21 ágúst 2025
/
Mál nr. 321/2025-Úrskurður
Úrskurðarnefnd velferðarmála
Mál nr. 321/2025
Fimmtudaginn 21. ágúst 2025
A
gegn
Vinnumálastofnun
Ú R S K U R Ð U R
Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.
Með kæru, dags. 19. maí 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, um að synja beiðni hennar um endurupptöku máls.
I. Málsatvik og málsmeðferð
Kærandi sótti um greiðslur atvinnuleysisbóta hjá Vinnumálastofnun í maí 2022 og fékk greiddar atvinnuleysisbætur í samræmi við rétt sinn. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 8. maí 2023, var kæranda tilkynnt að greiðslur atvinnuleysisbóta hefðu verið stöðvaðar með vísan til 52. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar þar sem hún hefði stundað nám á sama tíma og hún þáði greiðslur atvinnuleysisbóta. Þá var kæranda tilkynnt að hún hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 1. janúar til 30. apríl 2023, að fjárhæð 1.286.758 kr., sem yrðu innheimtar samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laganna. Í kjölfar skýringa kæranda var mál hennar tekið fyrir að nýju. Með bréfi Vinnumálastofnunar, dags. 19. september 2023, var kæranda tilkynnt að fyrri ákvörðun væri staðfest. Í janúar 2025 fór kærandi fram á endurupptöku málsins og með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, var þeirri beiðni synjað.
Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 19. maí 2025. Með bréfi, dags. 3. júní 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 8. júlí 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 10. júlí 2025. Athugasemdir bárust ekki.
II. Sjónarmið kæranda
Kærandi óskar eftir því að úrskurðarnefnd velferðarmála taki til meðferðar synjun Vinnumálastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, á beiðni hennar um endurupptöku máls er varði atvinnuleysisbætur. Þann 31. janúar 2025 hafi kæranda verið tilkynnt að henni bæri að endurgreiða atvinnuleysisbætur sem hafi numið rúmlega einni milljón króna. Sú krafa sé byggð á því að kærandi hafi verið skráð í nám en hún hafi hætt við það og ákveðið að leita sér að vinnu. Hún hafi látið skólann vita en einhverra hluta vegna hafi farist fyrir hjá skólanum að skrá kæranda úr náminu og hún hafi því enn verið skráð í það þótt hún hefði sannarlega ekki mætt og tekið engan þátt í því. Kærandi hafi verið í virkri atvinnuleit allan þann tíma sem hún hafi þegið atvinnuleysisbætur og sé nú komin með vinnu og gangi vel.
Ástæða þess að kærandi hafi óskað eftir endurupptöku sé sú að hún hafi lagt fram gögn sem sýni að hún hafi ekki stundað háskólanám þrátt fyrir að hafa verið skráð í námið. Kærandi hafi fengið útprentað vottorð frá Háskóla Íslands um að hún hefði ekki stundað námið og hafi afhent starfsmanni Vinnumálastofnunar vottorðið sem hafi staðfest við hana að þetta væri ekki vandamál og að málið yrði leyst. Í kjölfar þeirra upplýsinga hafi kærandi trúað því að málinu væri lokið. Póstur á „Mínum síðum“ kæranda hafi farið framhjá henni þar sem hún hafi ekki lengur verið skráð í atvinnuleit hjá Vinnumálastofnun og ekki talið að von væri á frekari samskiptum.
Kærandi sé nú í afar viðkvæmri fjárhagsstöðu og sé að vinna sig úr tímabili þar sem hún hafi hvorki haft fasta vinnu né reglulegar tekjur. Kærandi hafi nýlega keypt sína fyrstu íbúð og skuldsett sig til margra ára. Hún sé einnig að greiða niður námslán og aðra reikninga, auk þess að sjá fyrir tveimur börnum. Krafa um endurgreiðslu setji kæranda í mjög erfiða stöðu, bæði fjárhagslega og andlega. Skuldin hafi þegar haft mikil áhrif á andlega líðan hennar og valdið henni kvíða.
Kærandi óski því eftir að málið verði endurskoðað með hliðsjón af aðstæðum hennar, þeim gögnum sem hún hafi lagt fram og misskilningi sem hafi átt sér stað í samskiptum hennar við Vinnumálastofnun.
III. Sjónarmið Vinnumálastofnunar
Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt um greiðslu atvinnuleysisbóta hjá Vinnumálastofnun í maí 2022 og fengið greiddar atvinnuleysisbætur í samræmi við rétt sinn.
Við reglubundið eftirlit í apríl 2023 hafi komið í ljós að kærandi hafi verið skráð í 15 eininga nám á vorönn 2023 við Háskóla Íslands, samhliða því að þiggja greiðslur atvinnuleysistrygginga. Þann 25. apríl 2023 hafi kæranda verið veittur frestur til að skila inn skólavottorði og frekari skýringum. Kærandi hafi haft samband við stofnunina í kjölfarið og sagst ekki vera í námi. Ítrekað hafi verið að skólavottorð þyrfti að berast til Vinnumálastofnunar svo unnt væri að afgreiða mál hennar.
Umbeðið skólavottorð hafi ekki borist og með erindi, dags. 8. maí 2023, hafi bótaréttur kæranda verið felldur niður sökum þess að hún hefði látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um nauðsynlegar upplýsingar um nám sitt sem hefðu bein áhrif á rétt hennar til atvinnuleysisbóta. Kærandi hafi áður, í apríl 2019, þurft að sæta biðtíma eftir greiðslum atvinnuleysisbóta í tvo mánuði. Þá hafi hún sætt þriggja mánaða biðtíma í júní 2019. Því hafi verið um að ræða niðurfellingu bótaréttar kæranda í þriðja sinn og greiðslur til kæranda hafi því verið stöðvaðar. Þar sem kærandi hefði verið skráð í nám hafi henni einnig verið gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysistryggingar. Kæranda hafi í sama erindi verið tilkynnt að hún hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysistryggingar á tímabilinu 1. janúar til 30. apríl 2023, samtals 1.286.758 kr. með 15% álagi, sem yrðu innheimtar samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.
Kærandi hafi aftur haft samband við Vinnumálastofnun þann 25. maí [2023] og sagst vera komin í vinnu frá og með 1. maí 2023. Ítrekað hafi verið að hún þyrfti að senda stofnuninni umbeðið skólavottorð. Kærandi hafi sagst ætla að hafa samband við greiðslustofu Vinnumálastofnunar daginn eftir. Kærandi hafi ekki haft samband í maí [2023] og ekkert skólavottorð hafi borist Vinnumálastofnun.
Kærandi hafi aftur sótt um greiðslur atvinnuleysisbóta þann 28. ágúst 2023. Samhliða nýrri umsókn hafi borist skólavottorð frá Háskóla Íslands. Í vottorði hafi komið fram að kærandi hefði verið skráð í 15 ECTS-eininga nám á vormisseri 2023. Einnig hafi komið fram að kærandi hefði hætt námi 26. maí 2023.
Umsókn kæranda hafi verið afgreidd með hliðsjón af skýringum og gögnum frá kæranda. Kæranda hafi verið sent erindi þann 19. september 2023 þar sem tilkynnt hafi verið að ný gögn hefðu ekki breytt niðurstöðu í máli hennar. Umsókn kæranda hafi verið synjað þar sem hún hefði ekki áunnið sér rétt á nýju bótatímabili frá því að henni hefði verið gert að sæta ítrekuðum viðurlögum.
Skuld kæranda hafi enn verið ógreidd í byrjun árs 2025 og þann 31. janúar 2025 hafi kæranda verið tilkynnt að ógreidd krafa yrði send til innheimtu hjá Innheimtumiðstöð. Kærandi hafi haft samband við Vinnumálastofnun sama dag og furðað sig á tilkynningu frá stofnuninni. Hún hafi óskað eftir endurumfjöllun á máli sínu.
Mál kæranda hafi verið tekið fyrir að nýju og með erindi, dags. 27. febrúar 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að Vinnumálastofnun teldi ekki tilefni til endurupptöku á máli hennar, enda hefðu engin ný gögn borist sem hefðu þýðingu fyrir niðurstöðu málsins.
Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna og sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.
Í c. lið 3. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé að finna eftirfarandi skilgreiningu á námi:
„Samfellt nám, verklegt eða bóklegt, í viðurkenndri menntastofnun innan hins almenna menntakerfis á Íslandi sem stendur yfir í a.m.k. sex mánuði. Enn fremur er átt við nám á háskólastigi og það nám annað sem gerir sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og nám á háskólastigi. Einstök námskeið teljast ekki til náms.“
Í 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé nánar kveðið á um nám. Í 1. mgr. 52. gr. segi orðrétt:
„Hver sá sem stundar nám, sbr. c. lið 3. gr., telst ekki tryggður samkvæmt lögum þessum á sama tímabili enda er námið ekki hluti vinnumarkaðsaðgerða samkvæmt ákvörðun Vinnumálastofnunar, sbr. þó 2., 3. og 4. mgr.“
Ljóst sé af ákvæði 1. mgr. 52. gr. að það sé ekki tilgangur laga um atvinnuleysistryggingar að tryggja námsmönnum framfærslu á meðan þeir stundi nám. Í athugasemdum með 52. gr. í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé tiltekið að það sé meginregla að námsfólk eigi ekki rétt á atvinnuleysisbótum, hvort sem um sé að ræða fjarnám, dag- eða kvöldskóla. Í 2. til 5. mgr. 52. gr. laganna séu undanþágur frá 1. mgr. sömu greinar. Af gögnum í máli kæranda verði ekki séð að þær undanþágur eigi við um nám kæranda.
Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi kærandi verið skráð í 15 eininga nám við Háskóla Íslands á vormisseri 2023, á sama tíma og hún hafi þegið greiðslur atvinnuleysistrygginga. Í vottorði frá skólanum komi fram að kærandi hafi verið skráð nemandi við Háskóla Íslands háskólaárið 2022-2023 í 15 ECTS-einingar á vormisseri 2023. Þá segi að hún hafi ekki lokið neinum einingum á vormisseri 2023 og loks hætt námi þann 26. maí 2023. Í kæru til úrskurðarnefndar segi kærandi að hún hafi hætt við að stunda framangreint nám en „einhverra hluta vegna fórst fyrir hjá skólanum að afskrá [hana] úr náminu“.
Kærandi hafi verið skráð í nám á vorönn 2023 sem komi í veg fyrir að [hún] geti talist tryggð samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar á sama tímabili. Þegar metið sé hvort atvinnuleitandi stundi nám líti Vinnumálastofnun til upplýsinga úr námsmannaskrá. Það sé eina úrræðið sem stofnunin búi yfir til að sinna eftirlitshlutverki sínu þegar komi að þeim sem stundi nám samhliða greiðslu atvinnuleysistrygginga. Að mati Vinnumálastofnunar sé ótækt að túlka ákvæði c. liðar 3. gr. og 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar á þann hátt að sá sem skráður sé í nám teljist ekki námsmaður í skilningi laganna sökum þess að hann hafi ekki sinnt námi eða ekki lokið prófum með fullnægjandi árangri. Það að mæta ekki í kennslustundir eða að sinna ekki verkefnaskilum breyti ekki þeirri staðreynd að viðkomandi hafi verið skráður í nám samkvæmt 52. gr. laganna. Ákvæðið geri ráð fyrir ákveðnum einingafjölda en Vinnumálastofnun sé ekki gert að meta hvort atvinnuleitandi, sem skráður sé í nám, stundi nám sitt vel eða illa. Því sé aðeins unnt að líta til skráningar viðkomandi hjá viðkomandi menntastofnun. Með vísan til framangreinds telji stofnunin nauðsynlegt að líta til raunverulegrar skráningar hennar í umrætt nám. Gögn máls sýni að kærandi hafi verið skráð í nám þar til Vinnumálastofnun hefði hafið að óska eftir upplýsingum frá kæranda um námsþátttöku hennar. Með vísan til 1. mgr. 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé því ljóst að kærandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu 1. janúar til loka apríl 2023.
Í 39. gr. laganna sé fjallað um endurgreiðslu á ofgreiddum atvinnuleysisbótum. Í 2. mgr. 39. gr. segi orðrétt:
„Hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur skv. 32. eða 33. gr. en hann átti rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildir um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hefur fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fella skal niður álagið samkvæmt þessari málsgrein færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.“
Samkvæmt skýru orðalagi 2. mgr. 39. gr. beri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir það tímabil sem atvinnuleitandi uppfylli ekki skilyrði laganna. Í athugasemdum með 39. gr. í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé sérstaklega áréttað að leiðrétting eigi við í öllum tilvikum sem kunni að valda því að atvinnuleitandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ástæða ofgreiðslunnar hafi með öðrum orðum ekki áhrif á skyldu viðkomandi til að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. sé því fortakslaust að því er varði skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur.
Með vísan til framangreinds sé það mat Vinnumálastofnunar að kæranda beri að endurgreiða þær atvinnuleysisbætur sem hún hafi fengið greiddar fyrir tímabilið 1. janúar til 30. apríl 2023, samtals að fjárhæð 1.286.758 kr. með 15% álagi, enda liggi fyrir að hún hafi ekki uppfyllt skilyrði laganna á umræddu tímabili, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Eftir innborganir kæranda í gegnum innheimtumiðstöð nemi heildarskuld kæranda í dag, með álagi, 1.100.074 kr.
Með vísan til alls framangreinds sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði fyrir greiðslu atvinnuleysistrygginga frá janúar til loka apríl 2023, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar og beri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir það tímabil.
IV. Niðurstaða
Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, um að synja beiðni kæranda um endurupptöku ákvörðunar frá 8. maí 2023 um að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til hennar og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur.
Í 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um skilyrði fyrir endurupptöku mála. Í 1. mgr. ákvæðisins kemur fram að eftir að stjórnvald hefur tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt eigi aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný ef atvik máls eru á þann veg að eitt af eftirfarandi skilyrðum sem fram koma í 1. og 2. tölul. geti átt við:
- ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða
- íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafaverulega frá því að ákvörðun var tekin.
Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að eftir að þrír mánuðir eru liðnir frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðun samkvæmt 1. tölulið 1. mgr., eða aðila var eða mátti vera kunnugt um breytingu á atvikum sem ákvörðun samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. var byggð á, verði beiðni um endurupptöku máls ekki tekin til greina nema að fengnu samþykki frá öðrum aðilum málsins. Mál verði þó ekki tekið upp að nýju ef ár er liðið frá fyrrgreindum tímamörkum nema veigamiklar ástæður mæli með því. Þegar 24. gr. stjórnsýslulaga sleppir kann stjórnvöldum að vera skylt að endurupptaka mál á grundvelli ólögfestra reglna, til dæmis þegar fyrirliggjandi eru rökstuddar vísbendingar um verulegan annmarka á málsmeðferð stjórnvalds eða ef efnislegur annmarki er á ákvörðun stjórnvalds.
Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 8. maí 2023, voru greiðslur atvinnuleysisbóta til kæranda stöðvaðar á grundvelli 52. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar með vísan til þess að hún hefði stundað nám samhliða greiðslu atvinnuleysisbóta. Þá voru ofgreiddar atvinnuleysisbætur til kæranda fyrir tímabilið 1. janúar til 30. apríl 2023 innheimtar á grundvelli 2. mgr. 39. gr. laganna. Kærandi hefur greint frá því að hún hafi verið skráð í háskólanám en hætt við námið og hvorki mætt né tekið þátt í því. Hún hafi látið skólann vita en einhverra hluta vegna hafi farist fyrir að skrá hana úr náminu. Kærandi hafi jafnframt fengið útprentað vottorð frá Háskóla Íslands um að hún hefði ekki stundað umrætt nám sem hún hafi afhent Vinnumálastofnun.
Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 54/2006 er það meginregla að námsmenn eru ekki tryggðir á sama tímabili og þeir stunda nám, enda sé það ekki hluti vinnumarkaðsaðgerða samkvæmt ákvörðun Vinnumálastofnunar. Frá þeirri meginreglu eru gerðar tilteknar undantekningar er fram koma í 2.-5. mgr. ákvæðisins.
Almennt er það svo að þeir sem eru skráðir í ákveðið nám teljast stunda námið samkvæmt almennum skilningi þess orðs. Hins vegar getur þurft að meta sérstaklega hvort um raunverulega ástundun náms er að ræða ef einstaklingur kveðst ekki hafa stundað nám þrátt fyrir skráningu þar um, líkt og á við í máli kæranda. Í fyrirliggjandi gögnum frá Háskóla Íslands kemur fram að kærandi hafi verið skráð nemandi við skólann háskólaárið 2022 til 2023. Hún hafi ekki lokið neinum einingum á vormisseri 2023 og hætt námi þann 26. maí 2023.
Að mati úrskurðarnefndar velferðarmála hefur kærandi lagt fram gögn sem benda til þess að hún hafi ekki stundað nám á vorönn 2023. Var þar komin ástæða fyrir Vinnumálastofnun að rannsaka málið betur, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þ.e. að leggja sérstakt mat á hvort kærandi hafi sannanlega ekki stundað námið. Að því virtu telur úrskurðarnefndin að veigamiklar ástæður mæli með endurupptöku ákvörðunar frá 8. maí 2023, sbr. 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga.
Ákvörðun Vinnumálastofnunar um að synja beiðni kæranda um endurupptöku máls er felld úr gildi og málinu vísað til nýrrar meðferðar stofnunarinnar.
Ú R S K U R Ð A R O R Ð
Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, um að synja beiðni A, um endurupptöku máls, er felld úr gildi og málinu vísað til nýrrar meðferðar stofnunarinnar.
F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála
Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir