrar kröfur kærenda ekki teknar til umfjöllunar í máli þessu.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru felldar úr gildi. K er veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 40. gr. s.l. M er veitt alþjóðleg vernd hér á landi á grundvelli 2.mgr. 45. gr. laga um útlendinga. Lagt er fyrir stofnunina að veita kærendum dvalarleyfi á grundvelli 73. gr. laga um útlendinga.

The decisions of the Directorate of Immigration are vacated. Appellant K is granted international protection in accordance with Article 37, paragraph 1, and Article 40, paragraph 1, of the Act on Foreigners. Appellant M is granted protection based on Article 45, paragraph 2. The Directorate is instructed to issue their residence permit on the basis of Article 73 of the Act on Foreigners.

Þorsteinn Gunnarsson

Vera Dögg Guðmundsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka