Mál nr. 235/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 235/2025

Miðvikudaginn 13. ágúst 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 8. apríl 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 18. mars 2025 um endurreikning og uppgjör greiðslna ársins 2023 og ákvörðun stofnunarinnar vegna tekjutengdra greiðslna ársins 2023.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddan örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins á árunum 2022 og 2023. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 23. maí 2023, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2022 hefði leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 83.479 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Með bréfi, dags. 28. maí 2024, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2023 hefði leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 417.566 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi andmælti uppgjöri ársins 2023 með erindi, dags. 3. október 2024, og fundaði með Tryggingastofnun í janúar 2025 vegna uppgjörsins. Með beiðni til Skattsins, dags. 13. janúar 2025, óskaði kærandi eftir breytingu á álagningu opinberra gjalda. Í kjölfar breytinga á skattframtali kæranda var framkvæmdur nýr endurreikningur og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2023. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 18. mars 2025, var kæranda tilkynnt um að vegna breytinganna hafi réttindi hans vegna ársins hækkað um 52.803 kr. og því hafi orðið til inneign að fjárhæð 36.196 kr. að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta. Krafan stæði nú í 207.380 kr.

Með umsókn, dags. 24. apríl 2025, óskaði kærandi eftir niðurfellingu ofgreiðslukrafna vegna áranna 2022 og 2023. Með bréfi, dags. 28. apríl 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim grundvelli að kröfurnar væru réttmætar og skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður voru ekki talin vera fyrir hendi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 8. apríl 2025. Með bréfi, dags. 9. apríl 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 2. maí 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi, dags. 7. maí 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 13. maí 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 14. maí 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að samkvæmt lögum séu frítekjumörk öryrkja 2.400.000 kr. á ári. Tryggingastofnun ríkisins neiti að fara eftir þeim lögum. Þess sé krafist að Tryggingastofnun fari eftir lögum um frítekjumark og felli skuldina niður að fullu og endurgreiði kæranda afdregna fjárhæð ásamt fullum dráttarvöxtum samkvæmt lögum.

Í niðurstöðu Tryggingastofnunar sé gefinn frestur til 17. apríl til að óska eftir rökstuðningi eða andmæla. Þessi frestur sé ólöglegur því andmælaréttur sé þrír mánuðir samkvæmt lögum. Eftir þann tíma verði tekin endanleg ákvörðun samkvæmt bréfinu, þetta sé kolólöglegt. Kærandi líti svo á að þetta sé endanlega ákvörðun hjá Tryggingastofnun enda hafi hann átt fund með tveimur yfirmönnum hjá stofnuninni sem hafi fullyrt að ákvörðunin væri kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Kærandi hafi krafist þess í byrjun desember 2024 að Tryggingastofnun myndi fella niður þessa kröfu vegna fyrri úrskurðar í máli kæranda nr. 200/2023. Ekki hafi borist svarbréf við því þrátt fyrir að lögbundinn frestur hafi verið þrír mánuðir. Tryggingastofnun hafi beitt valdi sínu til að draga greiðslur af kæranda en ekki fjallað um ósk um niðurfellingu.

Kærandi hafi þurft að höfða mál gegn íslenska ríkinu vegna þess að Þjóðskrá hafi flutt lögheimili hans til útlanda og framfærsla hafi hætt. Kærandi hafi ekki fengið gjafsókn gegn ríkinu og hafi því þurft að fá sér lögmann með tilheyrandi kostnaði.

Kærandi geri alvarlegar athugasemdir við að Tryggingastofnun fái skattframtöl í lok mars og taki þá ákvörðun en álagningu Skattsins ljúki 1. ágúst og kærufresti ljúki 1. nóvember. Þarna taki Tryggingastofnun sér vald í átta mánuði án þess að öryrkjar geti mótmælt.

Í athugasemdum kæranda segir að Tryggingastofnun fari ekki eftir lögum um frítekjumark öryrkja sem hafi verið 109.000 kr. en hafi verið hækkað í 200.000 kr. fyrir hvern mánuði 1. janúar 2023. Kærandi telji að hugmynd laganna hafi verið að öryrkjar gætu aflað sér viðbótartekna án þess að bætur frá Tryggingastofnun myndu skerðast. Tilgangur viðkomandi laga séu skýr en Tryggingastofnun hafi ákveðið að túlka lögin sér í hag. Kærandi krefjist þess að Tryggingastofnun leiðrétti fyrir alla aðila sem séu í svipuðum málum og hann.

Framkvæmd Skattsins og Tryggingastofnunar samrýmist ekki lögum. Einstaklingar þurfi að skila inn skattframtölum í febrúar/mars en Skatturinn gefi Tryggingastofnun þessar upplýsingar. Skatturinn taki aftur á móti ekki við kröfum um leiðréttingar á skattframtölum fyrr en 1. ágúst og kærufrestur séu þrír mánuðir hjá Skattinum. Þá hafi Tryggingastofnun dregið frá greiðslum einstaklinga í 9 til 10 mánuði án kæruheimildar.

Kærandi krefjist þess að synjun Tryggingastofnunar sem hafi borist í lok apríl verði úrskurðuð ólögleg vegna stjórnsýslulaga um kærufrest sem sé þrír mánuðir. Ef stjórnvöld þurfi frekari frest þurfi stjórnvaldið að senda tilkynningu til einstaklingsins og tilkynna um að ekki verði hægt að uppfylla lögbundinn frest og stjórnvaldið verði að tilgreina hvenær úrskurðar megi vænta. Kærandi hafi óskað eftir niðurfellingu kröfunnar í byrjun desember 2024 og því séu liðnir fimm mánuðir sem séu umfram lögbundinn frest samkvæmt stjórnsýslulögum.

Kærandi mótmæli því að úrskurður nr. 200/2023 eigi ekki við í þessu máli. Staða kæranda hafi ekkert breyst. Kærandi staðfesti að hann hafi þurft að vinna sem verktaki vegna lögmannskostnaðar í dómsmálum. Það mál sé fyrir yfirskattanefnd þar sem kærandi krefjist lækkunar tekjuskatts vegna tapaðra krafna.

Kærandi krefjist þess að úrskurðarnefnd velferðarmála úrskurði að synjun Tryggingastofnunar standist ekki lög og að stofnuninni beri að greiða honum allt það sem hafi verið dregið af honum með fullum dráttarvöxtum og 15% álagi eins og stofnunin geri við einstaklinga. Kærandi vísi til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar máli sínu til stuðnings. 

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2023, sbr. bréf dags. 18. mars 2025.

Um útreikning örorkulífeyris sé fjallað í IV. kafla almannatryggingalaga nr. 100/2007. Í 33. gr. laganna sé að finna ákvæði um útreikning og endurreikning en ákvæði um ofgreiðslu og vangreiðslu séu í 34. gr. laganna.

Í 47. gr. laganna sé kveðið á um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega. Þar segi að umsækjanda eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Í reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags sé einnig að finna ákvæði sem máli skipti. Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar segi að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Í 2. mgr. 3. gr. segi að ef ekki reynist unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja megi til umsækjanda eða bótaþega sé Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þar til úr því sé bætt. Í 3. mgr. 3. gr. segi að ef umsækjandi eða bótaþegi gefi Tryggingastofnun rangar upplýsingar geti stofnunin endurkrafið bætur, dregið ofgreiðslu frá öðrum bótum, fellt vexti niður af vangreiðslum eða innheimt dráttarvexti af ofgreiðslum í samræmi við 55. gr. almannatryggingalaga. Í 4. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun skuli áætla væntanlegar tekjur umsækjanda og bótaþega á bótagreiðsluári. Tekjuáætlun skuli byggjast á nýjustu upplýsingum um tekjur sem fengnar séu frá þeim aðilum sem greini í 1. mgr. 3. gr. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli endurreikna bótafjárhæðir ársins á grundvelli þeirra upplýsinga. Þá segi í 9. gr. reglugerðarinnar að komi í ljós við endurreikning að tekjutengdar bætur hafi verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt sé dregið frá tekjutengdum bótum sem bótaþegi síðar öðlist rétt til. Þetta eigi eingöngu við ef tekjur þær sem lagðar séu til grundvallar bótaútreikningi reynist hærri en tekjuáætlun samkvæmt 4. gr. hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla stafi af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður. Í lok 9. gr. sé tekið fram að Tryggingastofnun eigi einnig endurkröfurétt á hendur bótaþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum. Með öðrum orðum, þá geti Tryggingastofnun ávallt innheimt ofgreiddar bætur samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, sama hvernig þær séu til komnar, en skuldajöfnun bóta sé einungis heimil ef ofgreiðslan eigi rætur í því að viðskiptavinur hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukningu í tæka tíð.

Í 11. gr. reglugerðarinnar sé ákvæði um undanþágu frá endurkröfu. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildi um dánarbú eftir því sem við eigi.

Í málinu reyni einnig á ákvæði um sérstaka uppbót til framfærslu í reglugerð nr. 1200/2018 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri. Í 13. gr. reglugerðarinnar segi um skilyrði slíkra bóta:

„Heimilt er að greiða þeim sem fær greiddan örorku- eða endurhæfingarlífeyri sérstaka uppbót vegna framfærslu ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð.

Við mat á því hvort örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþegi sem fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur, sbr. 5. gr. reglugerðar þessarar, séu undir 310.800 kr. á mánuði. Við mat á því hvort örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþegi sem ekki fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur, sbr. 5. gr. reglugerðar þessarar, séu undir 247.183 kr. á mánuði.“

Þá segi eftirfarandi um útreikning bóta í 14. gr. reglugerðarinnar:

„Fjárhæð sérstakrar uppbótar skal nema mismun fjárhæða skv. 2. mgr. 13. gr. reglugerðar þessarar og heildartekna eins og þær eru skilgreindar í 5. gr. reglugerðar þessarar. Reynist heildartekjur jafnháar eða hærri en fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 13. gr. reglugerðarinnar greiðist ekki sérstök uppbót.

Til grundvallar útreikningi á fjárhæð sérstakrar uppbótar hvers mánaðar skal leggja 1/12 af áætluðum heildartekjum almanaksárs. Þegar heimild til greiðslu uppbótar nær aðeins til hluta úr ári skal þó miða útreikning hennar við þær tekjur sem áætlað er að aflað verði eftir að heimild til greiðslu myndaðist.

Fjárhæð sérstakrar uppbótar greiðist í samræmi við búsetu hér á landi, sbr. 1. mgr. 17. gr. og 4. mgr. 18. gr. laga um almannatryggingar.“

Kærandi hafi þegið örorkulífeyri frá 1. október 2008. Við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna vegna ársins 2023 hafi skuld kæranda við Tryggingastofnun reynst vera kr. 417.566, sbr. bréf frá 28. maí 2024. Skuldin hafi einkum orsakast af því að óskilgreindar skattskyldar tekjur (tekjuliður 96; aðrar tekjur í sundurliðun Tryggingastofnunar) hafi verið skráðar 755.000 kr. í skattframtali, en hafi ekki verið gefnar upp í tekjuáætlun.

Kærandi hafi andmælt kröfunni og í janúar 2025 hafi tveir sérfræðingar Tryggingastofnunar fundað með kæranda, þar sem farið hafi verið yfir réttindauppgjör ársins 2023 og þá kröfu sem hafi myndast vegna tekna sem hafi verið skráðar sem óskilgreindar skattskyldar tekjur í skattframtalinu. Á fundinum hafi verið ræddur möguleiki kæranda á að leiðrétta framtalið hjá Skattinum, þannig að umræddar tekjur yrðu færðar sem verktakagreiðslur (tekjuliður 196; launatekjur í sundurliðun TR), með það að markmiði að milda áhrif tekna á útreikning réttinda frá stofnuninni. Kærandi hafi í kjölfarið haft samband við Skattinn og fengið samþykkta breytingu á skráningu tekna, þannig að 755.000 kr. hafi ekki lengur verið flokkaðar sem óskilgreindar skattskyldar tekjur heldur sem verktakagreiðslur.

Breytingin hjá Skattinum hafi haft þau áhrif að réttindi frá Tryggingastofnun vegna ársins 2023 hafi hækkað um 52.803 kr., úr 3.715.269 kr. í kr. 3.768.072. Við endurreikninginn hafi myndast inneign að upphæð kr. 36.196, sem hafi verið nýtt til að lækka áður myndaða skuld vegna uppgjörs 2023. Kærandi hafi þegar greitt 173.990 kr. af upphaflegu kröfunni, að fjárhæð 417.566 kr., og því hafi krafan staðið í 243.576 kr. í janúar 2025, þegar innheimtu hafi verið frestað meðan beðið hafi verið eftir niðurstöðu frá Skattinum. Eftir endurmat standi krafan í 207.380 kr.

Til viðbótar kröfunni fyrir árið 2023 sé einnig til staðar krafa Tryggingastofnunar á hendur kæranda vegna uppgjörs ársins 2022 að upphæð 83.479 kr. Ástæðan hafi einkum verið reiknað endurgjald að upphæð 200.000 kr., sem hafi komið fram á skattframtali en ekki í tekjuáætlun. Kærandi hafi einnig andmælt þeirri kröfu, en þar sem engin breyting hafi orðið á skattframtali fyrir það ár hafi Tryggingastofnun ákveðið að hefja innheimtu þeirrar kröfu samhliða kröfu ársins 2023.

Kærandi hafi óskað eftir niðurfellingu kröfunnar á grundvelli 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009, en samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi synjað umsókninni 28. apríl síðastliðinn.

Heildarkrafa Tryggingastofnunar á hendur kæranda sé nú 274.699 kr. Tryggingastofnun hafi lagt til í bréfi, dags. 18. mars 2025, að innheimta hæfist 1. apríl 2025 og að kröfunni yrði dreift á 36 mánuði, sem jafngildi 8.079 kr. á mánuði.

Tryggingastofnun telji að krafa kæranda um niðurfellingu eða frekari lækkun skuldar vegna endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2023 eigi ekki við rök að styðjast.

Endurreikningur og uppgjör tekjutengdra greiðslna byggi á skýrum ákvæðum 33. og 34. gr. laga nr. 100/2007 og ákvæðum reglugerðar nr. 598/2009. Samkvæmt 33. gr. skuli greiðslur endurreiknaðar þegar endanlegar upplýsingar um tekjur liggi fyrir frá skattyfirvöldum. Við slíkan endurreikning beri að miða við raunverulegar tekjur samkvæmt skattframtali, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Verklagið sé þannig lögákveðið og því hafi verið fylgt í hvívetna í því máli sem um ræði.

Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 og 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009 hvíli skýr skylda á greiðsluþegum að tilkynna Tryggingastofnun um tekjur og aðrar aðstæður sem kunni að hafa áhrif á greiðslur. Kærandi hafi ekki gefið upp tekjur að fjárhæð 755.000 kr. í tekjuáætlun ársins 2023 og ekki breytt þeim upplýsingum fyrr en eftir að krafa hafi verið gerð. Sú vanræksla að upplýsa um tekjurnar við upphaf árs eða við breytingu á aðstæðum hafi leitt beint til þeirrar ofgreiðslu sem hér um ræði.

Tryggingastofnun hafi tekið fullt tillit til þeirrar breytinga sem kærandi hafi gert á skattframtalinu, þar sem tekjur hafi verið færðar úr lið 96 (óskilgreindar tekjur) í lið 196 (verktakagreiðslur). Sú breyting hafi haft áhrif á útreikning bóta til hækkunar, sem hafi leitt til þess að stofnunin hafi lækkað kröfuna. Að auki hafi innheimtu kröfunnar verið frestað tímabundið á meðan beðið hafi verið eftir niðurstöðu. Með því hafi Tryggingastofnun sýnt bæði sveigjanleika og sanngirni við úrlausn málsins.

Samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 sé skuldajöfnun og endurkrafa heimil ef ofgreiðsla stafi af því að greiðsluþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukningu eða breyttar aðstæður. Sú sé einmitt raunin í þessu máli. Þá gildi einnig, samkvæmt 34. gr. laga nr. 100/2007, að ofgreiddar tekjutengdar greiðslur skuli endurkrafðar.

Ítrekað hafi komið fram af hálfu kæranda á fundum með sérfræðingum Tryggingastofnunar að hann telji að frítekjumark atvinnutekna gildi einnig um sérstaka framfærsluuppbót. Það sé hins vegar ekki rétt, þar sem frítekjumarkið gildi um greiðslur almannatrygginga almennt, en nái ekki sérstaklega til þeirrar uppbótar.

Sérstöku framfærsluuppbótinni sé ætlað að styðja einstaklinga sem búi við mjög takmarkaðar fjárhagslegar aðstæður og hafi ekki aðrar tekjur eða bætur sem nægi til framfærslu. Uppbótin sé metin á grundvelli heildartekna og skerðist í samræmi við þær. Tekjuviðmið séu tiltölulega ströng og allar skattskyldar tekjur, þar með talið launatekjur, hafi áhrif á rétt og fjárhæð uppbótarinnar.

Umsókn kæranda um niðurfellingu kröfu á grundvelli 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 hafi verið synjað. Kröfurnar sem sótt sé um niðurfellingu á séu uppgjörskröfur vegna áranna 2022 og 2023 en þær hafi myndast vegna misræmis í tekjuáætlun vegna áranna sem vísað sé til og skattframtals sömu ára.

Í beiðni um niðurfellingu sé vísað til niðurfellingar kröfu frá árinu 2017. Forsendur þeirra kröfu hafi verið aðrar og því eigi sú tilvísun ekki við. Kröfurnar séu réttmætar og skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður séu ekki talin vera fyrir hendi.

Tryggingastofnun líti til orðalags 11. gr. um „alveg sérstakar aðstæður“, sem bendi til að um verulega óvenjulegar aðstæður þurfi að vera um að ræða til að niðurfelling ofgreiðslukröfu sé samþykkt. Að auki sé niðurfelling undantekning frá meginreglu um að kröfur skuli greiða og slíkar undantekningar ber að túlka þröngt. Tryggingastofnun verði í hvívetna að fara að jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um að stjórnvöld skuli við úrlausn mála gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Hefði umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu verið samþykkt bæri stofnuninni að afgreiða sambærilegar umsóknir á sama hátt, sem hefði lækkað þröskuldinn í túlkun á 11. gr. reglugerðarinnar.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari Tryggingastofnun þannig fram á staðfestingu á ákvörðun sinni frá 18. mars 2025.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2023 og synjun Tryggingastofnunar ríkisins um niðurfellingu endurgreiðslukrafna vegna áranna 2022 og 2023.

A. Endurreikningur og uppgjör

Kærandi fékk greiddan örorkulífeyri á árinu 2023. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi greiðslna. Í 1. mgr. 30. gr. laga um almannatryggingar segir að til tekna samkvæmt IV. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna fjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Ef í ljós kemur við endurreikning að greiðslur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun ársins, dags. 13. desember 2022, ráð fyrir kærandi væri með lífeyrisjóðstekjur að fjárhæð 1.079.844 kr. og fjármagnstekjur að fjárhæð 36 kr. á árinu 2023. Kærandi gerði ekki athugasemdir við áætlunina og voru greiðslur greiddar út frá framangreindum tekjuforsendum. Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2023 reyndust tekjur kæranda vera 50.000 kr. í launatekjur, 1.100.891 kr. í lífeyrissjóðstekjur, 755.000 kr. í aðrar tekjur og 67.806 kr. í fjármagnstekjur. Niðurstaða endurreiknings Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins 2023, dags. 28. maí 2024, var sú að sökum tekna hefði kærandi fengið ofgreiddar greiðslur samtals að fjárhæð 417.566 kr. að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Með beiðni til Skattsins 13. janúar 2025 óskaði kærandi eftir breytingu á álagningu opinberra gjalda vegna tekjuársins 2023 þannig að aðrar tekjur væru skráðar sem verktakagreiðslur. Skatturinn féllst á beiðni kæranda og í kjölfarið framkvæmdi Tryggingastofnun nýjan endurreikning, dags. 18. mars 2025, þar sem tekjur kæranda vegna tekjuársins 2023 samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda reyndust vera 805.000 kr. í launatekjur, 1.100.891 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 67.806 kr. í fjármagnstekjur. Niðurstaða endurreiknings Tryggingastofnunar á tekjutengdum greiðslum vegna ársins 2023, dags. 18. mars 2025, var sú að sökum tekna hefði kærandi fengið ofgreidda heimilisuppbót og sérstaka uppbót til framfærslu samtals að fjárhæð 207.380 kr. að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta og innborgunar.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda á árinu 2023 vera hærri en gert hafði verið ráð fyrir í tekjuáætlun og leiddu til ofgreiðslu, en þar er fyrst og fremst um atvinnutekjur að ræða.

Kærandi er ósáttur við að tekjur hans á árinu 2023 skerði greiðslur til hans og byggir á því að tekjur hans hafi verið undir frítekjumarki. Við útreikning örorkulífeyris skal greiðsluþegi hafa almennt frítekjumark sem nemur 2.575.220 kr. á ári samkvæmt 4. mgr. 30. gr. laga um almannatryggingar. Það frítekjumark á aftur á móti ekki við um sérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Nánast allar skattskyldar tekjur skerða uppbótina, sbr. 3. mgr. 9. gr. laganna, og við útreikning uppbótarinnar skal telja til tekna 65% af tekjum lífeyrisþega, sbr. 4. mgr. 9. gr. laganna. Bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar skulu þó teljast að fullu til tekna við útreikning uppbótarinnar, að því undanskildu að ekki skal telja til tekna mæðra- og feðralaun skv. 2. gr. og einungis skal telja til tekna 50% af fjárhæð aldursviðbótar skv. 29. gr. laga um almannatryggingar og 95% af fjárhæð tekjutryggingar skv. 28. gr. sömu laga, sbr. 4. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð.

Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að gera athugasemdir við endurreikning Tryggingastofnunar á tekjutengdum greiðslum ársins 2023. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar greiðslur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna greiðslur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar greiðslur.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum greiðslum kæranda á árinu 2023.

B. Krafa um niðurfellingu ofgreiddra bóta

Eins og áður hefur komið fram ber Tryggingastofnun lögum samkvæmt að endurreikna fjárhæðir greiðslna eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur hafnað því að heimild tilvitnaðs reglugerðarákvæðis eigi við í tilviki kæranda.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að greiðslur örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á bótagreiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem bætur þiggur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á bótagreiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að hafa tekjuáætlun rétta. Samkvæmt gögnum málsins má rekja ofgreiðslukröfur áranna 2022 og 2023 til vanáætlaðra tekna, annars vegar reiknaðs endurgjalds og hins vegar atvinnutekna. Því er ekki fallist á að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til niðurfellingar. Meðaltekjur kæranda á árinu 2024 voru samkvæmt staðgreiðsluskrá 475.428 kr. á mánuði. Þá verður ráðið af gögnum málsins að skuldir kæranda hafi verið töluvert umfram eignir á árinu 2024. Fjárhagsstaða kæranda er því nokkuð bág. Úrskurðarnefndin lítur aftur á móti til þess að Tryggingastofnun hefur dreift eftirstöðvum krafna á 36 mánuði þannig að kærandi greiðir einungis 8.079 kr. á mánuði í stað þess að kærandi þurfi að endurgreiða ofgreiðslukröfuna á 12 mánuðum, eins og meginregla 3. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar kveður á um. Með hliðsjón af þessu telur úrskurðarnefndin að geta til endurgreiðslu sé fyrir hendi. Einnig lítur nefndin til þess að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2023 og synjun umsóknar um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, eru staðfestar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir