Mál nr. 318/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 318/2025

Miðvikudaginn 13. ágúst 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 16. maí 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025, um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta vegna ársins 2024 og innheimtu ofgreiddra bóta.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 2.043.290 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kæranda var tilkynnt um framangreinda ofgreiðslu og fyrirhugaða innheimtu með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025. Kærandi andmælti kærðri ákvörðun 19. maí 2025 sem Tryggingastofnun svaraði með tölvupósti 27. maí 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 16. maí 2025. Með bréfi, dags. 28. maí 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Greinargerð stofnunarinnar barst með bréfi, dags. 4. júní 2025, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 11. júní 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé niðurstaða Tryggingastofnunar ríkisins um að kærandi eigi að endurgreiða stofnuninni 2.043.290 kr. vegna skattframtals 2025. Kærandi hafi fengið 10.000.000 kr. í arð og hafi hún strax greitt skattinn af honum að fjárhæð 1.423.600 kr. Í nokkur ár hafi kærandi ekki haft neinar tekjur nema bæturnar en árið 2023 hafi hún fengið arð og þess vegna sé út í hött að hún eigi að endurgreiða þessa upphæð. Kærandi hafi verið að fá 270.000 kr. á mánuði vegna einhvers frádráttar sem ekki hafi verið útskýrt og núna ætli Tryggingstofnun að leggja inn 100.000 kr. vegna endurgreiðslu sem sé óskiljanlegt.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar kemur fram að kærð sé niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024.

Í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé fjallað um tekjutryggingu fyrir þá sem fái greiddan örorkulífeyri samkvæmt fyrrnefndum lögum eða endurhæfingarlífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og hvernig Tryggingastofnun skuli standa að útreikningi bóta.

Í 2. mgr. 28. gr. laganna segi að tekjutrygging samkvæmt 1. mgr. skuli nema 2.237.328 kr. á ári. Fjárhæð tekjutryggingar skuli lækka um 38,35% af eigin tekjum greiðsluþega, sbr. 30. gr., uns greiðslur falli niður.

Í 3. mgr. 28. gr. laganna segi að samanlögð lækkun örorku- eða endurhæfingarlífeyris og tekjutryggingar skuli aldrei fara umfram 38,35% af tekjum greiðsluþega. Komi samtímis til lækkunar þessara greiðslna skuli lífeyrir fyrst lækkaður og samsvarandi dregið úr lækkun tekjutryggingar. 

Í 30. gr. laga um almannatryggingar megi finna ákvæði varðandi tekjugrunn. Samkvæmt ákvæðinu teljist til tekna tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða sömu laga um hvað ekki teljist til tekna og frádráttarliða samkvæmt 1., 3., 4. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Til tekna teljist einnig tekjur sem aflað sé erlendis og ekki séu taldar fram hér á landi.

Í 3. mgr. sömu greinar sé vísað til þess að fjármagnstekjur teljist einnig til tekna, tekjur upp að 98.640 kr. á ári skuli ekki teljast til tekna við útreikning á greiðslum. Í 6. mgr. segi að tekjur maka greiðsluþega hafi ekki áhrif á útreikning greiðslna. Þó skuli fjármagnstekjur skiptast til helminga milli hjóna við útreikning greiðslna. Skipti ekki máli hvort hjónanna sé eigandi þeirra eigna sem mynda tekjurnar eða hvort um séreign eða hjúskapareign sé að ræða.

Um greiðslur og uppgjör greiðslna sé fjallað í IV. kafla laga um almannatryggingar. Í 33. gr. laganna sé fjallað um útreikning og endurreikning. Í 1. mgr. 33. gr. segi að til grundvallar útreikningi greiðslna hvers mánaðar skuli leggja ¹/₁₂ af áætluðum tekjum almanaksárs. Áætlun um tekjuupplýsingar skuli vera byggð á nýjustu upplýsingum frá þeim aðilum sem getið sé um í 47. og 48. gr. Ef um nýja umsókn sé að ræða skuli tekjur áætlaðar á grundvelli upplýsinga frá þeim aðilum sem getið sé um í 47. og 48. gr. og réttur til greiðslna reiknaður út frá þeim tekjum umsækjanda og eftir atvikum maka hans sem aflað sé frá þeim tíma sem greiðsluréttur hafi stofnast.

Í 3. mgr. 33. gr. laganna komi fram að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna samkvæmt þessari grein. Við þann endurreikning sé Tryggingastofnun heimilt að taka tillit til almennra breytinga á launum frá þeim tíma sem ætlaðar tekjur tilheyra til þess tíma sem endanlegar tekjur varða.

Komi í ljós við endurreikning samkvæmt 3. mgr. að um of- eða vangreiðslu hafi verið að ræða fari um það samkvæmt 34. gr., sbr. 4. mgr. 33. gr. laganna

Í 1. mgr. 34. gr. laganna segi að hafi Tryggingastofnun ofgreitt bætur til greiðsluþega samkvæmt lögum þessum skuli stofnunin draga ofgreiddar bætur frá bótum sem greiðsluþegi síðar kunni að öðlast rétt til, sbr. þó 2. mgr. Einnig eigi Tryggingastofnun endurkröfurétt á hendur greiðsluþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.

Hafi tekjutengdar greiðslur verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt hafi verið dregið frá öðrum tekjutengdum greiðslum sem greiðsluþegi síðar öðlast rétt til, sbr. 2. mgr. 34. gr. laganna. Þetta eigi við ef tekjur á ársgrundvelli séu hærri en lagt hafi verið til grundvallar við útreikning greiðslna og ofgreiðsla stafi af því að greiðsluþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna. Þetta eigi einnig við ef greiðsluþegi hafi ekki tilkynnt stofnuninni um aðrar breyttar aðstæður sem hafi leitt til ofgreiðslunnar, sbr. 47. gr.

Málavextir séu þeir að kærandi hafi verið á endurhæfingarlífeyri frá janúar 2023. Með bréfi, dags. 15. maí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024. Niðurstaðan hafi 2.043.290 kr. skuld, að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu þar sem heildargreiðslur til kæranda á árinu 2024 hafi numið hærri upphæð en hún hefði átt rétt á samkvæmt endanlegum upplýsingum skattyfirvalda um tekjur kæranda á árinu 2024 í skattframtali ársins 2024. Þennan mismun megi að mestu rekja til vanáætlaðra fjármagnstekna en á skattframtali komi fram að kærandi hafi fengið 11.270.772 kr. í fjármagnstekjur á árinu 2024 .

Samkvæmt gögnum málsins hafi ekki neinar fjármagnstekjur verið áætlaðar í tekjuáætlun kæranda en samkvæmt framtali hafi hún fengið 11.270.772 kr. í fjármagnstekjur.

Kærandi hafi 19. maí 2025 andmælt niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024. Í andmælum segi:

„[É]g mótmæli uppgjörinu og því að ég sé rukkuð um 150þ kall mánaða lega. Ég hef ekki haft neinar aðrar tekjur en bæturnar í nokkur ár. Fékk reyndar arf 2023 en greiddi skattinn af honum strax svo ég skil ekki hvað ég eigi að vera rukkuð um.“

Tryggingastofnun hafi svarað erindinu í tölvupósti 27. maí 2025 og þar segi eftirfarandi:

„Í byrjun árs 2024 sendi Tryggingastofnun þér tillögu að tekjuáætlun. Var athygli þín vakin á ábyrgð þinni að upplýsa stofnunina ef áætlunin væri ekki rétt og einnig ef forsendur myndu breytast á árinu. Tekjuáætlunin er grundvöllur útreiknings greiðslna. Þú uppfærðir tekjuáætlun þína í maí 2024.

Samkvæmt tekjuáætluninni var ekki gert ráð fyrir fjármagnstekjum á árinu 2024. Á skattframtali þínu vegna ársins 2024 komu hins vegar fram fjármagnstekjur að fjárhæð 11.270.772 kr. sem hafa áhrif á tekjutengdar greiðslur. Þetta misræmi leiddi til 2.043.290 kr. kröfu.

Framkvæmd uppgjörs á lífeyrisgreiðslum almannatrygginga byggir á 33. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007 og reglugerð um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna og vistunarframlags nr. 598/2009.“

Kærandi hafi kært niðurstöður stofnunarinnar um endurreikning og tekjutengdar greiðslur ársins 2024.

Samkvæmt framangreindu hafi ekki verið gert ráð fyrir fjármagnstekjum á árinu 2024 í tekjuáætlun ársins og hafi umræddar tekjur því leitt til ofgreiðslukrafna. Eins og áður hafi komið fram séu fjármagnstekjur tekjustofn sem hafi áhrif á greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar. Tryggingastofnun greiði tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá beri stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur, sem greiddar hafi verið á grundvelli slíkra tekjuáætlana, með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur. Tryggingastofnun hafi enga heimild til að líta fram hjá fjármagnstekjum sem komi fram á skattframtali kæranda.

Að öllu framangreindu virtu sé það niðurstaða Tryggingastofnunar að endurreikningar og uppgjör tekjutengdra greiðslna kæranda vegna ársins 2024 hafi verið réttur, byggður á fyrirliggjandi gögnum, faglegum sjónarmiðum sem og í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt gildandi lögum og reglum. Tryggingastofnun fari því fram á að kærð ákvörðun verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024 og innheimtu ofgreiddra bóta.

Kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun á árinu 2024. Í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð segir að fjárhæð endurhæfingarlífeyris skuli lækka um 9% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 30. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, uns greiðslur falli niður. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 30. gr. segir að til tekna samkvæmt VI. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun, dags. 15. febrúar 2024, ráð fyrir kærandi hefði 1.092.384 kr. í launatekjur á árinu 2024. Kærandi gerði ekki athugasemdir við þá áætlun og voru bótaréttindi því reiknuð og bætur greiddar út frá þessum tekjuforsendum. Kærandi breytti tekjuáætluninni í maí þar sem hún gerði ráð fyrir að hún hefði 455.160 kr. í launatekjur á árinu. Tryggingastofnun samþykkti áætlunina með bréfi, dags. 22. maí 2024, og tilkynnti henni um að greiðslur til hennar myndu hækka.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 335.600 kr. í launatekjur og 11.270.772 kr. í fjármagnstekjur, þar af 10.000.000 kr. í arð og 1.270.772 kr. í vexti og verðbætur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 2.043.390 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi hefur verið krafin um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða fjármagnstekjur sem er tekjustofn sem hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og C-lið 7. gr. laga um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Kærandi er ósátt við að arður sem hún hafi fengið skerði greiðslur til hennar frá Tryggingastofnun.

Eins og áður hefur komið fram eru fjármagnstekjur tekjustofn sem skerðir tekjutengdar bætur. Tryggingastofnun er ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtast á skattframtali, enda kveður 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar skýrt á um að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli stofnunin endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna samkvæmt þessari grein. Að þessu virtu fellst úrskurðarnefnd velferðarmála ekki á kröfu kæranda um að fjármagnstekjur hennar skerði ekki tekjutengd bótaréttindi frá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2024.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum bótum kæranda á árinu 2024 og innheimta ofgreiddar bætur.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, og innheimtu á ofgreiddum bótum er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir