Mál nr. 105/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 105/2025

Fimmtudaginn 7. ágúst 2025

A

gegn

B

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Kári Gunndórsson lögfræðingur, Björn Jóhannesson lögfræðingur og Helgi Viborg sálfræðingur.

Þann 17. febrúar 2025 barst úrskurðarnefnd velferðarmála framsent erindi kæranda frá  úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Með erindinu, dags. 3. febrúar 2025, kærði A, tafir á afhendingu gagna og gerði þá kröfu að úrskurðarnefnd um upplýsingamál úrskurðaði um afhendingu af myndupptökum af viðtölum við dætur kæranda í Barnahúsi, sem og endurriti þeirra viðtala.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Þann 18. febrúar 2025 óskaði úrskurðarnefnd velferðarmála eftir greinargerð B sem barst nefndinni með bréfi 3. mars 2025 ásamt gögnum málsins og úrskurðum barnaverndarþjónustunnar, dags. 19. febrúar 2025, þar sem kæranda var formlega synjað um afhendingu af upptökum af viðtölum í Barnahúsi við, C og D.

Í úrskurðarorðum úrskurðar vegna D segir m.a., auk þess sem bent var á kæruheimild til úrskurðarnefndar velferðarmála:

„Faðir hefur þegar fengið afhent öll gögn málsins, að undanskildum myndbandsupptökum af viðtölum við dætur hans sem fóru fram í Barnahúsi til að kanna hvort þær hefðu orðið fyrir ofbeldi, líkt og tilkynningar og frásagnir stúlknanna báru með sér. Faðir hefur þegar fengið afhenta minnispunkta viðtalanna tveggja þar sem fram kemur að báðar stúlkurnar greindu frá því að hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi af hálfu föður. Faðir telur það hagsmuni sína að fá afrit af myndbandsupptökunum. Lögfræðingur og deildarstjóri B hafa metið gögnin í samstarfi við sérhæfðan starfsmann, þ.e. málstjóra barnaverndarmála stúlknanna og komist að þeirri niðurstöðu að umrædd myndbandsupptaka geti skaðað hagsmuni barnsins þar sem tekin hefur verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn og að rannsóknarhagsmunir geti hlotið skaða af. Þá er hætta á að stúlkan muni ekki greina frá frekara ofbeldi eða slæmum aðstæðum sínum í framtíðinni né upplifa traust til fagaðila ef svo viðkvæm myndbandsupptaka er afhent föður, sem er til umfjöllunar í upptökunni og hún ber ótta til. Því er synjað að afhenda föður afriti af myndbandsupptökum viðtala Barnahúss við D.“.

Í úrskurðarorðum úrskurðar vegna C segir m.a., auk þess sem bent var á kæruheimild til úrskurðarnefndar velferðarmála:

„Faðir hefur þegar fengið afhent öll gögn málsins, að undanskildum myndbandsupptökum af viðtölum við dætur hans sem fóru fram í Barnahúsi til að kanna hvort þær hefðu orðið fyrir ofbeldi, líkt og tilkynningar og frásagnir stúlknanna báru með sér. Faðir hefur þegar fengið afhenta minnispunkta viðtalanna tveggja þar sem fram kemur að báðar stúlkurnar greindu frá því að hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi af hálfu föður. Faðir telur það hagsmuni sína að fá afrit af myndbandsupptökunum. Lögfræðingur og deildarstjóri B hafa metið gögnin í samstarfi við sérhæfðan starfsmann, þ.e. málstjóra barnaverndarmála stúlknanna og komist að þeirri niðurstöðu að umrædd myndbandsupptaka geti skaðað hagsmuni barnsins þar sem tekin hefur verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn og að rannsóknarhagsmunir geti hlotið skaða af. Þá er hætta á að stúlkan muni ekki greina frá frekara ofbeldi eða slæmum aðstæðum sínum í framtíðinni né upplifa traust til fagaðila ef svo viðkvæm myndbandsupptaka er afhent föður, sem er til umfjöllunar í upptökunni og hún ber ótta til. Því er synjað að afhenda föður afriti af myndbandsupptökum viðtala Barnahúss við C.“

Athugasemdir kæranda bárust með bréfi, dags. 8. apríl 2025 og voru þær sendar barnaverndarþjónustunni til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 10. apríl 2025. Athugasemdir B bárust með bréfi, dags. 23. apríl 2025 og voru þær sendar kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 29. apríl 2025. Athugasemdir kæranda bárust með bréfi, dags. 5. maí 2025 og voru þær sendar B til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. maí 2025. Athugasemdir B bárust með bréfi, dags. 19. maí 2025 og voru þær sendar kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 21. maí 2025. Athugasemdir kæranda bárust með bréfi, dags. 10. júní 2025 og voru þær sendar B til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 11. júní 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í framsendri kvörtun kæranda er gerð sú krafa, að úrskurðarnefnd um upplýsingamál úrskurði að B verði gert að afhenda kæranda öll gögn er varða rannsóknarviðtöl, sem tekin voru við dætur kæranda í barnahúsi þann 6. nóvember 2024, þar með talin afrit af upptökum viðtalanna sem og endurrit þeirra.

B hafi þann 4. september 2023 borist tilkynning sálfræðings við H, um ætluð atvik í samskiptum kæranda og dætra hans. Kærandi og móðir stúlknanna skildu snemma árs 2023 og hafa stúlkurnar að mestu leyti dvalið hjá móður síðan.

Á þeim tíma sem frá skilnaðinum sé liðinn hafi móðir gengið afar langt í innrætingu barnanna, með það fyrir augum að hafa neikvæð áhrif á samband þeirra við undirritaðan (e. parental alienation syndrome). Sú viðleitni móður hafi því miður gengið með eindæmum vel og hafi m.a. leitt til þess að könnun máls sé hafin af B.

Krafa um aðgang að gögnum þeirra mála sem voru til könnunar hjá sveitarfélaginu hafi verið send E þann 17. september 2024 í gegnum vefsíðu sveitarfélagsins. Með erindi dags. 2. október sama ár hafi afhendingu gagna í málum X og X verið hafnað m.v.t. 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 (bvl.).

Þann 14. nóvember 2024 fundaði kærandi með forsvarsmönnum B og í kjölfarið hafi verið lögð fram ný beiðni um afhendingu gagna málanna. Sú beiðni hafi svo verið ítrekuð 19. nóvember, 22. nóvember, 29. nóvember og 3. desember 2024. Þann 19. desember [2024] barst kæranda svo hluti þeirra gagna, er málið varðar.

Á meðal þeirra gagna sem afhent voru þann 19. desember 2024 voru minnispunktar Barnahúss vegna rannsóknarviðtala sem tekin voru við dætur kæranda þann 6. nóvember 2024. Með tölvupósti sendum þann 20. desember 2024, til F og G, starfsmanna B, krafðist kærandi þess að fá afrit af upptökum af viðtölum við stúlkurnar í barnahúsi, sem og endurriti þeirra viðtala. Þeirri beiðni hafi í engu verið svarað.

Kærandi sé ótvíræður aðili máls skv. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og eigi óskorðaðan rétt á aðgangi að öllum gögnum er mál hans varðar, sbr. 15. gr. sömu laga. Meginregla laganna sé sú að málsaðili eigi ekki aðeins rétt á því að kynna sér öll gögn er mál hans varða, heldur eiga aðilar jafnframt rétt á því að fá afrit af málsskjölum, sé þess óskað.

Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 17. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012, skal taka ákvörðun um það hvort orðið verður við beiðni um aðgang að gögnum svo fljótt sem verða má sbr. 9. gr. laga nr. 37/1993. Hafi beiðni ekki verið afgreidd inna sjö daga frá móttöku hennar skal skýra aðila frá ástæðum tafanna og hvenær ákvarðana má vænta. Hafi beiðni um aðgang að gögnum ekki verið afgreidd innan 30 virkra daga frá móttöku hennar er beiðanda heimilt að vísa málinu til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem þá úrskurðar um rétt til aðgangs að gögnum.

[Þann 3. febrúar 2025] hafi 45 dagar verið liðnir frá því að krafan hafi verið sett fram, þar af 32 virkir dagar. Þrátt fyrir þann tíma sem liðinn sé hafi B ekki orðið við beiðninni né gefið skýringu á því hverju töfin sætir – þvert á móti sé staðan einfaldlega sú að þjónustan hafi engu svarað. Ljóst sé að um umrædd beiðni varðar verulega einkahagsmuni kæranda og því ekki á öðru stætt en að krefjast þess að kærunefnd upplýsingamála hlutist til í málinu.

Í athugasemdum kæranda, dags. 8. apríl 2025, við greinargerð B kemur fram að áður en fjallað sé um efnisleg atriði sé kærandi knúinn til að vekja athygli á eftirfarandi atriðum, er snúa að formhlið málsins og afgreiðslu þess hjá sveitarfélaginu.

1. Ákvörðun um synjun afhendingar gagna tekin eftir kvörtun til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Eins og ráða má af fyrirliggjandi gögnum í málinu, sé ljóst að B hafi ekki tekið afstöðu til kröfu kæranda um afhendingu umræddra gagna, fyrr en eftir að málið hafði verið kært til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Kæra til úrskurðarnefndarinnar hafi verið send 3. febrúar 2025. Þann 18. febrúar sendi úrskurðarnefndin erindi til B hvar óskað sé eftir greinargerð í málinu. Degi síðar, þann 19. febrúar [2025], hafi verið haldinn meðferðarfundur barnaverndarmála hjá bænum, sem þá hafi úrskurðað að hafna skuli kröfu kæranda í málinu, m.a. á grundvelli þess að „umrædd myndbandsupptaka geti skaðað hagsmuni barnsins þar sem tekin hefur verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn og að rannsóknarhagsmunir geti hlotið skaða af.“

Af framangreindu sé ljóst að ákvörðun sveitarfélagsins um synjun á afhendingu umræddra gagna komi til eftir að málið hafi verið kært til æðra stjórnvalds. Synjun sveitarfélagsins og röksemdir þess í málinu séu því ekki reistar á forsvaranlegum lagagrundvelli.

2. Rökvillur í málatilbúnaði B

Auk framangreinds formgalla í afgreiðslu sveitarfélagsins, sé ljóst að málatilbúnaður B í málinu stenst illa frekari skoðun. Eins og að framan greini byggir E synjun sína m.a. á því að ekki sé forsvaranlegt að afhenda umrædd gögn til að vernda megi mögulega rannsóknarhagsmuni í eftirfarandi lögreglurannsókn og að afhending geti rýrt traust stúlknanna til fagaðila. Slík rannsókn yrði hins vegar þvert á vilja bæði stúlknanna og móður þeirra, sem B hafi lagt áherslu á að ekki eigi að fara gegn. Ekki verði séð að bókanir B á meðferðarfundi 19. febrúar [2025] beri þess merki, að nefndin hafi áhyggjur af því að boðuð kæra leiði til þess að traust stúlknanna til fagaðila rýrni.

Auk alls sem að framan sé getið, sé óhjákvæmilegt að benda á rökvilluna í málflutningi B, hvar ein málsástæða höfnunarinnar sé að „tekin hefur verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn,“ sbr. úrskurðina frá 19. febrúar [2025], sem forsvarsmaður barnaverndar í sveitarfélaginu staðfestir svo í pósti sínum til undirritaðs þann 31. mars [2025], að enn eigi eftir að fá fram afstöðu stúlknanna til lögreglurannsóknar. Af því megi ráða að B hafi þvert á úrskurðinn sinn frá 19. febrúar ekki tekið ákvörðun um að „senda málið í lögreglurannsókn“.

3. Andmælaréttur málsaðila barnaverndarmála

Ljóst sé að umræddar upptökur af viðtölum við stúlkurnar séu á meðal þess efnis, sem B hafi byggt ákvarðanir sínar á. Ljóst sé að málsaðilar geta illa gætt hagsmuna sinna þegar þeir hafa ekki fullan aðgang að þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu. Samantekt þeirra framburða sem stúlkurnar hafa gefið hafa þegar verið afhentar. Ekki hafi verið rökstutt með nokkrum hætti, með hvaða hætti mögulegir rannsóknarhagsmunir séu fyrir borð bornir, ef upptökur eða endurrit þeirra væru afhent kæranda. Mögulega og óorðna rannsóknarhagsmuni þurfi jafnframt að vega á móti rétti kæranda til aðgangs að gögnum máls og andmælarétti kæranda.

4. Forsenda synjunar ekki til staðar

Með úrskurði sínum frá 19. febrúar 2025 byggir B synjun sína um afhendingu gagna á 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Til að byggt verði á umræddu ákvæði laganna verður hins vegar að liggja fyrir raunverulegur, rökstuddur og hlutlægur réttlætingargrundvöllur fyrir að afhending skjals skaði verulega hagsmuni barns og samband þess við foreldra eða aðra. Þessari reglu ber að beita á meðalhófsgrundvelli, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og málsmeðferðarreglum framangreindra laga. Ákvörðun sem byggir á almennum vangaveltum [B] um að traust stúlknanna kunni að bíða hnekki dugir vart til, sér í lagi í ljósi annarra ákvarðana nefndarinnar sbr. það sem að framan hafi verið rakið.

Að öllu framangreindu virtu sé ítrekuð sú krafa kæranda, að úrskurðarnefnd velferðarmála úrskurði að B skuli afhenda kæranda öll gögn er varða rannsóknarviðtöl, sem tekin voru dætur kæranda í barnahúsi þann 6. nóvember 2024, þar með talin afrit af upptökum viðtalanna sem og endurrit þeirra.

Áskilinn sé allur réttur til þess að koma á framfæri frekari gögnum, lýsingu málavaxta, bera fyrir sig nýjar eða breyttar málsástæður og lagarök, á síðari stigum.

Í athugasemdum kæranda við greinargerð B kemur fram að kærandi geri margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við framlagningu sveitarfélagsins á umræddum skýrslum í máli þessu, sem rekið sé fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála.

1. Afturhvarf frá fyrri rökstuðningi B

Kærandi geri athugasemdir við framsetningu erindis B til úrskurðarnefndar velferðarmála, þar sem sveitarfélagið teflir fram rökum sem eiga ekki erindi við það úrlausnarefni, sem sé til umfjöllunar hjá úrskurðarnefndinni. Þannig snýr meginhluti umfjöllunar B í erindi sveitarfélagsins til úrskurðarnefndar velferðarmála um efnisatriði þess máls, sem hefur verið til umfjöllunar hjá E.

Krafa kæranda snýr að afhendingu tiltekinna gagna, sem B hefur hafnað því að afhenda, á grundvelli tiltekinna raka. Af erindi B að dæma megi ætla að ekki sé lengur byggt á þeim rökum sem leiddu til þess að kæranda hafi verið synjað aðgangs að umþrættum gögnum, heldur sé teflt fram nýjum rökum, sem öll snúa að efnisatriðum málsins sem sé á borði barnaverndaryfirvalda í E.

2. Framsetning erindis B til úrskurðarnefndar velferðarmála

Af erindi B til úrskurðarnefndar velferðarmála að dæma, mætti ætla að sveitarfélagið hefði fengið linnulausar tilkynningar um meint ofbeldi kæranda í garð dætra sinna. Þannig sé vísað í „tilkynningar“ í fleirtölu í 2. ml. 1. mgr. bréfs sveitarfélagsins. Í 3. ml. komi svo fram að „[á]fram bárust tilkynningar um ofbeldi…“.

Skiljanlega veki þessi framsetning B þau tilætluðu hughrif, að eitthvað mikið bjáti á í samskiptum kæranda við stúlkurnar. Þegar betur sé að gáð, háttar hins vegar svo, að sjö tilkynningar hafa borist barnaverndaryfirvöldum vegna samskipta kæranda við stúlkurnar, í kjölfar erfiðs skilnaðar við móður þeirra. Þessar sjö tilkynningar séu hins vegar aðeins vegna þriggja atvika, sem áttu sér stað í samskiptum kæranda og dætra hans á 12-18 mánaða tímabili.

Hvað sem framangreindu líður sé hins vegar ljóst, að framangreind umfjöllun B í erindi sveitarfélagsins til úrskurðarnefndar velferðarmála snýr að efnisatriðum undirliggjandi máls, sem sé til skoðunar hjá sveitarfélaginu, en ekki því máli sem sé til úrlausnar hjá úrskurðarnefnd velferðarmála.

Að mati kæranda virðist umrædd umfjöllun sveitarfélagsins hafa þann eina tilgang, að meiða æru og persónu kæranda, með bæði ólögmætum og óforsvaranlegum hætti. Slík umfjöllun geti ekki orðið grundvöllur ákvarðanatöku æðra stjórnvalds, þegar tekin sé afstaða til þess, hvort hin kærða ákvörðun sé felld úr gildi.

3. Réttur aðila til afhendingu gagna í stjórnsýslumálum

Krafa kæranda snúi að afhendingu tiltekinna gagna í máli dætra hans, sem synjað hafi verið um afhendingu á af B m.v.t. þeirra raka. Þegar málið hafi verið kært til úrskurðarnefndar velferðarmála hafði verið upplýst að engin ákvörðun hafði verið tekin til kröfu kæranda um að fá umrædd gögn. Þvert á móti hafði kröfunni einfaldlega ekki verið svarað af sveitarfélaginu á þeim tímapunkti.

Aðilar máls eiga rétt á að fá aðgang að skjölum og öðrum gögnum, sem mál varðar, nema almennar takmarkanir stjórnsýsluréttar – eða sértækar takmarkanir barnaverndarlaga – eigi við. Takmarkanir á þessum rétti verða að vera sérstaklega réttlættar og byggðar á lögmætum sjónarmiðum. Ef fyrri rökstuðningur stenst ekki lengur, einhverra hluta vegna, þarf stjórnvaldið að endurnýja rökstuðning sinn með viðeigandi hætti, sé þess nokkur ástæða. Synjun án fullnægjandi röksemda brýtur gegn 15. gr. stjórnsýslulaga og er aðeins heimilt að takmarka upplýsingarétt aðila ef hagsmunir aðilans af afhendingu umræddra gagna þurfa að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum, sbr. 17. gr. laganna.

Í kjölfar þess að undirritaður beindi kröfum sínum til úrskurðarnefndar velferðarmála voru kröfur kæranda teknar til umfjöllunar hjá B og afhendingunni þá hafnað, m.v.t. þess að „tekin hefur verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn og að rannsóknarhagsmunir geti hlotið skaða af,“ eins og fram kom í tveimur samhljóða úrskurðum er varða málefni dætra kæranda.

Þegar ákvörðun B lá loksins fyrir, var synjunin fyrst og fremst byggð á þeim grunni, að kæra bæri málið til lögreglu, sem nú sé ljóst að ekki verði af. Af framangreindu leiði að forsenda synjunarinnar sé röng eða úr gildi fallin, sem leiðir til þess að ákvörðunin um að synja kæranda um aðgang að umræddum gögnum hafi verið byggð á rangri eða brostinni forsendu, sem aftur leiðir til þess að ákvörðun B um að synja kæranda um aðgang að umræddum gögnum sé nú óheimil eða, hið minnsta, ógildanleg.

Stjórnvöldum ber skylda til þess að rökstyðja ákvarðanir sínar í málum sem þessum, sbr. 1. mgr. 19. gr. stjórnsýslulaga. Í þessu máli megi nú ljóst þykja að rökstuðningur sá, sem ákvörðun B hafi á endanum verið byggð á, hafi verið ýmist rangur eða niður fallinn. Það, að B skuli halda fast við synjun sína um aðgang að umþrættum gögnum, þrátt fyrir að forsenda synjunarinnar hafi fallið brott, brjóti í bága við 15. gr. stjórnsýslulaga, sem og þá skyldu sem á sveitarfélaginu hvílir, þess efnis að byggja stjórnvaldsákvarðanir sínar á réttum og málefnalegum forsendum.

Þar sem forsenda synjunarinnar sé brott fallin eða hafi upphaflega verið röng, ber B að endurskoða fyrri ákvörðun sína. Það, að B geri það ekki, heldur kjósi heldur að bæta við gögnum í málið, sem tengjast ekki úrlausnarefninu með beinum hætti, heldur séu til þess fallin að sverta mannorð kæranda, sé, eins og ætla mætta að flestir myndu skilja, óheimilt.

Auk alls framangreinds skal það nefnt, að á þeim tímapunkti sem B tók ákvörðun um að synja kæranda um aðgang að umræddum gögnum, voru ekki – eða hið minnsta ekki nægar – efnislegar forsendur til að takmarka aðgang að gögnunum. Helgast það af þeirri staðreynd, að þegar gagnanna hafi verið krafist hafði ekki verið tekin ákvörðun um að krefjast lögreglurannsóknar.

Reyndar háttar svo til að þeirri lögreglurannsókn hafi aðeins verið hótað en aldrei krafist af sveitarfélaginu. Óumdeilt sé að sú hótun hafi fyrst verið sett fram eftir að kærandi kærði mál þetta til úrskurðarnefndarinnar. Nú liggi fyrir sveitarfélagið mun aldrei krefjast umræddrar lögreglurannsóknar. Af framangreindu leiðir, að rök þess efnis að „rannsóknarhagsmunir geti hlotið skaða af,“ eru ekki lengur því til fyrirstöðu að kæranda verði afhent umþrætt gögn.

4. Ný gögn lögð fram – refsivert brot starfsmanns B

Í bréfi B frá 23. apríl teflir sveitarfélagið fram nýjum gögnum, sem fram hafa komið í máli kæranda og dætra hans hjá barnavernd. Þau gögn snúa með engum hætti að þeim rökstuðningi sem beitt hafi verið af sveitarfélaginu til þess að hafna kæranda um aðgang að fyrirliggjandi gögnum í málinu.

Með framlagningu B á þessum nýju gögnum til úrskurðarnefndar velferðarmála, sé ljóst að umræddur starfsmaður sveitarfélagsins brýtur með alvarlegum og refsiverðum hætti fjölmörg lög, sem snúa að friðhelgi einkalífs kæranda og dætra hans, persónuvernd, trúnaðarskyldu opinberra starfsmanna og þeim málsmeðferðarreglum sem um stjórnsýslumál gilda.

Þau gögn, sem sveitarfélagið sendir úrskurðarnefnd velferðarmála, snúa að engu leyti að þeirri kærðu ákvörðun sem sé til úrlausnar hjá úrskurðarnefndinni. Er þar um að ræða að send séu mjög viðkvæm persónuleg gögn er m.a. snúa að kæranda og dætrum hans, í því máli sem sé undirliggjandi og til skoðunar hjá sveitarfélaginu. Umrædd gögn bæti með engum hætti nokkru við form- eða efnisþætti þess máls sem sé til umfjöllunar hjá úrskurðarnefnd velferðarmála og séu því með öllu óviðkomandi kvörtun kæranda til úrskurðarnefndarinnar.

Þess utan skal þess getið, að í umræddum skýrslum – sem kærandi kallaði eftir frá sveitarfélaginu þann 28. apríl hafði, þegar þetta er ritað þann 5. maí 2025, ekki fengið afhentar frá B – má finna margháttaðar ásakanir frá annarri dóttur kæranda, […], sem auk þess séu með öllu ósannar og ósannaðar. Tilgangur sveitarfélagsins með framlagningunni virðist því vera sá einn að dreifa óhróðri og sverta þannig bæði persónu og mannorð undirritaðs.

Auk þess sem að framan er ritað verði ekki séð að dreifing B á umræddum gögnum samrýmist þeim kröfum sem gerðar séu um vandaða stjórnsýsluhætti. Kærandi hafði ekki á nokkrum tímapunkti fengið tækifæri til þess að gæta hagsmuna sinna, hvað umrædd gögn varðar, sem brjóti augljóslega m.a. gegn andmælarétti undirritaðs, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, sem aftur sé brot gegn ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð. Þá sé ljóst að framlagningin brýtur aukinheldur gegn þagnarskylduákvæðum 8. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. einnig ákvæði X. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Að öllu framangreindu virtu sé ítrekuð sú krafa kæranda, að úrskurðarnefnd velferðarmála úrskurði að B skuli afhenda kæranda öll gögn er varða rannsóknarviðtöl, sem tekin voru af dætrum kæranda í barnahúsi þann 6. nóvember 2024, þar með talin afrit af upptökum viðtalanna sem og endurrit þeirra

Í athugasemdum kæranda við viðbótargreinargerð barnaverndarþjónustunnar segir:

1. Ógild forsenda synjunar á afhendingu gagna

Barnaverndarþjónustan haldi því fram í svarbréfi sínu, dags. 19. maí 2025, að synjun á afhendingu gagna byggi á rannsóknarhagsmunum og mögulegum skaða á hagsmunum stúlknanna, sbr. 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Kærandi mótmælir þessari röksemdafærslu á grundvelli þeirra röksemda sem áður hafa verið færðar fram, sem og af eftirtöldum ástæðum:

a. Brottfall rannsóknarhagsmuna

Eins og fram kemur í bókunum meðferðarfundar barnaverndarþjónustunnar, dags. 30. apríl 2025, hafi verið fallið frá áformum um lögreglurannsókn í málum beggja stúlknanna, að teknu tilliti til afstöðu þeirra og móður þeirra. Þar sem lögreglurannsókn sé ekki lengur til skoðunar, hafi fallið á brott forsenda barnaverndarþjónustunnar um nauðsyn þess að vernda meinta „rannsóknarhagsmuni“. Barnaverndarþjónustan hafi viðkennt í svarbréfi sínu að einungis hafi verið ákveðið að krefjast ekki lögreglurannsóknar „að svo stöddu,“ án þess að færa fram haldbær rök fyrir því hvers vegna rannsóknarhagsmunir gætu enn verið til staðar. Þessi rökstuðningur haldi ekki vatni og uppfylli ekki þær kröfur sem 19. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gerir til þess rökstuðnings sem stjórnvöld skulu færa fyrir máli sínu í stjórnsýslumálum sem þessu.

b. Meintur skaði á hagsmunum stúlknanna

Barnaverndarþjónustan fullyrðir að afhending gagna geti skaðað samband stúlknanna við foreldra eða aðra, án þess að færa fram nokkur rök því til stuðnings. Fullyrðingar um ótta stúlknanna við viðbrögð kæranda séu almenns eðlis og studdar eingöngu af skýrslum talsmanns, sem kærandi fékk á engum tímapunkti tækifæri til að andmæla, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Slík framsetning brjóti gegn andmælarétti kæranda og rétti til réttlátrar málsmeðferðar skv. stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu.

2. Óviðeigandi framlagning gagna og brot á persónuvernd

Barnaverndarþjónustan haldi áfram að leggja fram gögn sem snúa að efnisatriðum undirliggjandi barnaverndarmála, frekar en að einblína á kærða ákvörðun um afhendingu gagna. Kærandi ítrekar athugasemdir sínar frá 7. maí 2025 um að slík framlagning sé óviðeigandi og brjóti gegn lögum.

a. Brot á trúnaðarskyldu og persónuvernd

Gögnin sem barnaverndarþjónustan lagði fram, m.a. skýrslur talsmanns og bókanir meðferðarfunda, innihalda viðkvæmar persónuupplýsingar um kæranda og dætur hans. Þessi gögn snúa ekki að hinni kærðu ákvörðun og hafi verið lögð fram án samráðs við kæranda, sem brjóti gegn 8. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og X. kafla stjórnsýslulaga um þagnarskyldu. Enn fremur brjóti dreifing þessara gagna gegn lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga nr. 90/2018.

b. Tilgangur framlagningar

Eins og áður hafi verið bent á virðist tilgangur barnaverndarþjónustunnar með framlagningu þessara gagna vera að sverta mannorð kæranda, frekar en að styðja við synjun á afhendingu gagna. Fullyrðingar um meint ofbeldi, sem byggjast á ósönnuðum ásökunum, séu settar fram án þess að kærandi hafi fengið tækifæri til að bregðast við þeim. Slík háttsemi sé óforsvaranleg og brjóti gegn kröfum um vandaða stjórnsýsluhætti.

3. Skortur á málefnalegum rökstuðningi

Synjun barnaverndarþjónustunnar á afhendingu gagna stenst ekki kröfur stjórnsýslulaga um málefnalegan og fullnægjandi rökstuðning.

a. Rangar eða brostnar forsendur

Eins og fram komi í fyrri andsvörum kæranda hafi synjun barnaverndarþjónustunnar upphaflega verið byggð á rannsóknarhagsmunum, sem nú séu úr gildi fallnir. Barnaverndarþjónustan hafi ekki endurnýjað rökstuðning sinn með fullnægjandi hætti, heldur vísað til almennra fullyrðinga um ótta stúlknanna og mögulegan skaða. Slíkar fullyrðingar, án sönnunargagna, standast ekki 15. gr. stjórnsýslulaga, sem kveður á um rétt málsaðila til aðgangs að gögnum nema sérstakar takmarkanir eigi við.

b. Seinkun á málsmeðferð

Barnaverndarþjónustan hafi ekki brugðist við kröfu kæranda um afhendingu gagna fyrr en eftir kæru til úrskurðarnefndar velferðarmála, sem bendir til þess að synjunin hafi verið viðbragð við

kærunni frekar en byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Þessi seinkun brjóti gegn 9. gr. stjórnsýslulaga og 17. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012, sem skylda stjórnvöld til að afgreiða beiðnir innan sjö daga eða skýra ástæður tafanna.

4. Kröfur ítrekaðar

Með vísan til framangreinds ítrekar kærandi kröfu sína um að úrskurðarnefnd velferðarmála úrskurði að barnaverndarþjónustunni verði gert að afhenda öll gögn er varða rannsóknarviðtöl við dætur kæranda í Barnahúsi þann 6. nóvember 2024, þar með talin afrit af upptökum viðtalanna og endurrit þeirra.

Synjun barnaverndarþjónustunnar byggist á röngum, brostnum og/eða ófullnægjandi forsendum. Þá hafi framlagning gagna af hálfu sveitarfélagsins brotið með vítaverðum hætti gegn lögum um persónuvernd, trúnaðarskyldu opinberra starfsmanna og meginreglunni um réttláta málsmeðferð.

III.  Sjónarmið B

Af hálfu B er því hafnað að óskað hafi verið eftir lögreglurannsókn vegna kæru föður til úrskurðarnefndar velferðarmála. Í kjölfar þess að tilkynningar höfðu borist um ofbeldi hafi fjölskyldumeðferð verið reynd ásamt sálfræðimeðferð fyrir stúlkurnar. Áfram hafi borist tilkynningar um ofbeldi og stúlkurnar fóru því í könnunarviðtal í Barnahúsi þar sem þær staðfestu ofbeldisbeitingu. Samkvæmt verklagi Barna- og fjölskyldustofu er hægt að rökstyðja að ekki verði óskað eftir rannsókn lögreglu ef foreldrar séu tilbúnir að þiggja viðeigandi meðferð. Sótt hafi verið um fjölskyldumeðferð í Barnahúsi sem byggir á því að foreldri taki ábyrgð á gjörðum sínum. Kærandi hafnaði forsendum meðferðarinnar og vildi því ekki sækja hana. Þegar það lá fyrir hafi verið bókað um að óskað yrði eftir rannsókn lögreglu.

Ítrekað hafi komið fram í máli dætra kæranda að það skaði þær með beinum hætti þegar faðir fær aðgang að gögnum um það sem komið hefur fram í máli þeirra. Myndbandsupptaka þar sem stúlkurnar séu að lýsa viðkvæmum og erfiðum atvikum í lífi sínu sé í eðli sínu viðkvæmara gagn en skrifleg samantekt á þeim atriðum. Stúlkurnar hafi ítrekað lýst ótta við viðbrögð föður í kjölfar þess að þær ræði við fagaðila, þetta sé enn fremur staðfest í nýlegum talsmannsskýrslum.

Að mati B liggur því ekki vafi á því að afhending myndbandsupptakanna til kæranda muni skaða hagsmuni stúlknanna.

Meðfylgjandi greinargerð séu skýrslur frá skipuðum talsmanni stúlknanna dags. 14. apríl 2025 ásamt bókunum meðferðarfundar barnaverndar dags. 12. febrúar 2025 þar sem bókað var að málin skyldu send til lögreglu til rannsóknar og bókanir meðferðarfundar dags. 26. febrúar 2025 þar sem bókað var um frestað skyldi að óska eftir rannsókn lögreglu og að stúlkunum skyldi skipaður talsmaður.

Þá skuli ítrekað að ekki sé til staðar endurrit af myndbandsupptökunum, einungis samantektir frá Barnahúsi sem kærandi hafi þegar fengið afhentar.

Í athugasemdum barnaverndarþjónustunnar við greinargerð kæranda kemur fram að úrskurður B dags. 20. febrúar 2025 í málum dætra kæranda hafi verið kveðinn upp með vísan til bæði rannsóknarhagsmuna og þess að afhending geti skaðað samband stúlknanna við foreldra eða aðra og hagsmuni þeirra að öðru leyti, sbr. 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, svo sem þar sem telja mætti hættu á að stúlkurnar muni ekki greina frá frekara ofbeldi eða slæmum aðstæðum sínum í framtíðinni né upplifa traust til fagaðila ef svo viðkvæmar myndbandsupptökur yrðu afhentar föður, sem séu til umfjöllunar í upptökunum. Stúlkurnar hafi greint frá ótta við kæranda. Forsenda úrskurðar sé enn til staðar þar sem rökstuddur grunur sé um að hagsmunir stúlknanna muni hljóta skaða af afhendingu umræddra gagna. Stúlkurnar hafa áfram lýst yfir ótta við viðbrögð kæranda og að hann noti ítrekað afhent gögn gegn þeim á ásakandi hátt. Fylgigögn með greinargerðum B sé einungis ætlað að varpa ljósi á röksemdir þjónustunnar og styðja við synjun á afhendingu á gögnunum og eru að mati B nauðsynlegar vegna úrlausnar kærumáls þessa, sbr. 6. gr. laga um úrskurðarnefnd velferðarmála nr. 85/2015. Þar að auki hafi einungis verið tekin ákvörðun um að senda málið ekki til rannsóknar lögreglu að svo stöddu, frekari upplýsingar eða breyting á afstöðu stúlknanna geti orðið til þess að óskað verði lögreglurannsóknar á síðari stigum. Til stóð að óska eftir rannsókn lögreglu á hinum meintu ofbeldisbrotum en frá því hafi verið horfið í apríl 2025 þegar ljóst var mikil andstaða stúlknanna og móður þeirra við því. Er það óviðkomandi beiðni kæranda um aðgang að gögnum eða kæru hans til úrskurðarnefndar velferðarmála, líkt og áður hefur verið rekið.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar beiðni kæranda um aðgang af myndupptökum viðtala við dætur hans í Barnahúsi þann 6. nóvember 2024.

Í 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um upplýsingarétt aðila máls að skjölum og öðrum gögnum  er mál varðar. Í 17. gr. stjórnsýslulaga er svo fjallað um takmörkun á þeim upplýsingrétti og segir í ákvæðinu að þegar sérstaklega standi á sé stjórnvaldi heimilt að takmarka aðgang aðila máls að gögnum ef hagsmunir hans af því notfæra sér vitneskju úr þeim þykja eiga að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum. Um málsmeðferð barnaverndarlaga nr. 80/2002 (bvl.) segir í 38. gr. að ákvæði stjórnsýslulaga gilda með þeim frávikum sem um greinir í bvl.

Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. bvl. skal barnaverndarþjónusta með nægilegum fyrirvara láta aðilum máls í té öll gögn sem málið varða og koma til álita við úrlausn þess, enda tryggi þeir trúnað. Í 2. mgr. 45. gr. bvl. kemur fram að barnaverndarþjónusta geti með rökstuddum úrskurði takmarkað aðgang aðila að tilteknum gögnum ef hún telur að það geti skaðað hagsmuni barns og samband þess við foreldra eða aðra. Barnaverndarþjónustan getur einnig úrskurðað að aðilar og lögmenn þeirra geti kynnt sér skjöl og önnur gögn án þess að þau eða ljósrit af þeim séu afhent.

Í athugasemdum við lagagreinina segir meðal annars að meginsjónarmiðið sé það að stjórnsýslulögin mæli fyrir um lágmarkskröfur til málsmeðferðar fyrir stjórnvöldum. Takmarkanir þær sem gert sé ráð fyrir í 2. mgr. séu aftur á móti í samræmi við það sem fram komi í 17. gr. stjórnsýslulaga. Byggt sé á því sjónarmiði að ríkir einkahagsmunir réttlæti þau frávik sem 2. mgr. 45. gr. frumvarpsins mæli fyrir um. Í 17. gr. stjórnsýslulaga segir að þegar sérstaklega standi á sé stjórnvaldi heimilt að takmarka aðgang aðila máls að gögnum ef hagsmunir hans af því að notfæra sér vitneskju úr þeim þyki eiga að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum. Þannig er gert ráð fyrir að barnaverndarþjónusta geti í ákveðnum tilvikum ýmist úrskurðað að aðilar fái aðeins að kynna sér gögn án þess að fá þau afhent eða aðilar skuli ekki hafa aðgang að tilteknum gögnum. Slík gögn geta t.d. verið skýrslur sérfræðinga, er byggja á upplýsingum sem þeir hafi aflað í trúnaðarsamtölum eða gögn með upplýsingum sem eru þess eðlis að óheppilegt geti talist vegna hagsmuna barnsins að aðilar fái þau í hendur eða lesi þau.

Eðli málsins samkvæmt geta upplýsingar um málefni barns verið mjög viðkvæmar og því mikilvægt að aðgangur að þeim séu settar ákveðnar skorður. Við mat á því hvort synja eigi upplýsingagjöf til aðila máls eða gera undanþágur frá meginreglunni, ber einnig að líta til 1. mgr. 17. gr. stjórnsýslulaga. Hagsmunir foreldris af því að fá umbeðnar upplýsingar skulu víkja fyrir hagsmunum barnsins, t.d. ef það er talið óheppilegt eða skaðlegt fyrir barnið eða samband barns og foreldis.

Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. bvl. á barn rétt á þátttöku í málum er það varða á grundvelli laganna. Veita skal barni upplýsingar um mál sitt á barnvænan hátt og að því marki sem aldur þess og þroski gefur tilefni til. Tryggja skal barni sem getur myndað sér eigin skoðanir rétt til að láta þær í ljós við meðferð máls. Þegar teknar eru ákvarðanir á grundvelli laga þessara skal taka réttmætt tillit til skoðana barns í samræmi við aldur þess og þroska. Þá segir í 2. mgr. 46. gr. bvl. að gefa skuli barni kost á að tjá sig um mál sem það varðar í samræmi við aldur þess og þroska og taka skal réttmætt tillit til skoðana þess við úrlausn málsins.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að leitað hafi verið eftir afstöðu stúlknanna til þess að faðir þeirra fái að sjá umræddar myndbandsupptökur. En með hliðsjón af aldri þeirra verður að telja þær hafa þroska til að tjá skoðanir sínar og þá með tilliti til þess hversu mikið af þeim upplýsingum sem fram koma á myndbandsupptökunum hafa þegar komið fram í öðrum gögnum málsins og kærandi hefur undir höndum.

Samkvæmt gögnum málsins er um að ræða upptökur af viðtölum við dætur kæranda í Barnahúsi. Umrædd viðtöl voru tekin í kjölfar þess að tilkynningar höfðu borist til B um ofbeldi kæranda gegn stúlkunum. Úrskurðarnefndin hefur yfirfarið umræddar upptökur.

Forsenda niðurstöðu B var að umrædd upptaka gæti skaðað hagsmuni stúlknanna þar sem tekin hafi verið ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn og að rannsóknarhagsmunir gætu hlotið skaða af. Þá væri hætta á að stúlkurnar myndu ekki greina frá frekara ofbeldi eða slæmum aðstæðum sínum í framtíðinni né upplifa traust til fagaðila ef svo viðkvæm myndbandsupptaka væri afhent kæranda, sem sé til umfjöllunar í upptökunni og þær bera ótta til. Samkvæmt gögnum málsins hefur ekki verið tekin ákvörðun um að senda málið í lögreglurannsókn.

Úrskurðarnefndin hefur fengið afhent afrit af minnispunktum úr viðtölum við stúlkurnar dags. 6. nóvember 2024 sem kærandi fékk afhent 19. desember 2024 í kjölfar beiðni hans um aðgang að gögnum málsins. Eðli málsins samkvæmt innihalda upptökurnar nánari lýsingar stúlknanna á samskiptum þeirra við kæranda en fram koma í þeim minnispunktum sem kærandi hefur þegar fengið afhent. Þrátt fyrir þennan greinarmun á minnispunktum og viðtölunum er ljóst að meginefni viðtalanna er kæranda þegar kunnugt. Að þessu leyti fær úrskurðarnefndin ekki séð að þær upplýsingar sem fram koma á upptökunum geti skaðað hagsmuni stúlknanna.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir telur úrskurðarnefndin að fella ber úr gildi hinn kærða úrskurð og vísa málinu til nýrrar meðferðar.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Úrskurður B frá 19. febrúar 2025, um að synja kröfu kæranda, A, um afhendingu gagna í máli er varðar dætur hans, er felldur úr gildi og vísað til nýrrar meðferðar þjónustunnar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Kári Gunndórsson