Mál nr. 334/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 334/2025

Miðvikudaginn 13. ágúst 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 23. maí 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 15. maí 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta vegna ársins 2024.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 603.302 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kæranda var tilkynnt um framangreinda ofgreiðslu og innheimtu með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 23. maí 2025. Með bréfi, dags. 3. júní 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 20. júní 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 24. júní 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að hann hafi verið veikur fyrir mörgum mánuðum, honum hafi verið sagt að hann ætti rétt á aðstoð frá Tryggingstofnun en nú segi stofnunin að hann skuldi þeim meira en hálfa milljón króna. Kærandi geti ekki greitt þessa skuld, hann sé námsmaður, hann eigi son og þéni varla neitt. Auk þess sé hann að fara í gegnum gjaldþrot.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024.

Í 3. mgr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð segi að fjárhæð endurhæfingarlífeyris skuli lækka um 9% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 30. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, uns greiðslur falli niður. Um ákvörðun réttindahlutfalls fari samkvæmt 24. gr. laga um almannatryggingar og um aðrar tengdar bætur fari eftir sömu reglum og gildi um örorkulífeyri.

Í 28. gr. laga um almannatryggingar komi fram að fjárhæð tekjutryggingar skuli lækka um 38,35% af tekjum greiðsluþega, sbr. 30. gr., uns greiðslur falli niður.

Í 29. gr. laga um almannatryggingar komi fram að útreikningur á fjárhæð aldursviðbótar vegna tekna fari eftir sömu reglum og gildi um örorkulífeyri.

Í 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð segi að heimilt sé að greiða endurhæfingarlífeyrisþega sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þyki að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Við mat á því hvort lífeyrisþegi sem fái ekki greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skuli miða við að heildartekjur hans séu undir 265.044 kr. á mánuði.

Í 4. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð komi fram að við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. skuli telja til tekna 65% af tekjum lífeyrisþega. Auk þessi komi fram að bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar skuli teljast að fullu til tekna við útreikning uppbótarinnar, að því undanskildu að einungis skuli telja til tekna 50% af fjárhæð aldursviðbótar samkvæmt 29. gr. laga um almannatryggingar og 95% af fjárhæð tekjutryggingar samkvæmt 28. gr. sömu laga.

Í 13. gr. laga um félagslega aðstoð segi að ef greiðsla samkvæmt lögunum sé grundvölluð á tekjum umsækjanda eða greiðsluþega skuli þær ákveðnar samkvæmt 30. gr. laga um almannatryggingar. Auk þess komi fram að beita skuli IV. kafla A, V. og VI. kafla laga um almannatryggingar við framkvæmd laga um félagslega aðstoð.

Í 30. gr. laga um laga um almannatryggingar segi að til tekna teljist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða sömu laga um hvað ekki teljist til tekna og frádráttarliða samkvæmt 1., 3., 4. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Til tekna teljist einnig tekjur sem aflað sé erlendis og séu ekki taldar fram hér á landi. Í 2. mgr. séu taldar upp undantekningar frá þeirri meginreglu. Í 3. til 5. mgr. sé kveðið á um frítekjumörk fjármagnstekna, almennt frítekjumark við útreikning örorkulífeyris og sérstakt frítekjumark við útreikning tekjutryggingar.

Í 1. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar segi að til grundvallar útreikningi greiðslna hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum almanaksárs. Þá segi að áætlun um tekjuupplýsingar skuli vera byggð m.a. á nýjustu upplýsingum frá greiðsluþega, sbr. 47. gr. laganna þar sem segi að greiðsluþega sé skylt að veita Tryggingastofnun upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna sem og tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Í 5. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar segi að þrátt fyrir 1. mgr. sé heimilt að telja atvinnutekjur til tekna greiðsluþega einungis í þeim mánuði þegar þeirra sé aflað.

Í 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar komi fram að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum, þá skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna. Einnig sé fjallað um endurreikning í reglugerð nr. 598/2009.

Tryggingastofnun hafi ekki heimild til að líta fram hjá tekjuupplýsingum sem komi fram í skattframtölum.

Komi í ljós við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Þar komi fram sú skylda Tryggingastofnunar að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla sé ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Undantekningu frá þessari meginreglu sé að finna í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009, þar segi:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar, teljist sá sem njóti endurhæfingarlífeyris samkvæmt lögum um félagslega aðstoð ekki tryggður samkvæmt lögunum. Endurhæfingarlífeyrir sé því ósamrýmanlegur atvinnuleysisbótum.

Kærandi hafi þegið endurhæfingarlífeyri og tengdar greiðslur frá Tryggingastofnun frá 1. apríl 2022 til 31. janúar 2024 og aftur frá 1. júní 2024 til 30. nóvember 2024.

Kærandi hafi 22. desember 2023 áætlað tekjur sínar fyrir árið 2024 og hafi fengið greitt samkvæmt þeirri áætlun í janúar, júní, júlí og ágúst 2024. Kærandi hafi 14. ágúst 2024 gert breytingar á þeirri áætlun og hafi í kjölfarið fengið greitt samkvæmt henni í september og október 2024. Tryggingastofnun hafi leiðrétt tekjuáætlun kæranda 11. október 2024 vegna misræmis í tekjuáætlun og staðgreiðsluskrá Skattsins. Kærandi hafi fengið greitt samkvæmt þeirri áætlun í nóvember 2024.

Með bréfi, dags. 15. maí 2025, hafi niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verið birt kæranda. Niðurstaðan hafi verið 603.302 kr. skuld vegna vanáætlaðra atvinnu- og fjármagnstekna kæranda.

Í 1. mgr. 30. gr. laga um almannatryggingar segi að til tekna samkvæmt IV. kafla laganna teljist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða 28. gr. sömu laga um hvað ekki teljist til tekna og tiltekinna frádráttarliða í 30. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga eða takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Í þessu ákvæði sé því tilgreint við hvaða tekjur Tryggingastofnun skuli miða útreikning og endurreikning greiðslna og jafnframt séu tilgreindar þær undantekningar sem stofnuninni beri að hafa hliðsjón af við þá framkvæmd. Laun séu þar m.a. tilgreind sem skattskyld sem og fjármagnstekjur á borð við vexti, verðbætur og arðgreiðslur. Teljast þessar tekjur því til tekna samkvæmt lögum um almannatryggingar.

Til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar hafi verið lagðar 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins í samræmi við 33. gr. laga um almannatryggingar. Tekjurnar hafi verið áætlaðar á grundvelli upplýsinga um tekjur kæranda á fyrri árum eða áætlana frá kæranda sjálfum. Tryggingastofnun hafi upplýst kæranda um forsendur útreikningsins, hafi minnt á skyldu hans til að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem gætu haft áhrif á greiðslur til og hafi gefið honum kost á að koma að athugasemdum. Auk þess hafi kærandi verið upplýstur um afleiðingar þess að tekjur hafi verið vanáætlaðar á tekjuáætlun.

Eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda sé Tryggingastofnun skylt að endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli endanlegra upplýsinga um tekjur greiðsluþega á árinu sem liggja þá fyrir, sbr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Hafi Tryggingastofnun ofgreitt bætur til greiðsluþega sé stofnuninni einnig skylt að endurkrefja það sem ofgreitt hafi verið í samræmi við 34. gr. laga. Meginreglan sé því sú að ef tekjur þær sem lagðar hafi verið til grundvallar endurreikningi hafi reynst hærri en tekjuáætlun hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla hafi stafað af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður þá skuli sú ofgreiðsla endurkrafin. Skipti þá ekki máli hvort greiðsluþegi hafi getað séð fyrir þessa tekjuaukningu eða breyttu aðstæður. Samkvæmt upplýsingum frá skattyfirvöldum hafi tekjur kæranda verið vanáætlaðar í tekjuáætlun kæranda fyrir árið 2024 sem hafi leitt 603.302 kr., ofgreiðslu að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Í 34. gr. laga um almannatryggingar sé fjallað um innheimtu ofgreiddra bóta. Ákvæðin séu ekki heimildarákvæði um innheimtu heldur sé lögð sú skylda á Tryggingastofnun að innheimta ofgreiddar bætur. Tryggingastofnun sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtist á framtali bótaþega, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum. Ákvæði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 sé undanþáguheimild og sem slík skuli skýra það þröngt. Í þessu ákvæði felist að við ákvörðun um hvort fella eigi niður kröfu eigi að fara fram mat, annars vegar á fjárhagslegum og félagslegum aðstæðum umsækjanda, með tilliti til getu hans til að endurgreiða skuldina, og hins vegar á því hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn þegar hann hafi tekið við hinum ofgreiddu bótum. Aðstæður þurfi að vera sérstakar svo að undanþáguheimild 11. gr. reglugerðarinnar eigi við. Kærandi hafi hins vegar ekki sótt um niðurfellingu ofgreiðslukröfu og hafi því mat á því hvort skilyrði undanþáguheimildarinnar séu uppfyllt ekki getað farið fram.

Umdeild krafa hafi orðið til við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 og sé réttmæt. Tryggingastofnun greiði lífeyri á grundvelli áætlunar um tekjur viðkomandi árs. Eins og gögn málsins beri með sér þá sé ljóst að ástæða ofgreiðslunnar sé röng tekjuáætlun. Lífeyrisþegi beri ábyrgð á því að slík tekjuáætlun endurspegli árstekjur og beri að breyta áætluninni ef svo sé ekki, sbr. 47. gr. laga. Kæranda hafi mátt vera ljóst að vanáætlaðar tekjur hans hefðu áhrif á rétt hans til lífeyrisgreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð.

Samkvæmt skattframtali hafi kærandi fengið atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun samhliða endurhæfingarlífeyri frá júní 2024 til nóvember 2024. Tryggingastofnun meðhöndli atvinnuleysisbætur eins og um atvinnutekjur sé að ræða. Atvinnuleysisbætur á umræddu tímabili hafi því haft áhrif á útreikning endurhæfingarlífeyris kæranda hjá Tryggingastofnun eins og ef um atvinnutekjur hefðu verið að ræða. Tryggingastofnun hafi upplýst Vinnumálastofnun um þetta. Verði réttur kæranda til atvinnuleysisbóta á árinu 2024 endurskoðaður geti kærandi upplýst Tryggingastofnun um það og verði þá niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna kæranda á árinu 2024 endurskoðuð í ljósi breyttra forsendna.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gilda um uppgjör og endurreikning tekjutengdra bóta sem og innheimtu ofgreiddra bóta.

Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun stofnunarinnar frá 15. maí 2025 um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024.

Kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins annars vegar í janúar og hins vegar frá 1. júní til 30. nóvember 2024. Í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð segir að fjárhæð endurhæfingarlífeyris skuli lækka um 9% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 30. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, uns greiðslur falli niður. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 30. gr. segir að til tekna samkvæmt IV. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Í 1. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kemur fram að til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins og að bótagreiðsluár sé almanaksár, en sé um nýja umsókn að ræða skuli bótaréttur reiknaður út frá þeim tekjum umsækjanda sem aflað er frá þeim tíma sem bótaréttur stofnaðist. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009 skal Tryggingastofnun við endurreikning bóta til þeirra sem fengu greiðslur hluta úr bótagreiðsluári, byggja á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um er að ræða tekjur sem eru staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Eingöngu ber að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í.

Samkvæmt gögnum málsins gerði tekjuáætlun kæranda frá 22. desember 2023 ráð fyrir 4.320.000 kr. í laun árinu og 212 kr. iðgjald í lífeyrissjóð. Tryggingstofnun greiddi tekjutengdar greiðslur út frá þeirri tekjuáætlun. Kærandi breytti tekjuáætlun sinni 14. ágúst 2024 og gerði þar ráð fyrir 4.935.690 kr. í launatekjur á árinu og 172.800 kr. iðgjaldi í lífeyrissjóð. Tryggingastofnun samþykkti tekjuáætlun kæranda með bréfi, dags. 29. ágúst 2024, og greiddi samkvæmt henni í september og október 2024. Í kjölfar samtímaeftirlits Tryggingastofnunar við staðgreiðsluskrá kom í ljós að tekjur kæranda reyndust hærri en gert hafði verið ráð fyrir í fyrri tekjuáætlun. Var í kjölfarið útbúin ný tekjuáætlun sem kæranda var upplýstur um með bréfi, dags. 11. október 2024, en þar var gert ráð fyrir 6.684.945 kr. í launatekjur og 267.398 kr. í iðgjald í lífeyrissjóð. Í framangreindu bréfi var kærandi upplýstur um áætlaða kröfu að fjárhæð 352.199 kr.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 3.931.770 kr. í launatekjur, 2.475.424 kr. í atvinnuleysisbætur og 23.485 kr. í fjármagnstekjur á tímabilinu 1. janúar til 30. nóvember 2024. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 603.302 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi hefur verið krafinn um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Fyrst og fremst var um að ræða launatekjur og atvinnuleysisbætur sem eru tekjustofnar sem hafa áhrif á við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum bótum kæranda á árinu 2023.

Í ljósi þess að kærandi byggir á því að hann hafi ekki efni á að endurgreiða umrædda kröfu telur úrskurðarnefnd velferðarmála rétt að vekja athygli kæranda á því að hann geti freistað þess að leggja fram beiðni um niðurfellingu ofgreiddra bóta til Tryggingastofnunar á grundvelli undanþáguákvæðis 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags. Þar kemur fram að heimilt sé að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Þá skuli einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna greiðsluþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir