Mál nr. 59/2025 Úrskurður 20. ágúst 2025

Mál nr. 59/2025                    Eiginnafn:     Snjókaldur (kk.)

Hinn 20. ágúst 2025 kveður mannanafnanefnd upp svohljóðandi úrskurð í máli 59/2025 en erindið barst nefndinni 19. júní 2025.

Til þess að heimilt sé að samþykkja nýtt eiginnafn þurfa öll skilyrði 5. gr. laga, nr. 45/1996, um mannanöfn að vera uppfyllt. Skilyrðin eru:

1. Eiginnafn skal geta tekið íslenska eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.
2. Nafnið má ekki brjóta í bág við íslenskt málkerfi.
3. Það skal ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess.
4. Eiginnafn má ekki vera þannig að það geti orðið nafnbera til ama.

Eiginnafnið Snjókaldur (kk.) er ritað í samræmi við ritreglur íslensks máls og tekur íslenskri beygingu í eignarfalli, Snjókalds, en til skoðunar kemur hvort nafnið teljist brjóta í bág við íslenskts málkerfi.

Í Handbók um málfræði eftir Höskuld Þráinsson (1995:138) er eftirfarandi skilgreining á sérnafni en undir það falla mannanöfn: „Þau nafnorð sem eru sérheiti tiltekins einstaklings, staðar, bókar, fyrirtækis o.s.frv. eru kölluð sérnöfn.“ Samkvæmt þessu eru nöfn því almennt leidd af nafnorðum. Orðið snjókaldur er lýsingarorð og kemur síðari hluti þess bæði fyrir ósamsett, kaldur ‘sem kuldi er í, óvinsamlegur’ og í samsetningum, t.d. ískaldur ‘kaldur eins og ís’.

Örfáar undantekningar eru á þessu og yfirleitt fornar. Þar má nefna hið ævaforna nafn Teitur og nöfnin Bjartur og Ljótur. Þau tvö síðarnefndu eru einnig forn og eiga það sameiginlegt að vera jafnframt til sem viðliðir í lengri nöfnum sem eru rótgróin í íslensku t.d. Guðbjartur og Arnljótur. Þau eiga sér einnig kvenkyns samsvaranir þ.e. Björt og Ljót sem einnig eru viðliðir í lengri nöfnum. Ekki er um að ræða virka nýmyndun í íslenskum mannanöfnum úr lýsingarorðum á síðari öldum. Lýsingarorð hafa verið notuð, og þá yfirleitt hliðstætt sem viðurnefni en einkum þó uppnefni sem eru þá ósjaldan háðsk eða niðrandi. Lýsingarorð hafa og verið notuð sem skepnuheiti t.d. Kátur (á hund), Rauður (á hest) og svo mætti áfram telja. Skepnuheiti af þessum toga fela í sér lyndiseinkunn eða útlitsauðkenni.

Það að ætla að breyta lýsingarorðum en einnig ýmsum óbeygjanlegum orðum eins og atviksorðum í nöfn brýtur því hugsanlega gegn eðli málkerfisins.

Fróðlegt getur verið í þessu samhengi að líta til nafnalaga í öðrum löndum. Í dönsku nafnalögunum (navneloven, nr. 1816/2015), sem eru frekar frjálslynd, stendur að nöfn megi ekki vera „uegnet til at blive anvendt som fornavn her i landet“ [‘ónothæf sem eiginnöfn hér á landi’]. Í leiðbeiningum við lögin (Vejledning om navne nr. 9040/2018 sem Børne- og Socialministeriet gaf út) er kafli sem nefnist Egnet som fornavn [þ.e. ‘sem hæfir sem eiginnafn’] þar sem þetta er skýrt betur og meðal annars nefnt að forsetningar sé ekki hægt að nota sem nöfn. Í öðrum kafla í leiðbeiningunum sem nefnist Upassende og anstødeligt [‘óhæf og meiðandi [nöfn]’] er sagt að upphrópanir, sagnorð, viss nafnorð (t.d. pølse) og lýsingarorð (t.d. lyseblå) séu yfirleitt ekki leyfð sem nöfn.

Þrátt fyrir allt framanritað eru fordæmi fyrir því að nöfn leidd af lýsingarorðum hafi komist á mannanafnaskrá, t.d. Mjallhvít, og nýleg nöfn eins og Dimmblá en það síðarnefnda var samþykkt athugasemdalaust árið 2002. Í ljósi þessa telur nefndin að ekki sé unnt að leggja til grundvallar að nafnið Snjókaldur brjóti í bág við íslenskt málkerfi, sbr. 2. málsliður 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996, og samþykkir það.

Úrskurðarorð:

Beiðni um eiginnafnið Snjókaldur er samþykkt og skal nafnið fært á mannanafnaskrá.