22 ágúst 2025

Úrskurður nr. 634/2025

Hinn 22. ágúst 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 634/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU23060112

Kæra […]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 12. júní 2023 kærði einstaklingur sem kveðst heita […], vera fæddur […] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 30. maí 2023, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi á grundvelli 1. og 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 en veita honum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til 2. mgr. 74. gr. laganna.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærandi eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu kom kærandi til landsins frá Ítalíu og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 28. nóvember 2020. Kvaðst kærandi hafa dvalið á Ítalíu síðan árið 2017 en farið þaðan vegna skorts á möguleikum til menntunar og vinnu þar í landi. Við leit að fingraförum kæranda í Eurodac gagnagrunninum 4. desember 2020 kom í ljós að fingraför hans höfðu verið skráð í grunninn af yfirvöldum á Ítalíu. Með umsókn framvísaði kærandi ferðaskilríki útgefnu af ítölskum yfirvöldum til handa handhöfum alþjóðlegrar verndar (í. documento di viaggio) með gildistíma frá 7. október 2019 til 4. mars 2024. Þá lagði kærandi fram dvalarleyfisskírteini (í. permesso di soggiorno) útgefnu af ítölskum yfirvöldum með gildistíma til 4. mars 2024. Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 15. desember 2020. Útlendingastofnun ákvað þann 15. febrúar 2021 að taka ekki umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Ákvörðunin var birt fyrir kæranda þann 16. febrúar 2021 og kærði kærandi ákvörðunina þann 2. mars 2021 til kærunefndar útlendingamála. Með úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. 210/2021, dags. 12. maí 2021, staðfesti nefndin ákvörðun Útlendingastofnunar. Hinn 24. maí 2021 lagði kærandi fram beiðni um frestun réttaráhrifa á úrskurði kærunefndar og var þeirri beiðni synjað með úrskurði kærunefndar nr. 281/2021, dags. 11. júní 2021. Hinn 29. nóvember 2021 barst kærunefnd beiðni kæranda um endurupptöku málsins. Var þeirri beiðni synjað með úrskurði kærunefndar nr. 676/2021, dags. 16. desember 2021. Þá barst kærunefnd beiðni kæranda um endurupptöku að nýju 18. október 2022. Með úrskurði nr. 475/2022, dags. 1. desember 2022, féllst kærunefnd á beiðni kæranda um endurupptöku og var Útlendingastofnun gert að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar.

Kærandi kom til viðtals ásamt löglærðum talsmanni sínum hjá Útlendingastofnun 21. febrúar 2023 en þar sem ekki tókst að ljúka viðtalinu var því haldið áfram 27. febrúar 2023. Í kjölfar viðtals sendi Útlendingastofnun upplýsingabeiðni til ítalskra stjórnvalda þar sem óskað var eftir öllum fyrirliggjandi gögnum í máli kæranda á Ítalíu. Var kærandi kallaður aftur til viðtals 10. maí 2023 til að gefa honum kost á að færa fram athugasemdir vegna misræmis á milli frásagnar hans í viðtölum hjá stofnuninni og þess sem fram kom í gögnum máls hans hjá ítölskum yfirvöldum. Kærandi kvaðst í viðtali hjá Útlendingastofnun vera fæddur í Mógadisjú en uppalinn frá […] ára aldri í Harardhere í Mudug héraði í Sómalíu þar sem hann hafi búið þar til hann hafi flúið heimaríki 7. mars 2016. Kærandi hafi þá haldið til Ítalíu þar sem hann hafi hlotið dvalarleyfi á grundvelli alþjóðlegrar verndar og dvalið þar í um fjögur ár eða þar til kærandi hafi komið til Íslands. Kærandi kvaðst tilheyra Aw Qudub undirættbálki Sheekhaal ættbálksins í heimaríki, sem sé minnihlutaættbálkur. Aðspurður um hvort hann hafi upplifað mismunun á grundvelli aðildar sinnar að umræddum ættbálki greindi kærandi frá því að meðlimir ættbálksins hafi ekki átt jafn greiðan aðgang að ýmsum þægindum og stærri ættbálkarnir og kvaðst kærandi hafa sætt móðgunum sem barn vegna ættbálks síns. Aðspurður um hvaða atvik í lífi hans gerðu það að verkum að hann hafi yfirgefið Sómalíu greindi kærandi frá því að faðir hans hafi starfrækt óformlegan skóla í Harardhere sem kærandi hafi m.a. sjálfur sinnt kennslu við ásamt eldri bræðrum sínum. Hann hafi sinnt þeirri kennslu í um fjögurra mánaða skeið í lok árs 2015 til byrjunar mars 2016. Faðir kæranda hafi fengið formlega íslamska menntun og því hafi hann opnað sinn eigin skóla eftir að skólum í Harardhere hafi verið lokað eftir að Al-Shabaab hafi tekið stjórn á svæðinu árið 2012. Að sögn kæranda hafi tiltekinn nafgreindur maður (hér eftir X) verið í samkeppni við föður kæranda og rekið annan skóla sem hafi ekki notið jafn mikilla vinsælda og skóli föður kæranda. X hafi tilheyrt einum af stærstu ættbálkum svæðisins og árið 2015 hafi hann haft uppi hótanir í garð föður kæranda og fjölskyldu hans eftir að faðir kæranda hafi byrjað að taka við fleiri nemendum en áður. Kærandi kvað föður sinn hafa hundsað hótanir X. Kærandi greindi frá því að hinn 5. mars 2016 hafi X, ásamt fjórum ótilgreindum grímuklæddum einstaklingum, mætt á heimili fjölskyldu kæranda og skotið föður kæranda og tvo eldri bræður hans til dauða og meitt föðursystur kæranda er hún hafi reynt að verja bróður sinn. Að sögn kæranda hafi framangreindir einstaklingar sakað föður hans um útbreiðslu vestrænnar menningar með því að kenna nemendum sínum raungreinar líkt og eðlisfræði, efnafræði og líffræði í óþökk einstaklinganna, sem hafi einungis viljað leyfa börnum að fá kennslu í trúarlegum fræðum. Kærandi hafi orðið vitni að framangreindum atburði frá húsi frænda síns sem hafi staðið við heimili fjölskyldu hans. Aðspurður hvort það hafi verið tengsl á milli X og Al-Shabaab greindi kærandi frá því að þegar framangreindur atburður átti sér stað hafi hann ekki vitað um slík tengsl en í kjölfar atburðarins hafi fjölskyldu kæranda orðið ljóst að X hafi starfað í leyni fyrir Al-Shabaab. Daginn eftir framangreindan atburð hafi frænda kæranda verið tjáð af ótilgreindum aðila að kærandi þyrfti að mæta fyrir rétt Al-Shabaab þar sem kærandi fengi að velja á milli þess að vera tekinn af lífi eða ganga til liðs við Al-Shabaab. Kærandi kvað frænda sinn hafa sagt sér að hann þyrfti að yfirgefa landið sem kærandi hafi gert degi síðar. Að sögn kæranda séu móðir hans og systkini búsett hjá framangreindum frænda kæranda í heimaríki. Kærandi kvaðst óttast að snúa aftur til Sómalíu þar sem Al-Shabaab hafi drepið föður hans og tvo bræður og viljað draga hann fyrir rétt fyrir að hafa aðstoðað við kennslu í skóla föður hans.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda synjað um alþjóðlega vernd en veitt dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi kærði ákvörðunina til kærunefndar 12. júní 2023. Greinargerð barst kærunefnd 22. júní 2023.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kæranda og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kæranda lýst. Þar kemur m.a. fram að kærandi tilheyri minnihlutahópi í Sómalíu á grundvelli ættbálkatengsla. Faðir kæranda hafi rekið leynilegan skóla í heimaríki frá árinu 2013 á þeim tíma sem Al-Shabaab hafi farið með yfirstjórn á heimasvæði kæranda. Kærandi og bræður hans hafi hjálpað til við kennslu í skólanum. X hafi verið í samkeppni við föður kæranda og hótað honum árið 2015. Hinn 5. mars 2016 hafi X, ásamt fjórum öðrum einstaklingum, komið á heimili kæranda og skotið föður hans og tvo eldri bræður til bana fyrir utan heimilið og kærandi hafi verið vitni að framangreindum atburði. X hafi haft tengsl við Al-Shabaab en stuttu eftir framangreindan atburð hafi þess verið krafist að kærandi kæmi fyrir dómstól á vegum Al-Shabaab þar sem stæði til að ákvarða hvort hann skyldi hljóta dauðarefsingu eða vera gert að ganga til liðs við samtökin. Kærandi hafi ekki sinnt fyrirkallinu og lagt á flótta frá Sómalíu 7. mars 2016. Kærandi óttist Al-Shabaab og X sem sé ábyrgur fyrir dauða fjölskyldumeðlima hans. Hann óttist einnig ættbálkadeilur á svæðinu og að verða þvingaður til þess að ganga til liðs við Al-Shabaab.

Í greinargerð kæranda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Sómalíu sem og á heimasvæði kæranda mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagnar kæranda og því mati mótmælt. Kærandi gerir jafnframt athugasemdir við efni trúverðugleikamats stofnunarinnar og telur framburð sinn vera í innbyrðis samræmi, en að þau atriði sem í fyrstu virðist vera í ósamræmi eigi sér trúverðugar skýringar sem kærandi hafi gert grein fyrir og megi rekja til misskilnings við túlkun vegna líkinda tiltekinna orða. Kærandi gerir þá einnig athugasemdir við rannsókn stofnunarinnar sérstaklega hvað varðar stöðu undirættbálks hans og telur rannsókn málsins ábótavant og ekki í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

Kærandi krefst þess aðallega að verða veitt alþjóðleg vernd sem flóttamaður hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærandi byggi framangreinda kröfu á því að hann tilheyri þjóðfélagshópi sem þolandi ofbeldisglæpa af hálfu Al-Shabaab og sem meðlimur Sheekhaal ættbálksins og undirættarinnar Aw Qudub og búi þ.a.l. við ástæðuríkan ótta við ofsóknir af hálfu Al-Shabaab og stuðningsmanna þeirra, ríkisins sem og annarra ættbálka, sbr. a – c-liði 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að fyrir liggi að Al-Shabaab hafi farið með stjórn áður fyrr á heimasvæði hans. Morð á nánum fjölskyldumeðlimum og dómskvaðning Al-Shabaab hafi óneitanlega markað kæranda aðra stöðu í þjóðfélaginu í Sómalíu en ella. Kæranda hafi verið hótað af meðlimi Al-Shabaab þar sem hann ásamt fjölskyldumeðlimum hans hafi leynilega sinnt kennslu á efni í óþökk Al-Shabaab. Kærandi byggir á því að fyrir vikið sé hann útsettari fyrir frekara ofbeldi af hálfu samtakanna og hann eigi þegar yfir höfði sér dauðarefsingu vegna atburðanna sem verði að telja sem óhóflega refsingu sem feli í sér mismunun á ómálefnalegum grundvelli, sbr. c-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða þvingaða aðild að samtökunum, sem verði að telja sem ofsóknir á grundvelli þjóðfélagshóps. Kærandi vísar jafnframt til þess að ein stærsta ástæða fyrir ofsóknum í garð hans sé uppruni og ættbálkastaða hans, sbr. c- og d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Óumdeilt sé að ættbálkastaða kæranda sé ein ástæða þeirrar reynslu sem hann hafi orðið fyrir í heimaríki. Fjölskylda kæranda hafi liðið ofbeldisglæpi og óhóflega refsingu vegna ættbálkastöðu þeirra og kennslu af trúarlegum toga. Þá telur kærandi að vilji og geta stjórnvalda til að veita honum vernd gegn ofsóknum sé ófullnægjandi, en ættbálkar stjórni því að miklu leyti hverjir hljóta vernd og hvenær. Vísar kærandi til þess að málsatvik beri með sér að vernd Sheekhaal ættbálks hans sé veik í samanburði við Al-Shabaab og að af landupplýsingum megi eins ráða að stjórnvöld í Sómalíu séu veikburða í samanburði við framangreind samtök. Kærandi telur að í ljósi þess sem að framan greinir búi hann við ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og uppfylli skilyrði til alþjóðlegrar verndar sbr. 1. mgr. 37. gr. og 1., 2., 3. og 4. mgr. 38. gr. laganna.

Verði ekki fallist á aðalkröfu málsins krefst kærandi þess til vara að verða veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til röksemda í aðalkröfu máli sínu til stuðnings. Sökum kyns kæranda, búsetu, fyrri fjölskyldutengsla og starfs sé kærandi persónulegt skotmark Al-Shabaab, og hafi auk þess einkenni algengra skotmarka samtakanna þegar komi að nýliðun. Kærandi eigi sér engan að í heimaríki til að vernda hann. Vísar kærandi til þess að í áhættugreiningu EUAA fyrir ættbálk kæranda komi fram að meðlimir ættbálksins geti verið útsettir fyrir meðferð sem sé svo alvarlegs eðlis að hún teljist til ofsókna. Staða ættbálks kæranda sem minnihlutahóps og veik vernd hans hafi þýðingu ein og sér og þegar komi að vernd vegna almenns ástands á heimasvæði kæranda. Þegar litið sé með heildarmati á þjóðfélagsstöðu kæranda, sem sé meðlimur að minnihlutahópi samkvæmt mati Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, skorti á ættbálki sem geti veitt kæranda vernd og óvissuástands sem ríki á heimaslóðum kæranda vegna nýlegrar yfirstjórnar stjórnvalda eftir langa stjórn Al-Shabaab á svæðinu, verði að telja að kærandi eigi í raunverulegri hættu á ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá sé útilokað að kærandi geti leitað verndar stjórnvalda í heimaríki sínu. Samkvæmt nýlegri skýrslu Human Rights Watch frá 2022 flokkast ofbeldið sem viðgangist gagnvart almennum borgurum í Sómalíu undir stríðsglæpi og sé því vandséð hvernig sú yfirlýsing kalli ekki á þörf á viðbótarvernd. Þá vísar kærandi til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og telur að föst framkvæmd sé fyrir því að veita umsækjendum frá mið- og suður-Sómalíu viðbótarvernd, uppfylli þeir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Til þrautavara krefst kærandi þess að ákvörðun Útlendingastofnunar um að veita honum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga, verði staðfest.

Með endursendingu kæranda til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kæranda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við málsmeðferð og ákvarðanatöku Útlendingastofnunar. Telur kærandi að málsmeðferð stofnunarinnar og hin kærða ákvörðun brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. rannsóknarreglunni. Þá þurfi að meta málið á grundvelli jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga í ljósi framkvæmdar um að veita umsækjendum frá mið- og suður Sómalíu viðbótarvernd, uppfylli þeir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Hvað varðar vísan kæranda til þess að ákvörðun Útlendingastofnunar brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar með vísan í ákvarðanir stofnunarinnar í málum einstaklinga frá mið- og suður Sómalíu ítrekar kærunefnd að við mat á því hvort einstaklingur eigi rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi fer ávallt fram einstaklingsbundið mat á aðstæðum og mat á trúverðugleika frásagnar. Aðstæður í tilvísuðum ákvörðunum Útlendingastofnunar eru ekki að öllu leyti sambærilegar aðstæðum í máli kæranda og hafa því ekki fordæmisgildi.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hina kærðu ákvörðun sem er í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni og ríkisfang

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi lagt fram ítalskt flóttamannavegabréf auk ítalsks dvalarleyfiskorts en að það væri mat stofnunarinnar að kærandi hefði ekki sannað hver hann sé með fullnægjandi hætti. Með vísan til þess var leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærandi væri frá Sómalíu þó auðkenni hans væri að öðru leyti óupplýst. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé sómalskur ríkisborgari en auðkenni hans sé að öðru leyti óupplýst.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Sómalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2021 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 12. apríl 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 23. apríl 2024);
2023 Report on International Religious Freedom: Somalia (US Department of State, 1. júlí 2024);
2022 UNICEF Somalia Annual Report (UNICEF Somalia, febrúar 2023);
Amnesty International Report 2022/23 – Somalia (Amnesty International, 27. mars 2023);
Amnesty International Report 2023 – The State of the World’s Human Rights Somalia 2023 (Amnesty International, 24. apríl 2024);
Benadir Regional Report 2020, Somali Health and Demographic Survey (SHDS) (Somalia National Bureau of Statistics, júlí 2021);
BTI 2022 Country Report – Somalia (Bertelsmann Stiftung, 23. febrúar 2022);
Challenges Facing the Health System in Somalia and Implications for Achieving the SDGs (European Journal of Public Health, 30. september 2020);
Clans in Somalia (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACCORD), desember 2009);
Country Background Note – Somalia (UK Home Office, desember 2020);
Country Guidance: Somalia (EUAA, júní 2022);
Country Guidance: Somalia (EUAA, ágúst 2023);
Country of Origin Information – Somalia: Health care services in Mogadishu (Danish Immigration Service, mars 2024);
Country of Origin Information – Somalia: Health care services in Mogadishu (Danish Immigration Service, febrúar 2025);
Country of Origin Information – Somalia: Health System (Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Al-Shabaab (UK Home Office, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Majority clans and minority groups in south and central Somalia (UK Home Office, júní 2017);
Country Policy and Information Note: Security and humanitarian situation in Mogadishu, Somalia (UK Home Office, maí 2022);
Country Reports on Terrorism 2020 – Somalia (US Department of State, 16. desember 2021);
DFAT Country Information Report Somalia (DFAT, 13. júní 2017);
EASO COI Report: Somalia Actors (EUAA, 1. júlí 2021);
EASO Country of Origin Information Report: Somalia – Targeted profiles (EUAA, 19. september 2021);
EUAA, COI Report – Somalia: Country Focus (EUAA, maí 2025);
EUAA, COI Report – Somalia: Security Situation (EUAA, maí 2025);
Freedom in the World 2023 – Somalia (Freedom House, 2023);
Freedom in the World 2024 – Somalia (Freedom House, 2024);
Genelogical Table of Somali Clans (UNHCR Somalia);
Humanitarian Needs Overview 2023 – Somalia (OCHA, 8. febrúar 2023);
International Protection Considerations with Regard to People Fleeing Somalia (UNHCR, 6. september 2022);
Key socio-economic indicators (EUAA, september 2021);
Protection of Civilians: Building the Foundation for Peace, Security and Human Rights in Somalia (OHCHR, UNSOM, 10. desember 2017);
Query response on Somalia: Al-Shabaab (2021 – March 2023) (leadership, objectives, structure; recruitment; areas of operation and activities; financing; attacks; targets; capacity to track individuals; state response) (Immigration and Refugee Board of Canada, 7. mars 2023);
Reply by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) in response to request for guidance on the application of the internal flight or relocation alternative, particularly in respect of Mógadisjú, Somalia (UNHCR, 25. 6. september 2013);
Query response on Somalia – Information on Sheekhaal minority group and their treatment (Refugee Documentation Centre of Ireland, 22. maí 2024);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 19. maí 2021);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 8. febrúar 2022);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 15. júní 2023);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 3. júní 2024);
Somalia country profile (BBC, 2. janúar 2024);
Somalia – Security situation (EUAA, 21. febrúar 2023);
Somalia – Security situation update (EUAA, 25. apríl 2023):
Somalia Situation Reports 2023 (UNICEF, 9. september 2023);
Somalia Situation Update: April 2023 (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia. Al-Shabaab areas in Southern Somalia (Landinfo, 21. maí 2019);
Somalia. Key crises to watch in 2023 (Acaps, 14. apríl 2023);
Somalia: Al-Shabaab and local employees of AMISOM, the UN and other international organisations (Landinfo, 2. júní 2015);
Somalia: Al-Shabaab Regains Lost Territories as Tax Dispute Halts Counter-Insurgency Operation (ACLED, 2. júní 2023);
Somalia: Basisinfo (Landinfo, 22. mars 2021);
Somalia: Counter-Insurgency Operation Gains Regional Support in Phase Two as al-Shabaab Attacks and Political Differences Persist (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia: Defection, desertion and disengagement from Al-Shabaab (EUAA, 13. febrúar 2023);
Somalia: Det generelle voldsbildet og al-Shabaabs aktivitet i ulike deler av landet (Landinfo, 3. júní 2021);
Somalia: Fact-Finding Mission to Mogadishu in March 2020 – Security situation and humanitarian conditions in Mogadishu (Finnish Immigration Service, 7. ágúst 2020) og
Somalia: Kampene i Mogadishu den 25. April 2021 og sikkerhetssituasjonen i byen etter dette (Landinfo, 15. júní 2021).

Sómalía er sambandslýðveldi með tæplega 13 milljónir íbúa. Ríkið lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum og Ítölum þann 1. júlí 1960. Hinn 20. september 1960 gerðist Sómalía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1990. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1975 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1990. Sómalía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2015 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2019.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2016 kemur fram að árið 1991 hafi brotist út borgarastyrjöld í Sómalíu eftir að vopnaðir andspyrnuhópar hafi steypt þáverandi forseta landsins, Siad Barre, og ríkisstjórn hans af stóli. Næstu ár hafi einkennst af miklum átökum og lögleysu í landinu án þess að starfhæf ríkisstjórn væri við völd. Í ágúst 2012 hafi fyrsta varanlega alríkisstjórnin verið mynduð frá því borgarastyrjöldin hafi hafist. Frá árinu 2009 hafi átök verið bundin við mið- og suðurhluta Sómalíu á milli ríkisstjórnar landsins og bandamanna þeirra annars vegar og íslamskra öfgahópa hins vegar, einkum Al-Shabaab, sem hafi náð stjórn á nokkrum svæðum í landinu. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 beri hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab m.a. ábyrgð á fjölda hryðjuverkaárása síðustu ár í Sómalíu sem kostað hafi hundruð óbreyttra borgara lífið. Samkvæmt skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá því í maí 2020 sé almennt öryggisástand í Sómalíu sveiflukennt. Megi rekja það til aukningar hryðjuverkaárása í landinu, fjölgunar glæpa og vopnaðra átaka sem hafi verið viðvarandi frá því í janúar 2020. Al-Shabaab hafi aukið árásir sínar í Mógadisjú og í Boosasoo í Bari héraði í Puntlandi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 var mánaðarlegt meðaltal svokallaðra öryggisatvika, þ.e. bardaga, sprenginga og ofbeldis gagnvart almennum borgurum, um 240 á tímabilinu janúar 2022 til nóvember 2022.

Fram kemur í skýrslu EUAA frá júní 2022 að Al-Shabaab séu sómölsk herská samtök íslamskra súnnísalafi jihadista sem hafi myndast upp úr síðustu aldamótum. Sameiginleg hugmyndafræði samtakanna sé að berjast á móti ríkisstjórn landsins sem sé studd af vestrænum öflum. Hafi samtökin áður fyrr farið með yfirráð yfir Mógadisjú en hafi með hervaldi verið þröngvað í burtu frá helstu þéttbýliskjörnum borgarinnar. Samtökin stjórni í reynd svæðum við Juba og Shabelle-dölum, svæðum í kringum Harardhere, El Dher og El Buur í mið-Sómalíu og stórum hluta af landsvæðum annars staðar í landinu. Til að fjármagna samtökin haldi þau úti skattheimtu við eftirlitsstöðvar, kúgi fé af fyrirtækjum, leggi á innflutningsskatt í helstu höfnum og á fasteignafélög. Þá skattleggi samtökin einnig búfé, landbúnaðarafurðir og áveitu, auk þess að innheimta svonefnt zakat sem sé árleg trúarleg skylda til að greiða tiltekið hlutfall af auði einstaklings til fátækra. Þá skattleggi Al-Shabaab embættismenn sem láti samtökunum eftir hluta af launum sínum til að verða ekki skotmark þeirra.

Í skýrslu Landinfo frá árinu 2019 kemur fram að Al-Shabaab hafi tekið yfir stjórn stærsta hluta suður-Sómalíu árin 2008 til 2010. Á árunum 2011 til 2015 hafi friðargæsla Afríkuþjóða í Sómalíu (The African Union Mission in Somalia (AMISOM)) studd m.a. af Sameinuðu þjóðunum, og fleiri samtök stjórnvalda tekist að ná stjórn á Mógadisjú og í kjölfarið öðrum bæjum suður-Sómalíu. Markmið AMISOM sé m.a. að draga úr hættunni sem stafi af Al-Shabaab og öðrum vopnuðum hópum og koma á stöðugleika og öryggi í landinu undir stjórn sómölsku ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir það hafi Al-Shabaab náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins að nýju á árunum 2016 og 2017 og hafi einnig viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Sterkir ættbálkar hafi ákveðið svigrúm til að semja við samtökin en flestir hræðist hefndaraðgerðir þeirra. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega um á svæðum þar sem sómölsk yfirvöld hafi ekki yfirtekið. Hópar Al-Shabaab starfi í litlum hreyfanlegum hópum sem hægt sé að safna saman þegar þörf krefji t.d. til þess að gera árásir eða ráðast gegn fólki sem sé á móti þeim. Heimildir bendi til þess að slíkir hópar séu sérstaklega virkir í kringum svæði sem sómölsk yfirvöld og stuðningsmenn þeirra hafi yfirráð yfir. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé út úr.

Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 er árangursrík vernd stjórnvalda á yfirráðasvæðum Al-Shabaab ekki tiltæk. Ríkisstjórn landsins hafi leitast við að bæta öryggisþjónustu sína með aðstoð AMISOM. Í höfuðborg Sómalíu, Mógadisjú, og á öðrum þéttbýlisstöðum þar sem ríkisstjórnin sé við völd séu öryggissveitir veikburða sökum skorts á fjármagni, fullnægjandi búnaði og skorts á þjálfun starfsmanna. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2018 kemur fram að sómalska lögreglan (e. Somali Police Force) sé virk og sýnileg í höfuðborginni Mógadisjú. Megináhersla lögreglunnar sé að vernda stofnanir ríkisins gegn árásum Al-Shabaab. Aftur á móti ber heimildum saman um að lögreglan hafi takmarkaða getu til að vernda einstaklinga gegn ofbeldi, þ.m.t. að rannsaka, ákæra og refsa fyrir ofbeldisbrot. Þá kemur fram að spilling sé útbreidd meðal lögreglu og hjá dómstólum. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að öryggisástand í Sómalíu sé sveiflukennt og Al-Shabaab fremji flest brot gegn óbreyttum borgurum í suður- og mið-Sómalíu. Í skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá október 2024, kemur fram að sprengjuárásir séu ógn við almenning í Sómalíu og óbreyttir borgarar um þriðjungur skráðra mannfalla á tímabilinu frá ágúst 2023 til júlí 2024. Fram kemur að óbreyttir borgarar hafi ekki verið bein skotmörk sprengjuárásanna heldur hafi sprengjurnar verið sprengdar á fjölförnum stöðum til þess að hefta aðgengi að þeim. Slíkum sprengjum hafi verið komið fyrir m.a. á Baraka-markaðnum í febrúar 2024, nokkrum tebúðum í júní 2024 og í Daynile hverfinu í Mógadisjú í ágúst 2024. Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá janúar 2019 kemur fram að ættbálkakerfið sé mikilvægur hluti af auðkenni íbúa Sómalíu og að kerfið hafi áhrif á alla þætti samfélagsins. Ættbálkakerfið sé stigskipt en neðst í stigskiptingunni séu fátækir ættbálkar og minnihlutahópar sem tilheyri ekki ættbálkasamfélaginu. Í leiðbeiningum EUAA frá ágúst 2023 kemur fram að í Sómalíu séu fimm stærstu ættbálkarnir Darood, Hawiye, Isaaq, Dir og Rahanwen (sem samanstendur af ættbálkunum Digil og Mirifle). Samkvæmt UNHCR eru þeir ættbálkar sem eru í minnihluta í Sómalíu; Bantu/Jareer Bravense, Rerhamar, Bajuni, Eeyle, Jaaji/Reer Maanyo, Barawani, Galgala, Tumaal, Yibir/Yibron og Midgan/Gaboye. Það að tilheyra ættbálki sem sé í minnihluta leiði ekki sjálfkrafa til þess að einstaklingur sé í hættu á að verða fyrir ofsóknum. Heimildir beri með sér að einstaklingar sem tilheyra Sheekhaal ættbálknum sé að finna á víð og dreif um landsvæði Sómalíu og að meðlimir Sheekhaal ættbálksins búi innan um fjölda annarra meirihlutaættbálka. Þá hafi ættbálkurinn sérstöðu sem trúarlegur ættbálkur sem gefi honum háttvirta ímynd og sé gjarnan talinn til Hawiye meirihlutaættbálksins. Samkvæmt skýrslu EUAA frá ágúst 2023 hafi meðlimir Aw Qudub undirættbálksins orðið fyrir einhverri mismunun eða áreiti í Sómalílandi af hálfu Isaaq ættbálksins vegna gruns um að hafa verið óhliðhollir Sómalíland ríkinu í kjölfar borgarastríðsins 1991. Nýlegar heimildir, s.s. skýrsla EUAA frá maí 2025 bendi þó til þess að stjórnmálaleg staða ættbálksins hafi batnað og meðlimir hans hafi aukið stjórnmálaleg og efnahagsleg áhrif sín í suður-Sómalíu. Meðlimir ættbálskins hafi aðgang að menntun og einstaklingar úr ættbálkinum hafi átt velgengni að fagna í viðskiptalífinu.

Í framangreindum gögnum, m.a. skýrslu danskra útlendingayfirvalda frá árinu 2025, kemur fram að heilbrigðiskerfi Sómalíu sé í grunninn einkavætt og þó svo að það hafi tekið töluverðum framförum á undanförnum árum séu töluverðar áskoranir um landið allt, sérstaklega í dreifbýli þar sem aðgengi sé slæmt og skortur sé á heilbrigðisvörum. Ekkert miðlægt heilbrigðiskerfi sé í Sómalíu og sérhæfðar læknismeðferðir takmarkaðar. Þá sé aðgengi að lyfjum takmarkað og engin umsjón eða eftirlit með gæðum og öryggi þeirra. Í skýrslunni kemur fram að í Mógadisjú hafi almennir borgarar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sé ekki mismunað á grundvelli þjóðernis eða ættbálks. Þá sé öll opinber heilbrigðisþjónusta gjaldfrjáls en þó geti einstaklingar þurft að greiða óformleg gjöld og greiðslur til starfsmanna. Í borginni hafi orðið aukning á einkarekinni heilbrigðisþjónustu og gæði slíkrar þjónustu séu almennt betri en á opinberum heilsustofnunum. Geðheilbrigðisþjónusta sé í boði í Mógadisjú en sé þó afar takmörkuð. Við stærstu spítala borgarinnar séu starfandi geðlæknar og sálfræðingar og flest algengustu lyf við geðrænum veikindum séu fáanleg í borginni. Þá sé hægt að leita til aðila sem starfi á einkamarkaðnum. Þrátt fyrir takmarkað aðgengi að lyfjum þá megi nálgast fjölda nauðsynlegra lyfja í apótekum í Mógadisjú.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir af hálfu hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab og sem meðlimur minnihlutaættbálks í heimaríki.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að faðir hans og tveir eldri bræður hafi verið skotnir til bana fyrir utan heimili fjölskyldu kæranda hinn 5. mars 2016 af samkeppnisaðila föður hans, X, og fjórum grímuklæddum einstaklingum. Að sögn kæranda hafi X starfað leynilega fyrir Al-Shabaab og sakað föður kæranda um útbreiðslu vestrænnar menningar með kennslu í skóla sínum, en tveir eldri bræður kæranda hafi aðstoðað við kennsluna og kærandi sjálfur hafi jafnframt hjálpað til við kennslu í um fjóra mánuði þar til framangreint atvik hafi átt sér stað. Kærandi kvaðst hafa orðið vitni að dauða framangreindra fjölskyldumeðlima sinna. Hinn næsta dag hafi frænda kæranda verið tjáð af ótilgreindum meðlimi Al-Shabaab að kærandi þyrfti að mæta fyrir dómstól á vegum samtakanna og velja á milli dauðarefsingar eða að ganga til liðs við Al-Shabaab. Kærandi hafi því flúið heimaríki í kjölfarið hinn 7. mars 2016, þá að verða 16 ára gamall. Kærandi greindi frá því að Al-Shabaab hafi verið við völd á heimasvæði hans í Harardhere frá árinu 2012 og því hafi hann ekki getað leitað til yfirvalda vegna dauða föður hans og bræðra.

Við málsmeðferð aflaði Útlendingastofnun gagna vegna umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd á Ítalíu. Sú frásögn kæranda sem ítölsk stjórnvöld lögðu til grundvallar ákvörðun sinni um að veita kæranda stöðu flóttamanns þar í landi er ekki í fullu samræmi við frásögn kæranda hjá íslenskum stjórnvöldum. Kemur fram í ákvörðun ítalskra yfirvalda að kærandi hafi greint frá því að eiga föður og móður í heimaríki og sex systkini á lífi. Kærandi hafi ekki verið í sambandi við fjölskyldu sína eftir að hafa yfirgefið landið. Samkvæmt ákvörðuninni leggja ítölsk stjórnvöld til grundvallar að búseta kæranda og fjölskyldu hans hafi verið í Mógadisjú og hvergi er minnst á Mudug eða Harardhere. Þá hafi faðir kæranda verið kennari í mosku og hafi lagt sig fram við að hvetja ungt fólk frá því að fylgja áróðri Al-Shabaab og reynt að koma í veg fyrir að það gengi til liðs við samtökin. Líkt og rakið er í ákvörðun Útlendingastofnunar var hluti þessa misræmis borið undir kæranda í framhaldsviðtali stofnunarinnar við kæranda, s.s. varðandi það hvort það hafi verið faðir kæranda eða frændi hans sem hafi verið myrtir. Kvaðst kærandi hafa greint eins frá atvikum sem leiddu til flótta hans hjá ítölskum og íslenskum stjórnvöldum og að misræmi megi fyrst og fremst rekja til túlkunar í viðtölum hans þar. Útlendingastofnun taldi ekki ástæðu til þess að inna eftir misræmi varðandi búsetu kæranda í heimaríki og má ætla að ástæða þar að baki sé m.a. niðurstaða tungumála- og staðháttarprófs sem hvorki staðfesti eða afsannaði búsetu hans í Harardhere auk þess sem af viðtali og framangreindu prófi er ljóst að kærandi var ágætlega staðkunnugur þar. Með vísan til framangreinds tungumála- og staðháttaprófs og þess vafa sem lýst hefur verið um framburð kæranda er ekki ástæða til að hnekkja því mati Útlendingastofnunar að heimasvæði kæranda í Sómalíu sé Harardhere í Mudug umdæmi.

Af framangreindum heimildum verður ráðið að Al-Shabaab hafi náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins á árunum 2016 og 2017 og haft viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega um á svæðum sem sómölsk yfirvöld hafi ekki yfirtekið. Hópar Al-Shabaab starfi í litlum hreyfanlegum hópum sem hægt sé að safna saman þegar þörf krefji t.d. til þess að gera árásir eða ráðast gegn fólki sem sé á móti þeim. Heimildir bendi til þess að slíkir hópar séu sérstaklega virkir í kringum svæði sem sómölsk yfirvöld og stuðningsmenn þeirra hafi yfirráð yfir. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé út úr.

Með hliðsjón af framburði kæranda og landaupplýsingum er ekki hægt að útiloka að faðir kæranda og tveir bræður hans hafi verið skotnir til bana í byrjun mars 2016 vegna ásakana um að hafa stuðlað að útbreiðslu vestrænnar menningar með kennslu ákveðinna námsgreina í óþökk Al-Shabaab. Þá er jafnframt ekki unnt að útiloka að stuttu eftir framangreindan atburð hafi frænda kæranda verið tjáð að kærandi þyrfti að mæta fyrir dómstól á vegum Al-Shabaab. Kærunefnd lítur aftur á móti til þess að framangreindir atburðir hafi átt sér stað á tveggja daga tímabili í byrjun árs 2016 og að nærri því áratugur sé liðinn frá því að umrædd atvik hafi átt sér stað. Af frásögn kæranda má jafnframt ráða að frændi kæranda, móðir hans og sex yngri systkini búi enn á sama stað í heimaríki og hefur kærandi ekki greint frá frekari eftirmálum vegna dauða fjölskyldumeðlima sinna eða flótta síns. Heimildir bera jafnframt með sér að sómölsk stjórnvöld hafi tekið yfir stjórn á Harardhere umdæminu ásamt öðrum umdæmum á Galmudug svæðinu í byrjun árs 2023 og fari nú með stjórn á heimasvæði kæranda.

Með vísan til framangreinds og frásagnar kæranda verður ekki talið að hann hafi sýnt fram á að hann sé sérstakt skotmark Al-Shabaab umfram aðra í heimaríki vegna tímabundinnar þátttöku hans við kennslu í óþökk samtakanna í byrjun árs 2016 eða vegna þess að hann hafi ekki mætt fyrir dómstól samtakanna í mars 2016. Kærandi hefur ekki sýnt fram á það að honum stafi enn ógn af samtökunum í dag vegna atburða sem hafi átt sér stað fyrir nærri því áratug síðan.

Kærandi hefur greint frá því að óttast að verða fyrir þvingaðri nýliðun Al-Shabaab samtakanna verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Í skýrslu Landinfo frá október 2022 er fjallað um nýliðunaraðferðir Al-Shabaab samtakanna. Fram kemur í skýrslunni að Al-Shabaab samtökin noti ýmsar aðferðir til að ráða hermenn og stuðningsmenn. Séu aðferðir við ráðningar mismunandi eftir tíma og stað og endurspegli hernaðarþarfir hópsins sem og hver styrkur samtakanna sé gegn hersveitum ættbálka og öðrum sem séu tryggir yfirvöldum. Samkvæmt skýrslunni sé þvinguð nýliðaskráning Al-Shabaab óalgeng og eigi sér sjaldan stað á þeim svæðum sem séu ekki undir fullri stjórn samtakanna. Samtökin reyni aðallega að fá unglinga og unga karlmenn til liðs við sig á svæðum þar sem samtökin hafi ákveðna stjórn á eða séu virk. Markhópur Al-Shabaab séu aðallega drengir og ungir karlmenn á aldrinum 12-24 ára. Í borgum undir stjórn stjórnvalda, þar sem Al-Shabaab sé ekki með virka starfsemi, fari skipulögð nýliðun ekki fram. Nýliðun í þeim borgum fari fram í gegnum fjölmiðlarásir samtakanna og samfélagsmiðla. Þá sé ljóst að staða einstaklinga í samfélaginu geti haft áhrif á líkur þess að Al-Shabaab reyni að fá einstakling til liðs við sig og líkur þess að einstaklingur vilji ganga til liðs við samtökin. Í skýrslunni er vísað til þess að samkvæmt rannsóknum um atferli Al-Shabaab samtakanna séu þvingaðar ráðningar dýrkeypt ráðningarferli. Hafi rannsakendur bent á að óbreyttir borgarar sem þvingaðir séu til liðs við samtökin séu lélegir hermenn þar sem hvatinn til að taka þátt í bardaga sé lítill og líkurnar á því að þeir gerist liðhlaupar miklar. Samkvæmt skýrslu Migrationsverket frá árinu 2019 sé nýliðaskráning Al-Shabaab ýmist þvinguð eða af fúsum og frjálsum vilja þeirra sem gangi til liðs við hópinn og algengast sé að ráðningar fari fram með sannfæringu samtakanna um að með því að ganga til liðs við þau öðlist viðkomandi betra líf. Meðlimir samtakanna geri sér ferðir inn á heimili fólks og annað hvort neyði foreldra til að afhenda börn sín eða taki þau með valdi. Séu börn tekin með valdi séu oftar en ekki allir drengir á því heimili sem um ræðir teknir á brott. Þá séu dæmi þess að foreldrum sé veittur umhugsunarfrestur en afhendi þau ekki börnin sín eigi þau á hættu að vera handtekin.

Með vísan til framangreindra upplýsinga, aldurs kæranda, þeirrar staðreyndar að heimasvæði kæranda sé ekki lengur undir stjórn Al-Shabaab samtakanna og að rúmlega níu ár séu liðin frá þeim atvikum sem að sögn kæranda hafi leitt til flótta hans frá heimaríki verður ekki lagt til grundvallar að kærandi hafi sýnt fram á ástæðuríkan ótta við að verða fyrir þvingaðri nýliðun af hálfu samtakanna eða að samtökin myndu muna sérstaklega eftir kæranda snúi hann aftur til heimaríkis. Með vísan til þess að fjölskylda kæranda er samkvæmt kæranda enn búsett á sama svæði og þess að kærandi hefur ekki greint frá frekari eftirmálum vegna þeirra atburða sem hafi leitt til flótta kæranda má ekki ætla að þau afskipti sem kærandi kvað Al-Shabaab hafa haft af honum í mars 2016 geti leitt til þess að hann verði í aukinni hættu á að verða fyrir ofsóknum eða þvingaðri nýliðun af hálfu samtakanna verði honum gert að snúa aftur til heimasvæðis síns.

Kærandi hefur greint frá því að tilheyra minnihlutaættbálknum Sheekhaal og undirættinni Aw Qudub í heimaríki. Kærandi greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að hafa sætt mismunun vegna aðildar sinnar að umræddum ættbálki með þeim hætti að meðlimir ættbálks hans hafi verið síðastir til að fá tiltekna þjónustu úthlutaða og að hann hafi upplifað stríðni í æsku fyrir að tilheyra ættbálki í minnihluta. Kærandi greindi þá frá því að faðir hans hafi verið unnið við að ferma og afferma vöruflutningabifreiðar og aðeins neyðst til þess að hætta þeim störfum vegna borgarastyrjaldarinnar. Hann hafi þá hafið kennslu sem hafi gengið vel. Verður þá af frásögn kæranda ekki ráðið að árás Al-Shabaab á föður hans og bræður hafi tengst ættbálki þeirra. Verður sú meðferð sem kærandi kveðst hafa sætt í heimaríki ekki talin ná því alvarleikastigi að teljast til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðstæður meðlima Sheekhaal ættbálksins er það mat kærunefndar að aðstæður hans séu ekki slíkar að þær geti talist til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Er það því mat kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi á hættu ofsóknir vegna aðildar hans að minnihlutaættbálknum Sheekhaal í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda, telst kærandi ekki hafa sýnt fram á með rökstuddum hætti að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á slæmu almennu öryggisástandi í Sómalíu. Ofbeldið sem viðgengst gagnvart almennum borgurum í Sómalíu flokkist undir stríðsglæpi og því vandséð hvernig það kalli ekki á þörf á viðbótarvernd. Kærandi ítrekar að hann eigi vísa ómannúðlega og vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis.

Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar frásögn kæranda um að hann sé í hættu í heimaríki vegna hættu á ofsóknum af hálfu meðlima hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab eða vegna aðildar sinnar að minnihlutaættbálki. Lagt hefur verið til grundvallar við úrlausn máls kæranda að kærandi hafi verið búsettur í Harardhere þegar hann hafi yfirgefið heimaríki sitt og hafi búið þar mestan hluta ævi sinnar. Verður því horft til aðstæðna í Harardhere við mat á því hvort aðstæður kæranda geti fallið undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Af upplýsingum úr skýrslu EUAA um öryggisaðstæður í Sómalíu frá maí 2025 má ráða að bandalag á vegum stjórnvalda fari með stjórn í Harardhere. Stjórnvöld í Sómalíu hafi endurheimt yfirráð yfir Harardhere frá Al-Shabaab í janúar 2023 og náð að halda völdum á svæðinu fram til þessa.

Þau gögn sem kærunefnd hefur yfirfarið við meðferð málsins benda ekki til þess að aðstæður í Harardhere séu slíkar að kærandi muni eiga á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Verður því ekki talið að ástæða sé til að ætla að kærandi eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í heimaríki af þeim sökum. Þá er það jafnframt mat kærunefndar, af virtum gögnum málsins og upplýsingum um aðstæður í Sómalíu, að kærandi eigi ekki á hættu að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærandi er ekki flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

Í 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kemur fram að heimilt sé að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt ákvæðinu að því tilskildu að skorið hafi verið úr um að hann uppfylli ekki skilyrði 37. og 39. gr. Frekari skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis í þeim tilvikum koma fram í a- til d-liðum 2. mgr. 74. gr. laganna en þau eru að tekin hafi verið skýrsla af umsækjanda um alþjóðlega vernd, ekki leiki vafi á því hver umsækjandi sé, ekki liggi fyrir ástæður sem geta leitt til brottvísunar umsækjanda og að útlendingur hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn máls.

Með hinni kærðu ákvörðun var kæranda veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hér á landi með vísan til 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í ljósi niðurstöðu Útlendingastofnunar hefur kærunefnd ekki forsendur til annars en að staðfesta hina kærðu ákvörðun.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed.

Valgerður María Sigurðardóttir

Vera Dögg Guðmundsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka