Mál nr. 291/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 291/2025

Fimmtudaginn 7. ágúst 2025

A

gegn

B

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Kári Gunndórsson lögfræðingur, Björn Jóhannesson lögfræðingur og Helgi Viborg sálfræðingur.

Með kæru, móttekinni 8. maí 2025, kærði C lögmaður, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála úrskurð umdæmisráðs B frá 11. apríl 2025 vegna umgengni hennar við D.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Drengurinn D er X ára gamall. Kærandi er móðuramma drengsins.

Drengurinn hefur verið hjá sömu fósturforeldrum frá X er hann var mánaðargamall. Fyrst var hann í tímabundnu fóstri en hefur verið í varanlegu fóstri frá 26. maí 2014. Fram að því að drengurinn fór í fóstur dvaldi hann á Landspítalanum og Vistheimili barna. Drengurinn hefur aldrei búið hjá foreldrum sínum. Móðir drengsins var svipt forsjá hans með dómi E þann 26. maí 2014. Kærandi mun einu sinni hafa hitt drenginn D. Var það á Vistheimili barna í eina klukkustund sama dag og hann fór til fósturforeldra sinna þann X.

Kærandi óskaði eftir að fá umgengni við drenginn einu sinni í mánuði, fjórar klukkustundir í senn. Jafnframt óskaði kærandi eftir því að hún fengi sendar þrjár ljósmyndir af drengnum ársfjórðungslega eða 12 myndir á ári. Umdæmisráð B tók málið til meðferðar og úrskurðaði þann 17. maí 2025 að drengurinn skyldi ekki eiga umgengni við kæranda. Þá vísaði umdæmisráð frá kröfu kæranda um að fá sendar ljósmyndir af drengnum.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála þann 8. maí 2025. Með bréfi úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. 13. maí 2025, var óskað eftir greinargerð B ásamt gögnum málsins. Greinargerð B barst nefndinni þann 11. júní 2025. Með bréfi úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. 12. júní 2025, var greinargerðin send lögmanni kæranda til kynningar. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að fallist verði á kröfur hennar eins og þær hljóðuðu fyrir umdæmisráði B.

Kærandi krafðist þess fyrir umdæmisráðinu að fá umgengni við dótturson sinn einu sinni í mánuði í fjórar klukkustundir í senn. Jafnframt krafðist hún þess að fá sendar þrjár ljósmyndir af drengnum ársfjórðungslega eða samtals 12 myndir á ári og skyldu myndimar teknar 1.-10. hvers mánaðar af drengnum sjálfum og í fókus.

Málsatvik, málsástæður og lagarök:

Kærandi hefur ítrekað óskað eftir umgengni við drenginn frá fæðingu hans en hún hefur aðeins fengið að sjá hann eitt skipti, er drengurinn var mánaðargamall og var þá vistaður á vistheimili fyrir börn. Kærandi hefur síðan þá ekki fengið að sjá eða hitta drenginn, ekkert fengið af honum að vita eða svo mikið sem ljósmyndir af drengnum, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þess efnis frá árinu 2014. Barnavernd og umdæmisráð hafa ávallt synjað kæranda um umgengni við drenginn og fósturforeldrar hans jafnframt sett sig upp á móti því að kærandi fái að eiga umgengni við drenginn, þótt kærandi sé vel til þess hæf og hefur átt reglulega umgengni við bróður drengsins frá fæðingu hans. Þetta mál á sér því langan aðdraganda og hefur barátta kæranda um umgengni við drenginn staðið yfir mjög lengi.

Hvað varðar aðeins aðdraganda að málinu eins og það stendur í dag og fyrri málsmeðferð og úrskurði er liggja fyrir í málinu vísast til greinargerðar kæranda til umdæmisráðs B, dags. 8. apríl 2025. Þá megi að auki ítreka að þáverandi B kvað enn og aftur upp úrskurð 9. júní 2022, þess efnis að kærandi skyldi ekki fá umgengni við drenginn. Sá úrskurður hafi verið kærður til úrskurðanefndar velferðarmála sem kvað upp úrskurð 28. október 2022 í máli nr. 327/2022. Með umræddum úrskurði úrskurðarnefndarinnar var felldur úr gildi úrskurður B frá 9. júní 2022 og málinu vísað til nýrrar meðferðar hjá nefndinni. Málið hafi verið tekið aftur til meðferðar og fór fyrir umdæmisráð F 21. mars 2023, en kærandi skilaði inn greinargerð til umdæmisráðs 23. mars 2023, fósturforeldrar skiluðu inn greinargerð 18. apríl s.á. og loks skilaði kærandi inn athugasemdum við greinargerð fósturforeldra 9. maí 2023. Úrskurður umdæmisráðs í málinu hafi svo verið kveðinn upp 17. maí 2023, svo ferlið frá úrskurði úrskurðarnefndarinnar í október 2022 til úrskurðar umdæmisráðs var tæplega sjö mánuðir, sem kærandi telur jafnframt sýna fram á hæga málavinnslu og hvernig Barnavernd og umdæmisráð hafa tafið vinnslu málsins.

Úrskurður úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 327/2022 vísaði málinu á ný til B, til nýrrar meðferðar, á þeim forsendum að málið hefði ekki verið nægjanlega upplýst með vísan til 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hafi verið bent á í úrskurði úrskurðarnefndarinnar að ekki hefði verið aflað talsmannaskýrslu frá drengnum né hefði verið tekin sérstök afstaða til kröfu kæranda um 12 ljósmyndir af drengnum á ári. Í úrskurðinum sé m.a. vísað til dóms E í máli nr. E-X/2019, þar sem staðfest hafi verið að kærandi væri náskyld drengnum og að hún væri hluti af upprunafjölskyldu hans og teldist því nákomin í skilningi 2. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2002. Það skal tekið fram að dómurinn taldi eðlilegt að drengurinn myndi þekkja ömmu sína, en að svo stöddu væri það ekki barninu fyrir bestu. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 327/2022 hafi eftirfarandi svo komið fram:

“Samkvæmt 1. mgr. 74 gr. bvl. á barn i fóstri rétt á umgengni við kynforeldra og aðra sem eru því nákomnir. Kynforeldrar eiga með sama hætti rétt á umgengni við barn sitt samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar, nema umgengni sé bersýnlega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnd er að með ráðstöfun þess í fóstur.”

Í kjölfarið af úrskurði úrskurðarnefndarinnar frá október 2022 hafi verið aflað talsmannaskýrslu, dags. 15. febrúar 2023 þar sem kom fram sú afstaða drengsins að hann vildi ekki hitta kæranda að svo stöddu, en kannski þegar hann yrði eldri. Þá hafi verið aflað afstöðu fósturforeldra um ljósmyndasendingar til kæranda og þau settu sig upp á móti því og taldi Barnavernd að þessu loknu að málið væri nægilega vel rannsakað og bætt hefði verið úr annmörkum sem úrskurðarnefndin setti út á í úrskurði sínum. Komist hafi verið að niðurstöðu um að kærandi fengi ekki umgengni við drenginn né ljósmyndir af honum með úrskurði umdæmisráðs, dags. 22. febrúar 2023. Þann úrskurð staðfesti úrskurðarnefndin með úrskurði sínum frá 25. september 2023.

Kærandi hafi síðan nýverið aftur óskað eftir umgengni þar sem staðan sé enn sú að hún hefur ekki fengið að hitta drenginn og sé hún ekki tilbúin að láta af þeirri baráttu sinni þar sem hún telji það ekki síður hagsmunamál drengsins að fá að kynnast móðurömmu sinni og þekkja upprunafjölskyldu sína. Í dag sé drengurinn orðinn það gamall og stálpaður og kærandi telur sömu sjónarmið ekki eiga við lengur í málinu um að hann ráði ekki við tengslamyndun við aðra utan fósturfjölskyldu sökum einhverfu og annarra takmarkana sinna. Þá hafi drengurinn árið 2023 tjáð talsmanni að hann hefði kannski áhuga á að kynnast kæranda síðar og eiga við hana umgengni. Kærandi setur því stórt spurningamerki við nýjustu afstöðu drengsins skv. talsmannaskýrslu, dags. 28. febrúar 2025, þar sem hann tjáði talsmanni að honum hugnaðist ekki að eiga umgengni við kæranda nú né auka umgengni við einn né neinn, honum finnst hlutirnir bara fínir eins og þeir séu í dag.

Kærandi telur framangreinda afstöðu drengsins óhjákvæmilega litast að sterkum neikvæðum skoðunum og viðhorfum fósturforeldra gegn kæranda, sem hafi skynið í gegn frá upphafi. Þau hafi ávallt sett sig upp á móti öllum samskiptum drengsins við kæranda og ekki einu sinni viljað senda henni ljósmyndir af drengnum svo hún geti séð hvernig hann lítur út. Óhjákvæmilegt sé að þessi neikvæðu viðhorf fósturforeldra gagnvart kæranda liti meinta afstöðu drengsins, sem að auki sé einhverfur og eigi því erfitt með allar breytingar og nýjungar í lífi sínu. Verði að hafa hliðsjón af þessum atriðum við mat á því hvort umgengni við kæranda skuli fara fram, enda telji kærandi umgengni hennar við drenginn þjóna hans hagsmunum til lengri tíma litið. Drengurinn geri sér einfaldlega ekki grein fyrir hvað hann sé að fara á mis við og séu líkur á að hann muni sjá eftir því í framtíðinni að hafa ekki kynnst kæranda, sem þráir heitt að fá að kynnast barnabarni sínu og eiga við hann reglulega umgengni, líkt og hún hafi í gegnum tíðina átt við bróður drengsins og hefur gengið vel. Þótt drengurinn sé einhverfur og kærandi hefur skilning á að hann þurfi festu og fyrirsjáanleika í lífi sínu, þá muni umgengni hans við kæranda með engu móti raska því, enda myndi drengurinn að öllum líkindum fljótt venjast því að eiga reglulega umgengni við kæranda og í kjölfarið yrði það hluti af hans rútínu og fyrirsjáanleika í daglegu lífi, rétt eins og aðrir þættir í lífi drengsins sem tekið geta breytingum og hann þarf að venjast. Hingað til hafi ekki einu sinni gefist tækifæri á að kanna hversu góð og jákvæð áhrif umgengni kæranda við drenginn gætu haft á hann til lengri tíma litið.

Kærandi byggir á því að umgengni hennar við drenginn sé ekki bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum hans né sé umgengnin ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt sé að með ráðstöfun drengsins í fóstur, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 80/2002. Drengurinn muni áfram búa við stöðugleika og þroskvænleg uppeldisskilyrði á fósturheimili, óháð því hvort hann eigi umgengni við kæranda einu sinni í mánuði, sem verði að teljast hófleg krafa og myndi slík takmörkuð umgengni hafa lítil sem engin áhrif á daglegt líf drengsins og hag. Kærandi hafni því þeirri skoðun talsmanns og því er fram komi í úrskurði umdæmisráðs, dags. 11. apríl 2025, að umgengni drengsins við kæranda sé honum ekki til hagsbóta og muni raska daglegri rútínu, öryggi og vellíðan hans að einhverju leyti. Sé fráleitt að halda slíku fram þar sem ein umgengni í mánuði geti hreinlega ekki haft svo mikil áhrif á daglegt líf og rútínu drengsins, hvað þá öryggi hans. Þá myndi það enn síður raska hagsmunum drengsins og stöðugleika í hans lífi, fengi kærandi sendar af honum 12 ljósmyndir á ári, sem hún hyggst aðeins nota til einkanota, í því skyni að sjá hvernig drengurinn lítur út og hvernig hann þroskast og dafnar með aldrinum. Verður að telja þá kröfu hennar enn hóflegri en krafa um umgengni við drenginn, sem þó sé hóflega sett fram að mati kæranda, líkt og áður kom fram.

Í 74. gr. laga nr. 80/2002 sé fjallað um umgengni í fóstri, sbr. 1. mgr. 70. gr. laganna, en í 2. mgr. fyrrnefnda ákvæðisins komi fram: „Foreldrar eiga rétt til umgengni við barn í fóstri nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt er að með ráðstöfun þess í fóstur. Við mat á þessu skal m.a. taka tillit til þess hversu lengi fóstri er ætlað að vara. Þeir sem telja sin nákomna barninu eiga með sama hætti rétt til umgengni við barnið, enda verði talið að það sé til hagsbóta fyrir barnið. Barn sem er 15 ára og eldra getur sjálft gert kröfu um umgengni.“, sbr. og 3. mgr. 74. gr. laganna. Einnig sé kveðið á um rétt barnsins sjálfs sem sé í fóstri að njóta umgengni við foreldra og aðra nákomna, sbr. 1. mgr. 74. gr. laganna. Þá verði í þessu sambandi að líta til meginreglu 1. mgr. 4. gr. laganna um að beita skuli þeim ráðstöfunum sem séu barni fyrir bestu, sbr. og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

Kærandi telur engum vafa undirorpið að hún teljist náskyld drengnum í skilningi framangreinds ákvæðis, enda komst E að þeirri niðurstöðu í dómi frá 9. september 2020 í máli nr. E-X/2019. Þá komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að eðlilegt væri að drengurinn þekkti ömmu sina. Dómurinn taldi að ekki hafi verið sýnt fram á að ein klukkustund á ári myndi skipta sköpum fyrir barnið. Dómurinn taldi hins vegar að ekki hafi verið sýnt fram á að svo stöddu að það væri barninu fyrir bestu að njóta umgengni við móðurömmu sina, enda hafi hann þá nýlega verið búinn að fá ýmsar greiningar, s.s. einhverfu og ADHD. Samkvæmt orðalagi dómsins hafi ekki verið loku fyrir það skotið að umgengni kæranda við drenginn væri honum til hagsbóta síðar, þegar aðstæður hans hefðu breyst, enda hafi aðstæðurnar verið mjög sérstæðar á þessum tíma og drengurinn í viðkvæmri stöðu, nýlega kominn með greiningar og að ganga í gegnum erfitt tímabil.

Kærandi byggir á að nú séu aftur á móti liðin tæp fimm ár frá dóminum og megi færa fyrir því rök að sömu sjónarmið eigi ekki lengur við er varðar mat á hagsmunum drengsins er varðar umgengni hans við kæranda. Drengurinn hafi nú verið á lyfjum í nokkur ár og komi skýrlega fram í gögnum máls að hann sé ekki jafn viðkvæmur eða óstöðugur í skapinu og áður. Þá sé hann einnig orðinn X ára gamall og hafi eðlilega þroskast mikið frá því dómur féll, þrátt fyrir sínar greiningar. Telji kærandi að það sé klárlega barninu fyrir bestu og löngu tímabært, með vísan til orðalags héraðsdóms, að drengurinn fái að njóta umgengni við kæranda. Það sé réttur þeirra beggja að fá að njóta umgengni hvort við annað, sbr. 74. gr. laga nr. 80/2002 og geti klárlega haft sérstaka þýðingu fyrir barnið að fá að kynnast svo náskyldum ættingja sem kærandi sannarlega sé. Muni það geta haft jákvæð áhrif á líf drengsins til frambúðar að þekkja uppruna sinn og kynnast kæranda og muni það alls ekki raska hans hag og rútínu. Bendir kærandi á í því sambandi að drengurinn þarf reglulega í sínu lífi eins og aðrir að kynnast nýju fólki, s.s. kennurum, samnemendum og öðrum og virðist drengurinn ráða við slíkar breytingar. Því sé fjarstæða að halda því fram að hann myndi ekki höndla það og venjast því að eiga reglulega umgengni við kæranda, sem sé skyld honum fjölskylduböndum, einkum ef umgengni færi hægt og rólega af stað, svo drengurinn gæti upplifað öryggi og aðlögun í að kynnast kæranda.

Með vísan til alls framangreinds sem og alls er fram komi í greinargerð kæranda til umdæmisráðs B, dags. 8. apríl 2025, þá telji kærandi ekkert það fram komið í máli þessu er sýni fram á að umgengni hennar við drenginn væri bersýnilega andstæð hagsmunum hans, sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2002. Þá muni svo takmörkuð umgengni ekki brjóta gegn markmiðum sem fóstur drengsins stefnir að skv. 1. mgr. 65. gr. laganna, enda búi hann við góðar aðstæður, stöðugleika og öryggi á fósturheimili allan ársins hring. Kærandi ítreki því gerðar kröfur sínar um umgengni við drenginn einu sinni í mánuði og telur kröfur sínar mjög hóflega stilltar.

Varðandi kröfu kæranda um að fá sendar 12 ljósmyndir af drengnum ár ári, þ.e. þrjár ljósmyndir ársfjórðungslega, þá sé því alfarið mótmælt sem röngu sem kemur fram á bls. 10 í úrskurði Umdæmisráðs B að ekki verði séð að sendingar fósturforeldra á ljósmyndum af drengnum flokkist sem samskipti á milli drengsins og kæranda eins og þau séu skilgreind í 2. ml. 1. mgr. 74. gr. og 2. ml. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 80/2002. Fari þessi sjónarmið þvert gegn úrskurði B frá 18. mars 2014, sem einmitt úrskurðaði að kærandi skyldi fá myndir af drengnum og fékk hún í kjölfarið sendar myndimar og staðfesti kærunefnd barnaverndarmála þá niðurstöðu að kærandi fengi ljósmyndir af drengnum með úrskurði nr. 3/2014, enda taldi kærunefndin að lögmæt sjónarmið hafi legið að baki ákvörðun um afhendingu ljósmyndanna til handa kæranda. Telur kærandi sömu sjónarmið eiga við þá og nú og standist röksemdir umdæmisráðs hvað þetta varðar því einfaldlega ekki að mati kæranda. Ítrekar kærandi því jafnframt kröfur sínar um ljósmyndir af drengnum og telur hér um að ræða mjög svo hófstillta kröfu, enda aðeins um nokkrar ljósmyndir að ræða af barnabarni hennar einungis til einkanota hennar.

Kærandi áskilur sér rétt til að koma á framfæri nýjum málsástæðum, lagarökum og gögnum á síðari stigum málsins, gerist þess þörf.

III. Sjónarmið B

Í greinargerð B kemur fram að um sé að ræða dreng sem sé fæddur í X og hafi verið í varanlegu fóstri hjá fósturforeldrum sínum frá X og þar áður hafi hann verið vistaður hjá þeim tímabundið frá X aldri.

Vegna forsögu málsins sé vísað til úrskurðar umdæmisráðs þann 11. apríl 2025, greinargerð starfsmanna, dags. 25. mars 2025 ásamt öðrum gögnum málsins sem séu meðfylgjandi greinargerð.

Mál kæranda vegna umgengni við drenginn hafi ítrekað verið til umfjöllunar hjá umdæmisráði, barnaverndarnefnd og úrskurðarnefnd undanfarin ár. Þar síðast hafi mál hennar verið tekið til úrskurðar hjá umdæmisráði þann 17. maí 2023 þar sem úrskurðað hafi verið að kærandi ætti ekki umgengni við drenginn. Í rökstuddum úrskurði ráðsins hafi m.a. komið fram að gætt hafi verið að rétti drengsins til að þekkja uppruna sinn með umgengni hans við kynforeldra og bróður síns. Þá hafi verið vísað til dóms E í máli nr. E-X/2019 þar sem fram kemur að kærandi sé vissulega náskyld drengnum og hluti af hans upprunafjölskyldu, sem drengurinn á rétt á að kynnast kjósi hann það. Í dómnum hafi jafnframt komið fram að það nægir ekki eitt og sér til þess að fallist verði á umgengni kæranda við drenginn. Umgengni þurfi að vera drengnum til hagsbóta, sbr. skilyrði 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Þá hafði kærandi einnig óskað eftir að fá myndir sendar af drengnum rétt eins og vísað sé til í greinargerð lögmanns en Barnavernd hafði lagst gegn slíkri afhendingu, sbr. bókun starfsmanna þann 22. febrúar 2023. Í úrskurði umdæmisráðs, dags. 17. maí 2023 sé vísað til þess að í 3. mgr. 13. gr. barnaverndarlaga, sbr. lög nr. 107/2021, sé tæmandi talið upp það sem umdæmisráð hafi heimild til að úrskurða um. Í 5. tl. ákvæðisins komi fram að umgengni í fóstri og við vistun, sbr. 74. og 81. gr., sé meðal þess sem umdæmisráð úrskurði um. Í 2. ml. 1. mgr. 74. gr. og 2. ml. 1. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga komi fram að með umgengni sé átt við samveru og önnur samskipti, án þess að það sé skilgreint nánar. Í athugasemdum með 74. gr. í frumvarpi sem varð að barnaverndarlögum komi fram að átt sé við gagnkvæm samskipti milli foreldris eða nákomins og barns, „...beinan umgengnisrétt, auk annarra samskipta, svo sem í gegnum síma, bréfaskipti og þess háttar.“ Verður framangreint skilið svo að í umgengni felist í fyrsta lagi að barn hitti umgengnisaðila í eigin persónu eða að notast sé við aðrar samskiptaleiðir, sem ekki eru tæmandi taldar. Þær leiðir sem nefndar séu sem dæmi benda þó til að ákvæðið einskorðist við að það sé barnið og umgengnisaðilinn sem eigi gagnkvæm samskipti sín á milli. Umdæmisráð gat því ekki séð að sendingar fósturforeldra á ljósmyndum af drengnum flokkaðist sem umgengni og hafi því tillögu vegna myndsendinga verið vísað frá umdæmisráði eins og nánar er rakið í umræddum úrskurði. Kærandi kærði úrskurð umdæmisráðs, dags. 17. maí 2023 til úrskurðarnefndar sem staðfesti úrskurð ráðsins í máli nr. 269/2023 þann 29. september 2023. Í þeim úrskurði taldi úrskurðarnefnd það ekki vera til hagsbóta fyrir drenginn að þvinga fram umgengni hans við kæranda, enda gæti það truflað fóstrið og skapað óþarfa togstreitu í lífi hans. Var horft sérstaklega til aldurs drengsins og afstöðu hans til umgengni. Hvað varðar kröfu kæranda um ljósmyndir af drengnum taldi úrskurðarnefndin að líta yrði til úrskurðarvalds umdæmisráðs skv. 5. tl. 3. mgr. 13. gr. bvl. og taldi að sendingar á ljósmyndum féllu utan úrskurðarvalds umdæmisráðs.

Þann 8. desember 2024 barst Barnavernd erindi frá lögmanni kæranda þar sem óskað hafi verið eftir umgengni við drenginn. Óskaði hún eftir að umgengni yrði einu sinni í mánuði í fjórar klst. í senn og að fá þrjár ljósmyndir af drengnum ársfjórðungslega. Vegna stöðu drengsins hafi verið óskað eftir því að sálfræðingur drengsins myndir ræða við drenginn og afla afstöðu hans til umgengni við kæranda og sú skýrsla lá fyrir þann 28. febrúar 2025. Drengurinn hafi verið skýr í afstöðu sinni, kvaðst ekki vilja umgengni við kæranda. Drengurinn greindi frá því að honum fyndist hlutirnir fínir eins og þeir væru, sagði drengurinn ekki þekkja kæranda og breyttist fas hans aðeins og bar á óöryggi hjá drengnum. Sálfræðingur drengsins ítrekaði það sem hafði áður komið fram í fyrra mati, dags. 15. febrúar 2023, að það væri drengnum ekki til hagsbóta að eiga umgengni við kæranda miðað við afstöðu drengsins. Fram kom að drengurinn þurfi rútínu og byggir öryggi sitt og vellíðan á því. Drengurinn sé greindur á einhverfurófi með ADHD og kvíða og þessir þættir hafa í för með sér ríkari þörf á fyrirsjáanleika og áreitisstjórnun. Sálfræðingur drengsins telur að drengurinn þurfi að ná meiri þroska og að umgengni, ef að henni verður, þurfi að taka mið af þörfum drengsins og vera á hans forsendum og umhverfið þarf að vera drengnum kunnugt og í viðurvist aðila sem hann treystir. Sálfræðingur drengsins tók sérstaklega fram að ekki var tekin afstaða til kæranda né fósturforeldra heldur aðeins afstaða drengsins til umgengni við kæranda.

Umgengni drengsins við kæranda hafi verið bókuð á meðferðarfundi þann 5. mars 2025 þar sem mat Barnaverndar var að ekki væru forsendur fyrir því að leggja til að kærandi ætti umgengni við drenginn eins og hún hafði óskað eftir. Fram kom að afstaða drengsins hafi verið skýr, hann vill ekki eiga umgengni við kæranda. Þá lögðust fósturforeldra einnig gegn umgengni drengsins við kæranda. Þá hafi einnig verið bókað að ekki væru forsendur fyrir því að kærandi fengi sendar ljósmyndir af drengnum eins og hún hafði óskað eftir með vísan til persónuverndar og friðhelgi einkalífs drengsins skv. 71. gr. Stjórnarskrá Íslands og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Vísað hafi verið til úrskurðar Umdæmisráðs þann 17. maí 2023 þar sem kom fram að ljósmyndir flokkast ekki sem „samskipti“ eins og þau eru skilgreind í 1. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga og var þeirri kröfu vísað frá umdæmisráði.

Málið var tekið til úrskurðar hjá umdæmisráði í kjölfarið þann 11. apríl 2025 þar sem úrskurðað var um að kærandi ætti ekki umgengni við drenginn og kröfu kæranda um ljósmyndir af drengnum vísað frá umdæmisráði. Í niðurstöðu úrskurðar sé m.a. vísað til þess að kærandi sé skv. dómi E í máli nr. E-X/2019 nákomin drengnum í skilningi 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Jafnframt sé vísað til þess í áðurnefndum dómi að það nægir það eitt og sér ekki til þess að fallist verði á umgengni kæranda við drenginn. Umgengni þurfi jafnframt að vera talin honum til hagsbóta, sbr. skilyrði 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Þá hafi verið vísað til úrskurðar úrskurðarnefndar frá 29. september 2023 í máli nr. 269/2023 þar sem fram kom að úrskurðarnefndin taldi það ekki til hagsbóta fyrir drenginn að þvinga umgengni hans við kæranda gegn hans vilja. Í úrskurðinum hafi jafnframt verið horft til þess að minnstu breytingar á hans daglegu lífi geta valdið honum neikvæðum áhrifum og að aðstæður drengsins hafi í raun ekki breyst síðan úrskurðað hafi verið síðast í málinu þannig að það teljist drengnum til hagsbóta að eiga umgengni við kæranda. Þá hafi verið vísað til þess að afstaða drengsins var skýr og afdráttarlaus um að hann vilji ekki umgangast kæranda sem hann kvaðst ekki þekkja. Þá hafi einnig verið vísað til mat fósturforeldra sem lögðust alfarið gegn umgengni en eins og fram hefur komið hafa þau haft drenginn í sinni umsjá frá því að hann var X gamall og þekkja því þarfir hans vel.

Í 74. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé fjallað um umgengni í fóstri. Þar segir í 1. mgr. að barn eigi rétt til umgengni við kynforeldra og aðra sem því séu nákomnir. Með umgengni sé átt við samveru og önnur samskipti. Þá segir í 2. mgr. m.a. að kynforeldrar eigi rétt til umgengni við barn í fóstri nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt sé að með ráðstöfun þess í fóstur. Við mat á þessu skuli m.a. taka tillit til þess hversu lengi fóstri sé ætlað að vara. Þá segi ennfremur að þeir sem telji sig nákomna barninu eigi með sama hætti rétt til umgengni við barnið enda verði talið að það sé til hagsbóta fyrir barnið.

Í athugasemdum við 74. gr. í frumvarpi komi fram að þegar um aðra nákomna sé að ræða sé tekið þannig til orða að umgengni sé barninu til hagsbóta. Samkvæmt þessu orðalagi sé réttur þessara aðila ekki jafnríkur og kynforeldra. Ennfremur komi fram að við ákvörðun um umgengni verður barnaverndarnefnd að meta hagsmuni og þarfir barns og gæta þess að umgengni sé í samræmi við markmiðin með fóstri. Þannig verði almennt að gera ráð fyrir ríkari umgengni ef fóstri sé ætlað að vara í skamman tíma og áætlað að barn snúi aftur til foreldra sinna. Ályktun frá athugasemdum þessum leiðir til þess að almennt sé gert ráð fyrir takmarkaðri umgengni þegar börn eru vistuð í varanlegu fóstri, auk þess sem við túlkun á skilyrðum 74. gr. barnaverndarlaga verði að taka mið af því að réttur annarra nákominna sé ekki jafnríkur og kynforeldra. Við úrlausn mála sem þessara ber að meta hvort sá sem óskar eftir umgengni teljist nákominn barni í skilningi 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Eins og fram kemur í athugasemdum lagaákvæðinu í frumvarpi metur barnaverndarnefnd hvort aðili telst nákominn barni í skilningi lagaákvæðisins. Við lögskýringu á lagaákvæðinu verður að líta til þess að ætlun löggjafans hafi verið sú að túlka bæri það hverjir teldust nákomnir barni út frá stöðu barnsins og hagsmunum þess.

Í máli drengsins sé það óumdeilt að drengurinn þekkir ekki kæranda, hann hafi hitt hana einu sinni, þá aðeins mánaðargamall í klukkustund á vistheimili barna, og það hafi því engin tengslamyndun átt sér stað á milli þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga verður að uppfylla tvö skilyrði vegna umgengni, annars vegar að kærandi teljist vera nákomin drengnum og hins vegar að umgengni drengsins við kæranda teljist drengnum til hagsbóta. Hugakið nákomin aðili skv. 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga sé þannig túlkað að það nái eingöngu til þeirra aðila sem hafi myndað tengsl við barnið. Hafi tengslamyndun ekki farið fram væri verið að búa til tengsl á milli sem myndu aldrei verða náin því tengslin yrðu afar lítil, sbr. niðurstöður í máli nr. 420/2017 hjá úrskurðarnefnd velferðarmála.

Gögn málsins sýna að drengurinn sé en í dag afar viðkvæmur og hann þolir illa breytingar, sbr. upplýsingar frá sálfræðing drengsins. Það sé því mikilvægt að hlúa sérstaklega að drengnum, efla hann andlega og líkamlega og tryggja þannig uppeldi hans og umönnun innan fósturfjölskyldunnar en í frumvarpi sem varð að barnaverndarlögum komi fram að markmið fósturs sé þá að jafnaði að barn aðlagist og tilheyri fósturfjölskyldu sem taki að sér uppeldi þess. Við slíkar aðstæður sé viðurkennt að hagsmunir barnsins kunni að krefjast þess að umgengni verði takmörkuð allverulega en árétta ber að meta þarf hagsmuni barnsins í hverju tilviki og sterk rök þurfa að vera fyrir því að hafna umgengni með öllu. Fram kemur í gögnum málsins að umönnun drengsins sé krefjandi og hafa fósturforeldrar lýst því að drengurinn hafi farið úr jafnvægi eftir að hann ræddi við talsmann áður og að það hafi tekið nokkra mánuði fyrir drenginn að verða sjálfum sér líkur aftur.

Ljóst sé að seinna skilyrði 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga er ekki uppfyllt en skv. talsmannskýrslu vill drengurinn ekki eiga umgengni við kæranda og telur sálfræðingur drengsins það ekki vera hagsmuni drengsins að fara gegn vilja hans. Drengurinn greindi frá því af fyrra bragði að honum finnst hlutirnir fínir eins og þeir séu og vill halda þeim þannig. Þá hugnast drengnum ekki frekari aukning á umgengni og á það við um kæranda og aðra ættingja. En drengurinn á umgengni við aðra ættingja og þekkir því vel uppruna sinn. Drengurinn þarf rútínu og byggir öryggi sitt á því og að þvinga fram aðra niðurstöðu gegn vilja drengsins geti stuðlað að frekari ójafnvægi og gremju hjá drengnum sem sé í ríkari þörf fyrir fyrirsjáanleika vegna hans greininga og stöðu. Í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga komi fram sú meginregla að beita skal þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu og skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi. Þá kemur fram í 2. mgr. sama ákvæðis að barnaverndaryfirvöld skuli í störfum sínum taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefur tilefni til. Fari svo að hagsmunir barnsins og þess sem á umgengni að rækja, kæranda í þessu tilefni rekist á þá verða hagsmunir kæranda að víkja fyrir hagsmunum drengsins sbr. dóm Hæstaréttar nr. 58/2019.

Í 1. mgr. 74. gr. a barnaverndarlaga komi fram að ávallt skuli kanna viðhorf fósturforeldra til umgengni áður en gengið sé frá samningi eða kveðinn upp úrskurður um umgengni. Í 2. mgr. 74. gr. a komi fram að fósturforeldrar barns í varanlegu fóstri séu aðilar máls. Fósturforeldrar séu að jafnaði þeir aðilar sem þekkja hagi og líðan barnanna best, sbr. álit umboðsmanns Alþingis, dags. 7. apríl 2006 í máli nr. 4474/2005. Það sé vel þekkt meðal fósturbarna að regluleg endurskoðun á umgengni getur haft í för með sér álag og verið íþyngjandi fyrir fósturbörn og fósturforeldra. Í málinu hafna fósturforeldrar kröfu kæranda um umgengni og kröfðust þess að kröfu hennar um afhendingu á myndum af drengnum yrði vísað frá umdæmisráði eins og nánar sé rakið í úrskurði.

Eins og hefur verið rakið og kemur fram í gögnum málsins sé það mat B að ekki séu forsendur fyrir því að svo stöddu að kærandi eigi umgengni við drenginn. Staða drengsins hafi ekki breyst frá úrskurði úrskurðarnefndar þann 29. september 2023 í máli nr. 269/2023 en þá taldi úrskurðarnefndin það ekki vera til hagsbóta að þvinga fram umgengni drengsins við kæranda gegn vilja hans og sé ekki talið að sú staða hefur tekið breytingum. Umsjá drengsins er enn krefjandi en þá sé ekki hægt að líta framhjá því að afstaða drengsins sé skýr til umgengni við kæranda um að hann vill enga umgengni og getur það ekki talist vera hagsmunir drengsins að fara gegn vilja hans og þvinga fram umgengni gegn hans vilja sbr. álit sálfræðing drengsins sem þekkir drenginn og hans þarfir vel.

Þá vísar lögmaður kæranda til þess að sjónarmið umdæmisráðs vegna myndsendingar af drengnum fari þvert gegn úrskurði B frá 18. mars 2014 sem úrskurðaði um að kærandi skyldi fá myndir af drengnum. Þá kom fram að kærunefnd barnaverndarmála staðfesti þá niðurstöðu með úrskurði 3/2014. Í bókun barnaverndarnefndar þann 18. mars 2014 kom fram að það væri ekki talið drengnum til hagsbóta að eiga umgengni við kæranda en starfsmönnum hafi þó verið falið að hlutast til um að kærandi fengi afhentar myndir af drengnum a.m.k. árlega. Í úrskurði sama dag hafi verið úrskurðað um enga umgengni en að kærandi fengi myndir einu sinni á ári en það hafi ekki verið rökstutt sérstaklega. Í hinum kærða úrskurði í máli þessu vísar umdæmisráð til samhljóðandi kröfu kæranda sem fjallað hafi verið um í úrskurði ráðsins þann 17. maí 2023. Þá hafi kröfunni verið vísað frá með vísan til þess að í 3. mgr. 13. gr. barnaverndarlaga, sbr. lög nr. 107/2021, sé tæmandi talið upp það sem umdæmisráð hafi heimild til að úrskurða um, þ.á.m. umgengni í fóstru og við vistun, sbr. 1. mgr. 74. gr. og 2. ml. 1. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga. Þá vísar ráðið til þess að í 2. ml. 1. mgr. 74. og 2. ml. 1. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga komi fram að með umgengni sé átt við samveru og önnur samskipti, án þess að það sé skilgreint nánar. Taldi ráðið að myndsendingar af barni falli ekki undir „samskipti“ í skilningi laganna og þá ekki undir úrskurðarvald umdæmisráðs. Þá hafi einnig verið vísað til þess að niðurstaða ráðsins um frávísun á kröfu kæranda um myndir hafi verið staðfest með úrskurði úrskurðarnefndar þann 25. september 2023. Þá vísaði umdæmisráð til þess að lögin hafa ekki tekið breytingum frá því kröfunni hafi verið vísað frá í 2023 en rétt sé að benda á að lögin hafa tekið breytingum frá 2014 með tilkomu umdæmisráðs og hvaða heimildir það séu sem þau hafa til að úrskurða um.

Barnavernd tekur undir þetta mat umdæmisráðs og telur að ráðið hafi ekki hafa heimild til að úrskurða um afhendingar á ljósmyndum af drengnum. Þá fjallaði Barnavernd um beiðni kæranda á meðferðarfundi þann 5. mars 2025 þar sem það hafi verið mat starfsmanna að ekki væru forsendur fyrir því að kærandi fengi sendar myndir af drengnum með vísan til persónuverndar og friðhelgi einkalífs sem drengurinn á rétt á skv. 71. gr. Stjórnarskrá Íslands og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Barnavernd telur það einnig skjóta skökku við að afhenta kæranda myndir af drengnum þegar drengurinn sé skýr í afstöðu sinni að vilja ekki hitta hana.

Meginregla barnaverndarlaga sé sú að í barnaverndarstarfi skuli jafnan beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu. Þessi regla vísar til sjálfstæðs réttar barnsins þar sem hagsmunir þess skuli skipa öndvegi. Aðrir hagsmunir, svo sem hagsmunir foreldra eða annarra ættingja, verða þar af leiðandi að víkja ef þeir stangast á við hagsmuni barnsins, sbr. 1. tl. 3. gr. samnings sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og áðurnefndan dóm Hæstaréttar.

Í ljósi framangreinds, allra gagna málsins og með hagsmuni drengsins að leiðarljósi og með vísan til forsendna í niðurstöðu úrskurðar umdæmisráðs B þann 11. apríl 2025 sé gerð krafa um að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.

IV. Afstaða drengsins

Drengnum var skipaður talsmaður sem tók viðtal við hann 18. febrúar 2025. Í skýrslu talsmanns, dags. 28. febrúar 2025, kemur fram að óskað hafi verið eftir því að talsmaður aflaði afstöðu drengsins varðandi umgengni við kæranda sem og mat talsmanns varðandi beiðni kæranda. Fram kemur að um sé að ræða dreng sem hafi verið greindur með ódæmigerða einhverfu, ADHD, kæki og kvíða einkenni. Samkvæmt skýrslunni var drengurinn líkt og áður frekar greinargóður og yfirvegaður. Þá segir í skýrslunni að drengnum hugnist ekki frekari aukning á umgengni og það eigi við um kynni hans við kæranda sem og aðra. Einnig hafi hann greint frá því af fyrra bragði að honum finnst hlutirnir fínir eins og þeir væru og vilji halda þeim þannig.

Talsmaður taldi það drengnum ekki til hagsbóta að eiga umgengni við kæranda miðað við afstöðu drengsins. Drengurinn vilji hafa rútínu og byggi hann öryggi sitt og vellíðan á því. Hafa verði einnig til hliðsjónar að drengurinn sé greindur inná á einhverfurófi með ADHD og kvíða og þessir þættir hafa í för með sér ríkari þörf á fyrirsjáanleika sem og áreitistjórnun. Ekki verði séð að því verði mætt með því að verða við beiðni kæranda um umgengni. Drengurinn þurfi að ná meiri þroska og að umgengni, ef af henni verður síðar, þarf að taka mið af hans þörfum og vera á hans forsendum auk þess sem umhverfið þarf að vera honum kunnugt og í viðurvist aðila sem hann treystir.

V. Afstaða fósturforeldra

Með bréfi úrskurðarnefndar velferðarmála til lögmanns fósturforeldra, dags. 23. júní 2025, var óskað eftir athugasemdum fósturforeldra við kröfu kæranda. Afstaða þeirra barst með bréfi dags. 7. júlí 2025.

Í greinargerð kemur fram að fósturforeldrar ítreki fyrri afstöðu sína sem hafi margoft komið fram s.l. ár, vegna fyrri beiðna frá kæranda, um umgengni við barnið og ljósmyndir af barninu. Vísast nánar í því sambandi til áralangra samskipta og mála vegna krafna kæranda. Um sé að ræða áratugalöng samskipti aftur til ársins 2014 sbr. ákvarðanir, úrskurði og héraðsdóm vegna kröfu móðurömmu drengsins um umgengni og ljósmyndir sem skulu teknar með ákveðnum hætti og skilyrðum. Er óþarft að rekja það nánar og vísar lögmaður til fyrri gagna og samskipta þar um.

Ekkert sé breytt í afstöðu fósturforeldra til kröfu kæranda. Í fyrsta lagi telji fósturforeldrar að kærandi geti ekki talist nákomin barninu í skilningi 1. mgr. 70. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og hafna sem fyrr þeirri niðurstöðu héraðsdómara að kærandi teljist barninu nákomin. Þá telja kærendur að jafnvel þótt svo yrði talið vera, þá samræmist það ekki hagsmunum barnsins að eiga umgengni við kæranda sbr. málsástæður og lagarök fósturforeldra og sbr. einnig niðurstaða í héraðsdómsmálinu nr. E-X/2019.

Fósturforeldrar vísi enn og aftur til þess að drengurinn, fósturbarn þeirra, þekk ekki kæranda og hafi líst því yfir að hann hafi ekki áhuga á að vera í umgengni við hana sbr. m.a. það sem fram kom í sálfræðiviðtali sem tekið var við drenginn dags. 28. febrúar 2025. Eins og kæranda sé fullkunnugt um taldi sálfræðingur sem leitað var til að það væri ekki barninu til hagsbóta að eiga í umgengni við kæranda og byggir það mat á viðtali við barnið sjálft og skýrri afstöðu þess. Þannig þurfi einhliða þörf kæranda á samskiptum við barnið að víkja fyrir þeim hagsmunum barnsins að búa við fyrirsjáanleika, stöðugleika og öryggi. Fósturforeldrar ítreka að þessi afstaða/álitsgerð sé unnin af sérfræðingi, þ.e. barnasálfræðingi sem hefur fylgt drengnum um árabil.

Þá vísa fósturforeldrar einnig til þess að kærandi virðist í engu skeyta um hagsmuni barnsins og hvað sé því fyrir bestu, þ.e. þessi áframhaldandi viðleytni kæranda til að fá nánar tilgreinda umgengni og sbr. nánar tilgreindar kröfur um ljósmyndir, samræmast ekki hagsmunum drengsins og hafi það margoft verið staðfest af starfsmönnum B, umdæmisráði F, úrskurðarnefnd velferðarmála (áður, Kærunefnd barnaverndarmála) og af E.

Að mati fósturforeldra sé það sem endranær mikilvægast að barnið fái notið stöðugleika, öryggi og staðfestu, enda með margar greiningar eins og kæranda sé kunnugt um og því sérstaklega mikilvægt að fara eftir áliti sérfræðinga skv. framangreindu.

Í þessu sambandi vilja fósturforeldrar taka það sérstaklega fram að þótt kæranda finnist hún nákomin barninu í lagalegum skilningi eða öðrum, þá á það sér ekki hliðstæðu í upplifun barnsins. Orðin nákomin vísar eðli málsins samkvæmt til einhvers sem sé barninu nákomin og helst þannig órjúfanlega í hendur við upplifun barnsins af tengslum við þann aðila. Fósturforeldrar fái ekki séð hvernig kærandi heldur fast við fyrri afstöðu hvað þetta varðar. Sérstaklega þar sem barnið hefur líst því yfir að hann vilji ekki vera í umgengni við kæranda.

Í því samhengi skal halda því til haga að því fer fjarri að fósturforeldrar virði ekki uppruna og blóðtengsl barnsins, sbr. að barnið er í samskiptum við eldri bróður sinn og kynforeldra, og hafa fósturforeldra ávallt stuðlað að því að þau samskipti gangi vel fyrir sig. Fósturforeldrar hafi aldrei falið uppruna barnsins heldur reynt eftir fremsta megni að virða þann uppruna.

Þá velta fósturforeldrar því fyrir sér til hvaða hagsmuna kærandi sé að horfa í ljósi þess að margir úrskurðir og ákvarðanir hafa fallið á síðustu árum þar sem sammæli eru um að umgengni kæranda við barnið sé ekki með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Í engum úrskurði, ákvörðun, dómi sé það tekið fram að það sé barninu fyrir bestu að njóta umgengni við kæranda. Er þá t.d. nefnd afstaða úrskurðarnefndar velferðarmála sbr. ákvörðun 25. september 2023 um að það sé ekki til hagsbóta að þvinga fram umgengni barnsins við kæranda og má aftur vísa í fyrrgreindan héraðsdóm.

Þá hafi því lengstum verið hafnað að kærandi eigi einhvers konar rétt til þess að fá umbeðnar myndir af barninu. Þrátt fyrir það hafi fósturforeldrar í viðleitni sinni sent á kæranda myndir, en á þeim tíma fengu fósturforeldrar þau mótsvör frá kæranda að myndirnar uppfylltu ekki nánar tilgreindar kröfur hennar.

Því skal haldið til haga að barnið hefur verið í varanlegu fóstri hjá fósturforeldrum í um það bil X ár og séu fósturforeldrar drengsins hans nánustu aðstandendur. Fósturforeldrar séu því best til þess fallin að meta þarfir og hagsmuni fósturbarns síns og vita hvað sé honum fyrir bestu, þ.e. þegar kemur að kröfum kæranda og hefur það enda verið marg staðfest s.l. ár.

Drengurinn var X þegar hann fluttist til fósturforeldra sinna og lítur hann á þau sem foreldra sína, þótt fósturforeldrar geri sér vissulega grein fyrir því að þau séu fósturforeldrar barnsins. Þá þekkir barnið ekki annað en að alast upp hjá fósturforeldrum og hefur hann náð djúpri tengslamyndun við þau sem fóstursonur þeirra og hafa fósturforeldrar sinnt hlutverki sínu afar vel. Það þarf engum blöðum um það að fletta að barn sem fer X í fóstur á heimili þekkir ekki annað og upplifir sig sjálft sem ,,barn“ þeirra aðila. Það eigi að minnsta kosti við í máli þessu.

Kærandi vísar til þess að hún telji það hagsmunamál barnsins að fá að kynnast sér, en fósturforeldrar furða sig á þeirri afstöðu þegar sú afstaða hafi ekki fengist staðfest undanfarin ár. Drengurinn þekkir vissulega hans upprunafjölskyldu sbr. kynmóður og föður og bróður, svo sem áður sé rakið. Er þessum athugasemdum kæranda hafnað líkt og áður. Þeim rökum kæranda um að fósturforeldrar hafi alltaf sett sig á móti samskiptum hennar við drenginn og ekki viljað senda henni ljósmyndir af drengnum sé samkvæmt öllu framanröktu hafnað. Fósturforeldrar benda á að þau séu sem fósturforeldrar drengsins, best í stakk búin til þess að meta hvort það þjóni hagsmunum hans að hitta kæranda samkvæmt kröfum þar um. Sem fyrr hafna fósturforeldrar kröfu kæranda um nánar tilgreindar myndsendingar með vísan til þess réttar barnsins að njóta friðhelgi einkalífs og sbr. persónuverndar. Barnið sé á viðkvæmum aldri, þekkir kæranda ekkert og vill það ekki, og því fráleitt að kærandi geri þá kröfu sem hún hefur uppi. Þá sé engin lagaheimild fyrir kæranda að krefjast þessara mynda og eru þær ekki skilgreindar sem samskipti við barnið, eins og hefur verið staðfest sbr. 1. mgr. 74. gr. bvl.

Fósturforeldrar benda einnig á að þótt kæranda kunni að finnast það lítið tiltökumál að hún hitti drenginn einu sinni í mánuði þá sé það vissulega, og hverju sem hennar afstöðu líður, rask og rót fyrir drenginn sem þarf festu og stöðugleika eins og búið sé að rekja margsinnis. Að endingu skal það ítrekað að drengurinn sjálfur hefur líst því yfir að hann vilji ekki umgengni við kæranda og telja fósturforeldrar því enn síður ástæðu til að þvinga þá umgengni fram þvert á vilja drengsins.

Kærandi telur það einnig fjarstæðu að fósturforeldrar haldi því fram að drengurinn myndi ekki höndla það að eiga umgengni við kæranda, sbr. eins og nánar greinir í kæru dags. 8. maí s.l. fósturforeldrar velta því fyrir sér hvernig kærandi telur sig geta tekið þá afstöðu þar sem hún þekkir barnið ekki nægilega vel til að mynda sér þá skoðun og hefur ekki komið að uppeldi þess og veit þarf af leiðandi ekki hversu vel í stakk búið barnið væri að hitta kæranda undir eftirliti á mánaðarfresti. En foreldrar drengsins, fósturforeldrar séu sannarlega í aðstöðu til að vega og meta það og telja það ekki þjóna hagsmunum hans.

Samkvæmt öllu framanröktu sé kröfum kæranda hafnað og fósturforeldrar ítreka fyrri afstöðu.

VI.  Niðurstaða

Drengurinn, D, er X ára gamall og er í varanlegu fóstri hjá fósturforeldrum sínum. Kærandi er móðuramma drengsins.

Með hinum kærða úrskurði var ákveðið að drengurinn hefði enga umgengni við kæranda. Þá vísaði umdæmisráð B frá kröfu kæranda um að fá sendar þrjár ljósmyndir af drengnum ársfjórðungslega.

Í niðurstöðu hins kærða úrskurðar kemur fram að barn, sem sé vistað í varanlegu fóstri, eigi rétt á umgengni við kynforeldra og aðra sem séu því nákomnir samkvæmt 74. gr. bvl., nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt sé að með fóstrinu. Umdæmisráð taldi miðað við þau gögn sem lágu fyrir í málinu um stöðu drengsins og þá sérstaklega þau neikvæðu áhrif sem minnstu breytingar á hans daglega líf valdi honum, að það væri drengnum ekki til hagsbóta að eiga umgengni við kæranda, sem hann þekki ekki og hafi aldrei hitt, nema í það eina skipti þegar hann var eins mánaðar gamall. Að mati umdæmisráðs vó afstaða drengsins sjálfs sérstaklega þungt í málinu. Umdæmisráð tók fram að greinilegt væri að árangur hafi náðst við að bæta hæfni drengsins til að takast á við daglegt líf sitt en þó væri afar mikilvægt fyrir hagsmuni hans og almenna líðan að sem minnstar breytingar yrðu á þeirri rútínu og öryggi sem hann þekki og sé sáttur við. Niðurstaða umdæmisráðs var að það væri drengnum ekki til hagsbóta að tekin yrði upp umgengni við kæranda. Hvað varðar kröfu kæranda um myndsendingar vísaði umdæmisráð til þess að í 3. mgr. 13. gr. barnaverndarlaga væri tæmandi talið upp það sem ráðið hefði heimild til að úrskurða um. Meðal þess sem umdæmisráð úrskurði um væri umgengni í fóstri og við vistun. Í 2. málsl. 1. mgr. 74. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga kæmi fram að með umgengni sé átt við samveru og önnur samskipti án þess að það sé skilgreint nánar. Þá vísaði ráðið til athugasemda með 74. gr. í frumvarpi sem varð að barnaverndarlögum þar sem fram kemur að átt sé við gagnkvæm samskipti milli foreldris eða nákomins og barns, beinan umgengnisrétt, auk annarra samskipta, svo sem í gegnum síma, bréfaskipti og þess háttar. Að mati ráðsins felst umgengni í því að barnið hitti umgengnisaðila í eigin persónu eða að notast sé við aðrar samskiptaleiðir. Umdæmisráðs telur að ákvæðið einskorðist við það að barnið og umgengnisaðili eigi gagnkvæm samskipti sín á milli og telur ráðið að myndsendingar fósturforeldra flokkist ekki undir samskipti milli drengsins og kæranda. Var kröfu kæranda um myndsendingar því vísað frá umdæmisráði.

Kærandi, sem er móðuramma drengsins, krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að fallist verði á að hún hafi umgengni við drenginn einu sinni í mánuði í fjórar klukkustundir í senn, auk þess sem hún fái sendar þrjár ljósmyndir af drengnum ársfjórðungslega, samtals 12 myndir á ári, og að myndirnar verði teknar 1. til 10. hvers mánaðar af drengnum sjálfum í fókus.

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. bvl. á barn í fóstri rétt á umgengni við kynforeldra og aðra sem eru því nákomnir. Kynforeldrar eiga með sama hætti rétt á umgengni við barn sitt samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar, nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt er að með ráðstöfun þess í fóstur. Við mat á þessu skal meðal annars taka tillit til þess hversu lengi fóstri er ætlað að vara. Samkvæmt 3. mgr. lagagreinarinnar skal við ráðstöfun barns í fóstur taka afstöðu til umgengni barns við foreldra og aðra nákomna og skal taka mið af því hvað þjóni hagsmunum barnsins best. Samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar hefur umdæmisráð barnaverndar úrskurðarvald um ágreiningsefni er varða umgengni barns við foreldra og aðra nákomna, hvort sem það varðar rétt til umgengni, umfang umgengnisréttarins eða framkvæmd umgengninnar.

Það er meginregla í barnaverndarstarfi að hagsmunir barns skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi og beita skuli þeim ráðstöfunum sem séu barni fyrir bestu. Við úrlausn þessa máls ber því að líta til núverandi stöðu drengsins. Það er gert til þess að unnt sé að taka ákvörðun um hvort umgengni hans við kæranda þjóni best hagsmunum hans, sbr. 3. mgr. 74. gr. bvl.

Samkvæmt því, sem fram kemur í framangreindum lagaákvæðum, ber að leysa úr kröfum kæranda með tilliti til þess hvað þjónar hagsmunum drengsins best með tilliti til núverandi stöðu hans. Umgengni kæranda við drenginn þarf að vera honum til hagsbóta svo og við hæfi miðað við aðstæður og samrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt var að með ráðstöfun hans í fóstur. Í því tilliti ber sérstaklega að horfa til þess að tryggja þarf að friður, ró, stöðugleiki og öryggi ríki í lífi drengsins í fóstri hjá fósturforeldrum þar sem markmiðið er að tryggja honum uppeldi og umönnun innan fjölskyldu sem best hentar þörfum hans, sbr. 3. mgr. 65. gr. bvl. Verði það ekki gert beri að líta svo á að þess hafi ekki verið nægilega gætt að umgengnin þjónaði hagsmunum drengsins best, sbr. 3. mgr. 74. gr. bvl.

Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. bvl. skal barnaverndarþjónusta sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. bvl. er það meginregla að þegar ákvarðanir eru teknar í máli barns skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska.

Í kjölfar úrskurðar úrskurðarnefndar velferðarmála í máli drengsins var drengnum skipaður talsmaður í samræmi við ákvæði 3. mgr. 46. gr. bvl. Var það m.a. gert í þeim tilgangi að kanna afstöðu hans til umgengni við kæranda. Í skýrslu talsmanns drengsins sem tók viðtal við drenginn 6. febrúar 2023 kemur fram að drengnum hugnist ekki auka umgengni við einhvern eins og er. Honum líði vel með hlutina eins og þeir séu í dag þar sem hann eigi í umgengni við foreldra sína. Hann vilji ekki auka á það sem stendur. Drengurinn útiloki ekki umgengni þegar hann verði eldri en taki fram að hann sé ekki tilbúinn á þessum tímapunkti. Að mati talsmanns var drengurinn frekar ákveðinn í afstöðu sinni hvað þetta varðar. Þá telji talsmaður að hafa verði til hliðsjónar að drengurinn sé greindur á einhverfurófi með ADHD og kvíða og hafi hann því ríkari þörf fyrir fyrirsjáanleika og áreitisstjórnun.

Þá liggur afstaða fósturforeldra fyrir og eru þau andvíg myndsendingum til kæranda og telja þær ganga gegn persónuvernd og friðhelgi drengsins. Þá eru þau andvíg umgengni við kæranda og telja að tilraunir með umgengni við aðila sem drengurinn kunni ekki deili á geti ekki verið honum til hagsbóta.

Samkvæmt gögnum málsins er það mat starfsmanna B að ekki séu forsendur fyrir því að kærandi fái umgengni við drenginn. Það séu lögvarðir hagsmunir drengsins að hann búi við stöðugleika, frið og ró í fóstrinu en hann hafi umgengni við báða foreldra sína og bróður sinn og þekki því uppruna sinn. Mikilvægt sé að viðhalda þeim stöðugleika sem hann búi við. Þá telja starfsmenn B að ekki séu forsendur fyrir því að kærandi fái sendar myndir af drengnum með vísan til persónuverndar og friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Að mati úrskurðarnefndarinnar ber fyrst og fremst að líta til hvaða hagsmuni drengurinn hefur af umgengni við kæranda. Í greinargerðum starfsmanna B sem lagðar voru fyrir umdæmisráð B kemur fram það mat þeirra að það séu ekki hagsmunir drengsins að eiga umgengni við kæranda. Telja þeir mikilvægt að drengurinn fái frið og tækifæri til að viðhalda þeim stöðugleika, öryggi og ró sem hann búi við.

Fyrir liggur af skýrslu talsmanns drengsins að hann er mótfallinn umgengni við kæranda og telur sig ekki í þörf fyrir hana. Telja verður með hliðsjón af aldi og þroska drengsins að taka beri tillit vilja hans í þeim efnum. Þá telja fósturforeldrar það andstætt hagsmunum drengsins að eiga umgengni við kæranda og geti truflað fóstrið og skapað óþarfa togstreitu í lífi hans. Ber í þessu ljósi einnig að líta til þess að ekki hafa skapast tengsl á milli drengsins og kæranda. Þá horfir nefndin jafnframt til stöðu drengsins en hann hefur verið greindur með ódæmigerða einhverfu, ADHD og kvíðaeinkenni og sé því í meiri þörf fyrir fyrirsjáanleika og áreitisstjórnun en almennt gerist. Úrskurðarnefndin telur það því ekki vera til hagsbóta fyrir drenginn að eiga umgengni við kæranda sbr. áskilnað 1. mgr. 74. gr. bvl.

Hvað varðar frávísun umdæmisráðs á kröfu kæranda um myndir og upplýsingar um drenginn telur úrskurðarnefnd velferðarmála að líta verði til úrskurðarvalds umdæmisráðs barnaverndar. Samkvæmt 5. tölul. 3. mgr. 13. gr. barnaverndarlaga tekur umdæmisráð ákvarðanir með úrskurði í málum er varða umgengni í fóstri og við vistun, sbr. 74. og 81. gr. laganna. Í 74. gr. laganna er kveðið á um að barn eigi rétt til umgengni við foreldra og aðra sem því eru nákomnir. Þá er tekið fram að með umgengni sé átt við samveru og önnur samskipti. Í frumvarpi því sem varð að barnaverndarlögum kemur fram í athugasemdum við 74. gr. að með ákvæðinu sé átt við beinan umgengnisrétt, auk annarra samskipta, svo sem í gegnum síma, bréfaskipti og þess háttar. Að framangreindu virtu telur úrskurðarnefnd velferðarmála að myndsendingar þar sem ekki er um að ræða bein samskipti barns við þann aðila sem það á umgengni við falli utan úrskurðarvalds umdæmisráðs.

Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Úrskurður umdæmisráðs B frá 11. apríl 2025 varðandi umgengni D, við A, er staðfestur.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Kári Gunndórsson