Stjórnsýslukæra vegna ákvörðunar Matvælastofnunar um álagningu stjórnvaldssektar

Úrskurður

 

Þriðjudaginn, 26. ágúst 2025, var í Atvinnuvegaráðuneytinu 

kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:  

 

 

[A]. f.h. [B]

Stjórnsýslukæra

Með erindi, dags. 21. maí 2024, kærði [A]. f.h. [B].  (hér eftir kærandi) ákvörðun Matvælastofnunar (MAST) dags, 9. apríl 2024, um að leggja stjórnvaldssekt að fjárhæð 150.000 kr. vegna brota þess á lögum nr. 55/2013 um velferð dýra, reglugerðar nr. 88/2022 um velferð alifugla og 6.1. kafla I. viðauka við reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun.

Fyrrgreind ákvörðun var kærð á grundvelli 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og barst erindi kæranda innan kærufrests. 

 

Kröfur

Þess er krafist að hin kærða ákvörðun MAST verði felld úr gildi. Þá er þess krafist að MAST greiði kæranda málskostnað að mati ráðherra.

Málsatvik

Með bréfi dags. 7. mars 2024, var kæranda tilkynnt um fyrirhugaða álagningu stjórnvaldssektar að fjárhæð 150.000 kr. vegna meintra brota kæranda á dýravelferð við slátrun á holdakjúklingum 16. janúar 2024. Enn fremur var vísað til fyrri brota kæranda í þessum efnum. Í bréfinu kemur fram að í málinu liggi fyrir frávikaskýrsla MAST nr. 2024-M002 dags. 16. janúar 2024. Þar komi fram að við daglega skoðun fyrir slátrun hafi eftirlitsdýralæknirinn séð einn sjáanlega slasaðan lifandi fugl með opið vængbrot sem búið var að hengja upp á sláturlínu. Þá er í bréfinu jafnframt rakið að samkvæmt gögnum MAST hafi þetta gerst margsinnis hjá kæranda bæði árin 2022 og 2023 og sé um samtals 42 fugla að ræða. Þá liggi fyrir að slíkt sé brot á lögum nr. 55/2013 um velferð dýra, reglugerð nr. 88/2022 um velferð alifugla og reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun. Jafnframt áréttaði stofnunin að bréf hafi verið sent til kæranda í júlí 2022 þar sem stofnunin hafi varað fyrirtækið við því að sektað yrði framvegis fyrir frávik af framangreindu tagi.

Að lokum var í bréfinu áréttað að við ákvörðun sektarfjárhæðar hafi verið tekið tillit til samstarfsvilja fyrirtækisins til lækkunnar á upphæðinni. Þá var kæranda veittur frestur til andmæla fyrirhugaðri ákvörðun stofnunarinnar í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Með bréfi 18. mars 2024, mótmælti kærandi framangreindu bréfi MAST um fyrirhugaða álagningu stjórnvaldssektar. Kærandi mótmælti því að hafa sýnt dýrunum harðýðgi í skilningi reglugerðar nr. 88/2022 sem skilgreind er sem gróf valdbeiting, svo sem barsmíðar og önnur ill meðferð. Þá mótmælti kærandi því að hann hafi misboðið dýrunum eða valdið þeim óþarfa þjáningu eða hræðslu í skilningi laga nr. 55/2013. Enn fremur taldi kærandi að fuglarnir þyrftu að vera „sýnilega“ særðir skv. orðalagi í reglugerð til þess að skylt sé að taka þá af sláturlínunni og starfsmönnum kæranda hafi einfaldlega yfirsést að um særðan fugl/fugla hafi verið að ræða.

Með bréfi MAST dags, 9. apríl 2024, var andmælum kæranda hafnað. Benti stofnunin á að óumdeilt sé að bannað er að beita alifugla harðýðgi. Þá kom þar fram að álit stofnunarinnar að það hljóti að teljast harðýgði að gæta ekki nógu vel að því að slasaðir fuglar séu ekki hengdir upp á sláturlínu og dauðastríð þeirra því sársaukafullt sem ekki á að vera. Þá kemur fram í bréfinu að kæranda standi næst að sjá til þess að starfsmenn hans hafi góða yfirsýn við sláturlínuna. Það sé ábyrgð hans að tryggja að rétt sé staðið að slátruninni, en slíkt væri unnt að gera t.d. með því að hægja á sláturlínunni, bæta lýsinguna og fjölga starfsmönnum við sláturlínuna. Að mati stofnunarinnar lágu fyrir upplýsingar um að kærandi hafi látið hengja einn slasaðan fugl á sláturlínu það sem af var árinu 2024 og samtals hafi þá verið vitað um 42 slíka fugla árin 2022 og 2023, en ætla verður að fuglarnir séu mun fleiri. Að því sögðu telur MAST að bæta þurfa úr vinnubrögðum í sláturhúsi kæranda að þessu leyti.

Með vísan til framangreinds tók MAST þá ákvörðun að leggja stjórnvaldssekt á kæranda vegna brota þess gegn e-lið 14. gr., g-lið 15. gr og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra og 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 88/2022 um velferð alifugla og reglugerðar nr. 911/2012 um vernd dýra við aflífun.

Með bréfi dags, 21. maí 2024, var ákvörðun MAST um að leggja dagsektir á kæranda kærð til ráðuneytisins. Hinn 27. maí 2024 óskaði ráðuneytið eftir umsögn MAST vegna málsins auk annarra gagna sem stofnunin taldi varða málið. Umsögn stofnunarinnar barst þann 20. júní 2024. Kæranda var þá veittur frestur til andmæla vegna umsagnar MAST og bárust sú andmæli þann 5. júlí 2024.

Málið er tekið til úrskurðar á grundvelli fyrirliggjandi gagna.

Sjónarmið kæranda

Kærandi mótmælir alfarið ásökunum og tilvísunum MAST til þeirra laga- og reglugerðarákvæða sem vísað er til í ákvörðun stofnunarinnar um álagningu stjórnvaldssekta.

Byggir kærandi á því að starfsmenn hans leggja sig fram við að gæta að velferð dýranna eins og kostur er. Vandamálið lúti hins vegar að því að vegna þess hvernig fuglinn snýr þegar hann kemur á færibandið, geti verið erfitt að greina þá fugla sem eru særðir, en reglugerðin kveður á um að ekki skuli setja á upphengjur dýr sem eru of smávaxin fyrir vatnsbarðið eða ef upphengjur eru líklegar til að valda sársauka eða auka sársauka sem fyrir er. Kærandi heldur því fram að starfsmenn sínir leggi sig fram við að reyna greina það hvort dýrin séu of lítil eða sýnilega særð og hefur m.a. verið aukið við starfsfólk við færibandið í þeim tilgangi að taka þessi dýr af færibandinu og rota og aflífa þegar í stað. Þá telur kærandi að lögfræðileg skilgreining á því hvenær dýr teljast sýnilega særð hljóti að vera þegar starfsmaður sér það. Dýr geti ekki talist sýnilega sært nema viðkomandi sjái það. Að því sögðu telur kærandi að ásakanir MAST um að starfsmenn kærandi láti ótálið að sýnilega særðir fuglar séu settir á upphengjur fá því með engu móti staðist.

Kærandi bendir á að fugl sem er með sár/beinbrot á innanverðum væng geti ekki verið sýnilega særður fyrir starfsmönnum þó að áverkinn verði hugsanlega sýnilegur öðrum aðila sem skoðar fuglinn síðar þegar vængir eru opnir og snúa að viðkomandi. Bendir kærandi í þessum efnum til skoðanaskýrslu MAST frá 2023. Þar voru aðstæður þær að fugl kom í svokallaða „hringekju“ þar sem hann stóð á fótum og starfsmaður sá ofan á hann. Enginn áverki sást á fuglinum og því var hann ekki „sýnilega“ særður. Þegar fuglinn var hengdur á sláturlínuna kom í ljós að hann var særður að innan, en það kom ekki í ljós fyrr en eftir að hann hafði verið hengdur. Sá starfsmaður hafi þá tekið fuglinn af línunni til að aflífa hann en þar sem ekki má fjarlægja fugla af sláturlínu eftir að þeir eru hengdir upp var gerð frávikaskýrsla. Að mati kæranda er því í raun ekki unnt að sjá hvort fuglar séu særðir fyrr en þeir eru komnir yfir í slátursalinn.

Til að leggja aukna áherslu á hversu alvarlega starfsmenn kæranda taka þessi mál bendir kærandi á að í janúar og febrúar 2024 hafa 384.776 fuglar komið til slátrunar hjá kæranda. Af þeim hafa starfsmenn kæranda aflífað 1249 fugla sem ekki voru hengir upp. Þar á meðal voru fuglar sem voru starfsmönnum sýnilega særðir. Samkvæmt frávikaskýrslu MAST frá 16. janúar 2024 er ljóst að einn fugl hafi ekki verið sýnilega særður fyrir starfsmönnum. Ef svo hefði verið hefði viðkomandi fugl verið tekinn af færibandinu og aflífaður sérstaklega.

Við þær athugasemdir MAST um að það standi kæranda næst til þess að sjá til þess að starfsmenn hafi góða yfirsýn við sláturlínuna og að kæranda sé í lófa lagið að hægja á sláturlínunni, vísar kærandi til þess að ekki er hægt að hægja á sláturlínunni. Ef slíkt væri gert myndu fuglar hanga of lengi áður en þeir berast í rotara en samkvæmt reglugerð hafa starfsmenn eina mínútu frá því að fugl er hengdur upp og þar til hann fer í rotun. Varðandi þá athugasemd MAST um að bæta þurfi lýsinguna  bendir kæranda á að aukin lýsing valdi meiri streitu, stressi og vanlíðan hjá fuglunum. Þar fyrir utan geti starfsmenn ekki séð í gegnum vængi þótt lýsing sé aukin. Vængskaði sé því hulinn starfsmanni þar sem hann sjái einungis ofan á væng fuglsins en ekki undir hann. Kærandi vísar einnig til þess að sett hafi verið upp sérstök lýsing við upphengjur að höfðu samráði við héraðsdýralækni síðastliðið haust og því sé aðstaða til að sjá þá skaða sem sýnilegir eru mjög góð. Þá hafi upphengja hjá kæranda farið fram við lágstemmda birtu í þágu dýravelferðar þar sem fuglarnir séu mun rólegri við þau birtuskilyrði. Loks áréttar kærandi að fleiri starfsmenn bæti ekki yfirsýn, heldur myndi þvert á móti draga úr henni vegna þrengsla. Þó bendir kærandi á að fyrir nokkrum árum hafi þrír starfsmenn verið í upphengju en nú hafa þeir verið fjórir talsins þannig að þegar hafi verið aukið við þann mannskap sem sjái um upphengju á fugli eins og aðstaða býður uppá hjá kæranda.

Þá byggir kærandi á því að málsmeðferð MAST hafi verið ábótavant að mörgu leyti. Til að mynda hafi skýrslur verið á ensku. Telur kærandi það hljóti að þurfa gera þá kröfu til opinberrar stjórnsýslu að mikilvæg gögn og rannsóknarskýrslur til borgaranna séu á íslensku.

Kærandi telur að órökstuddar og ósannaðar getgátur MAST koma fram í sektarákvörðun stofnunarinnar. Þar heldur stofnunin því fram að samtals sé vitað um 42 særða fugla sem hafa verið hendir á sláturlínu og að ætla verði að fuglarnir séu mun fleiri. Þessu er alfarið mótmælt af hálfu kæranda sem röngu og ósönnuðu.

Með vísan til framangreinds er því mótmælt að hálfu kæranda að lögð verði á hann stjórnvaldssekt, enda hafi hann fullan ásetning til að gæta þess að við slátrun sé velferð dýra höfð að leiðarljósi. Að öðru leyti vísast til þess sem segir í hinni kærðu ákvörðun. 

Sjónarmið MAST

Ákvörðun stofnunarinnar byggir á því að kærandi hafi brotið gegn e-lið 14. gr., g-lið 15. gr og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra, 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 88/2022 um velferð alifugla og 6.1. gr. Í II. kafla I. viðauka við reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun, þar sem sannað þykir að mati stofnunarinnar að kærandi hafi hengt slasaðan fugl á sláturlínu 16. janúar 2024, í stað þess að aflífa hann umsvifalaust. Þá byggir stofnunin á því að hið sama hafi gerst í samtals 42 skipti á árunum 2022 og 2023.

Stofnunin mótmælir þeim staðhæfingum kæranda í kærubréfinu að ef slátrunum yfirsjáist að fugl sé særður sé hann ekki sýnilega særður og ekkert athugavert að slíkur fugl fylgi færibandinu í endanlega aflífun. Bendir stofnunin á að  ósamræmi sé í kærubréfinu þar sem því er haldið er því fram að ekki sé unnt að sjá hvort fuglar séu særðir fyrr en þeir eru komnir yfir í slátursalinn. Að mati stofnunarinnar stangast á það við yfirlýsingu þar sem bent er á að kærandi hafi aflífað 1.249 fugla í janúar og febrúar 2024 sem ekki hafi verið hengdir upp, þar á meðal hafi verið fuglar sem voru slátrunum sýnilega særðir.

MAST áréttar að slátrara ber rík skylda til þess að sjá til þess að sýnilega slasaðir fuglar séu ekki færðir í upphengjur. Þeim sem reka stórt sláturhús, líkt og kærandi, beri að tryggja eftir föngum að fyrirmælum laga og reglugerða sé fylgt. Að því sögðu ber kæranda að gera ráðstafanir til úrbóta þannig að starfsmenn hans geti meðhöndlað fuglana á réttan hátt og orðið sem best varir við hugsanlegan skaða á fuglunum.

Stofnunin bendirá að í ákvörðunarbréfi dags. 9. apríl 2024, hafi verið reifaðir þrír möguleikar til úrbóta í dæmaskyni. Þeir voru að hægja á sláturlínunni, bæta lýsinguna og fjölga starfsmönnum við sláturlínuna. Þá bendir stofnunin á að í kjölfar tilkynningar um að slasaður fugl hafi verið hengdur upp hafi kærandi tekið upp bláa lýsingu í móttökurými og aukið beina lýsingu við svokallaða „hringekju“ þar sem fuglarnir eru hengdir upp. Bindur stofnunin vonir til þess að bætt lýsing muni draga úr mistökum að þessu tagi hjá kæranda.

Við þær athugasemdir kæranda um að ómögulegt sé fyrir hann að hægja á sláturlínunni því þá muni fuglarnir hanga of lengi áður en þeir lenda í rafmagnsdeyfingu bendir stofnunin á að í því tilfelli þurfi að grípa til annarra úrbóta.

Vegna athugasemdar kæranda um að gera verði þá kröfu til opinberrar stjórnsýslu að mikilvæg gögn og rannsóknarskýrslur til borganna séu á íslensku bendir stofnunin á að það sé rétt að samkvæmt 8. gr. laga nr. 61/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls á íslenska að vera mál stjórnvalda.  Allir eftirlitsdýralæknar sem starfa hjá stofnuninni eru erlendir þar sem íslenskir dýralæknar fást ekki til þeirra starfa. Jafnframt bendir stofnunin til þess að öll samskipti við kæranda og skjöl MAST til hafi ætíð verið á íslensku með þeirri einu undantekningu að frávikaskýrslan er rituð á ensku enda var hún afhent samdægurs í sláturhúsinu sjálfu. Það væri of viðurhlutamikið að þýða hana yfir á íslensku auk þess sem ætla verður að þeir sem hana þurfa að lesa skilji ensku.

Við athugasemdir kæranda um að stofnunin viti um 42 særða fugla sem hafi verið hengdir á sláturlínu og ætla megi að séu fleiri þá áréttar stofnunin að slíkt byggist á samantekt úr frávikaskýrslum sem kærandi hefur fengið sendar frá stofnuninni árin 2022-2024. Að því sögðu hafnar stofnunin því að slíkt sé órökstutt og ósannað líkt og kærandi heldur fram í kærubréfi.

Að framangreindu virtu telur MAST að staðfesta eigi ákvörðun stofnunarinnar um álagningu stjórnvaldssektar. Um sjónarmið MAST vísast að öðru leyti til þess sem segir í bréfi stofnunarinnar.

Athugasemdir kæranda við umsögn MAST

Athugasemdir kæranda bárust þann 5. júlí 2024. Þar eru gerðar einstakar athugasemdir við fullyrðingar sem fram koma í umsögn MAST dags. 20. júní 2024.

Kærandi bendir á að það hefur verið farið í margs konar rannsóknir og tilraunir til þess að reyna bæta úr ástandinu. Niðurstaðan hafi verið sú að hætta með núverandi búnað og fjárfesta í svokölluðu CAS deyfingarkerfi. Búið sé að ganga frá þeim kaupum og stækkun húsnæðis standi yfir til að koma honum yfir.

Kærandi bendir á að þessu tiltekna fráviki í frávikaskýrslu dags. 16. janúar, hafi ekki verið mótmælt þar sem því hafði áður verið komið á framfæri við MAST að ástæða þess að einstaka fugl færi slasaður á línuna væri sú að hann væri starfsmanni ekki sjáanlega særður á því augnabliki sem hann var hengdur upp.

Þá bendir kærandi á að misvísandi kröfur hafa komið frá MAST varðandi lýsingu. Fyrir liggi að lágstemmd blá lýsing sé best fyrir fuglinn. Lýsingin hafði verið í móttökurýminu í a.m.k. 20 ár þar til fulltrúi MAST hafi farið fram á að lýsing yfir hringekju yrði aukin og var slíkt gert. Eftirlitsaðili á vegum ESA hafi hins vegar bent á það í eftirlitsferð í sláturhúsinu að lýsing væri full mikil og í kjölfarið óskuðu aðrir aðilar innan MAST eftir því að lýsing yrði dempuð aftur og var slíkt gert.

Kærandi telur að það hljóti að felast ákveðin mótsögn í því að lækka stjórnvaldssekt vegna samstarfsvilja kæranda, en halda því fram á sama tíma að undirtektir fyrirtækisins við áhyggjum MAST af fjölda slasaðra fugla hafi verið takmarkaðar. Þá andmælir kærandi því að hafa ekki tekið mark á bréfi MAST dags. 19. maí 2022, þar sem stofnunin upplýsti fyrirtækið um að hert viðbrögð við frávik af þeim toga, sem felst í því að hengja fugl með opið beinbrot á sláturlínuna. Í þeim efnum bendir kærandi á að hann hafi lagt í milljóna fjárfestingu til að bæta úr ástandinu.

Kærandi áréttar að það sé engin þversögn í því fólgin að benda á að 1.249 fuglar hafi verið týndir frá og aflífaðir á annan hátt, heldur í raun sönnun þess efnis að sýnilega særðir fuglar hafi verið teknir frá og aflífaðir á annan hátt og fara því ekki í gegnum sláturferlið. Fuglar sem séu starfsmanni ekki sýnilega særðir rati uppá línuna og eftir þangað er komið er ekki talið æskilegt að fjarlægja þá aftur ef starfsmaður tekur eftir því þá að þeir séu særðir. Slík framkvæmd er í samræmi við mat dýralæknis kæranda ásamt héraðsdýralækni, bæði núverandi og fyrrverandi.

Kærandi leiðréttir þá staðhæfingu MAST um að blá lýsing hafi verið tekin upp í kjölfar tilkynningar um slasaða fugla. Kærandi bendir á að blá lýsing hafi verið í móttökurými sínu u.þ.b. 20 ár.

Kærandi mótmælir því að öll samskipti og skjöl MAST séu ætíð á íslensku nema sú undantekning að frávikaskýrslan dags. 16. janúar 2024 sem er rituð á ensku og hún sé afhent samdægurs í sláturhúsinu sjálfu. Bendir kærandi á að það sé mjög misjafnt hvort frávikaskýrsla sé afhent samdægurs eða einum eða fleiri dögum síðar. Þá bendir kærandi á að það sé fjarri lagi að allir sem komi að þessum málum hafi góða enskukunnáttu. Slíkt eigi að mati kæranda við bæði starfsmenn hans og eftirlitsdýralækna MAST sem koma ekki frá enskumælandi löndum. Það að skýrslur séu ritaðar á ensku bjóði uppá alls konar þýðingarvitleysur að mati kæranda þar sem oft er um að ræða sérhæft tæknimál sem aðrir en dýralæknamenntaðir einstaklingar skilja alls ekki.

Forsendur og niðurstaða

MAST byggir á því kærandi hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 55/2013 um velferð dýra, reglugerðar nr. 88/2022 um velferð alifugla og reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun, með því að hafa hengt upp slasaðan fugl á sláturlínu þann 16. janúar 2024 í stað þess að aflífa hann umsvifalaust. Hið sama hafi gerst í samtals 42 skipti á árunum 2022 og 2023. Að því sögðu hafi stofnuninni verið heimild að leggja stjórnvaldssekt að fjárhæð 150.000 kr. á kæranda á grundvelli b-lið, c-lið og i-lið 1. mgr. 42.gr. laga nr. 55/2013.

Af fyrirliggjandi gögnum í málinu verður helst ráðið að málatilbúnaður kæranda  sé í meginatriðum tvíþættur. Í fyrsta lagi mótmælir kærandi þeim ásökunum MAST að starfsmenn kæranda hafi láti ótalið að sýnilega særðir fuglar hafi verið settir á upphengjur.  Í öðru lagi byggir kærandi á því að málsmeðferð MAST hafi verið ófullnægjandi að mörgu leyti t.d. hafi skýrslur stofnunarinnar verið á ensku. Bendir kærandi á að það hljóti að þurfa gera þá kröfu til opinberrar stjórnsýslu að mikilvæg gögn sem beint er að borgurunum séu á íslensku.

Markmið laga um velferð dýra nr. 55/2013 er að stuðla að velferð dýra, þ.e. að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur. Enn fremur er það markmið laganna að þau geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt. Í 6. gr. laganna kemur fram að skylt er að fara vel með dýr og ber umráðamaður ábyrgð á að annast sé um þau í samræmi við lögin. Þá er ill meðferð dýra óheimil. Í 14. gr. laganna er fjallað sérstaklega um meðferð og meðhöndlun dýra. Þar segir í e-lið að umráðamönnum dýra beri að tryggja dýrunum góða umönnun, þar með talið að sjá til þess að sjúk eða slösuð dýr fái tilhlýðilega læknismeðferð eða séu aflífuð. Í greinargerð með frumvarpi því sem síðar varð að lögum um velferð dýra  kemur fram að markmiðið með ákvæðinu er að koma í veg fyrir meiðsl og sársauka dýra. Þá kemur fram í 15. gr. laganna að bannað sé að misbjóða dýrum. Í 21. gr. laganna er sérstaklega fjallað um aflífun dýra. Þar kemur fram í að forðast beri að valda dýrum óþarfa þjáningum eða hræðslu við aflífun. Þá er í 42. gr. framangreindra laga heimild til handa Matvælastofnun til þess að leggja stjórnvaldsektir á einstaklinga eða lögaðila sem brjóta gegn nánar tilteknum ákvæðum laganna.

Nánar er fjallað um velferð alifugla í reglugerð nr. 88/2022, sem sett er með heimild í lögum nr. 55/2013 um velferð dýra og lögum nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, með síðari breytingum. Í 1. mgr. 5. gr reglugerðarinnar kemur fram að bannað er að beita alifugla harðýðgi. Þá er hugtakið „harðýðgði“ skilgreint í 10. tölul. 2. gr., en þar kemur fram að um sé að ræða grófa valdbeitingu, svo sem barsmíðar eða aðra illa meðferð. Í umsögn MAST dags. 20. júní 2024., kemur fram að mati stofnunarnar teljist það harðýðgi að hengja særðan fugl upp á sláturlínu, hvort sem það er gert af gáleysi eða ásetningi.

Þá er í gildi reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun. Reglugerðin hefur verið innleidd í íslenskan rétt með reglugerð nr. 911/2012. Með reglugerðinni fylgja fjórir viðaukar. Í I. viðauka er að finna skrá yfir deyfingaraðferðir og nákvæma skilgreiningu þar að lútandi. Í I. kafla viðaukans er fjallað almennt um aðferðir á þessu sviði en í II. kafla eru greindar sérstakar kröfur er varða tilteknar aðferðir. Þar er í 6. lið fjallað um deyfingu fugla með rafmagni í vatnsbaði. Þá segir í 6.1. að ekki skuli setja dýr í upphengjur ef þau eru of smávaxin fyrir vatnsbaðið eða ef upphengjur eru líklegar til þess að valda sársauka eða auka sársauka sem fyrir er (t.d. hjá dýrum sem eru sýnilega særð). Í slíkum tilvikum skulu þau aflífuð með annarri aðferð.

Í málinu liggur fyrir bréf MAST til kæranda dags. 19. maí 2022,  þar sem bent er á ákvæði í I. viðauka við EB reglugerð nr. 1099/2009 um vernd dýra við aflífun. Þar segir í 6.1. að ekki skuli setja dýr í upphengjur ef þau eru of smávaxin fyrir vatnsbaðið eða ef upphengjur eru líklegar til þess að valda sársauka eða auka sársauka sem fyrir er (t.d. hjá dýrum sem eru sýnilega særð). Í slíkum tilvikum skulu þau aflífuð með annarri aðferð. Jafnframt kom þar fram að samkvæmt túlkun stofnunarinnar séu opin beinbrot m.a. flokkuð sem sýnilegir áverkar og skulu því dýr með slíka áverka ekki sett í upphengjur. Þá kom fram í bréfinu að til þess að koma í veg fyrir frávik af þeim toga,  sem felst í því að hengja fugl með opið beinbrot á sláturlínuna, hafi stofnunin sem opinber eftirlitsaðili með dýravelferð ákveðið að herða viðbrögð í þeim efnum. Með vísan til þess yrði frá og með 1. júlí 2022 boðaðar stjórnvaldssektir þegar fuglar með opin beinbrot (þ.m.t. opin vængbrot) væru settir í upphengjur. Gildi slíkt um ítrekuð brot og framkvæmd hertra viðbragða yrði gerð  í ljósi fyrri frávikaskýrslna í sláturhúsunum og skv. leiðbeiningum MAST um vinnulag varðandi frávik við dýrahald og matvælaframleiðslu. Að lokum kemur fram í bréfinu að komi sama frávik fyrir í þriðja sinn megi gera ráð fyrir beitingu stjórnvaldssekta eftir það.

Kærandi ber ábyrgð á því að gætt sé að reglum sem gilda um velferð alifugla og aflífun þeirra. Í gögnum málsins liggur fyrir að kærandi hafi fjarlægt fugla af sláturlínu, m.a. vegna þess að þeir hafi verið sýnilega særðir. Þá liggur fyrir í frávikaskýrslu að í janúar 2024 hafi verið sjáanlega slasaður lifandi fugl með opið beinbrot sem búið var að hengja upp á sláturlínu. Ágreiningur málsins snýr að því hvort meiðsl fuglsins hafi verið sjáanleg þegar fuglinn var settur á línuna eða ekki. Gera verður ráð fyrir því að starfsmenn kæranda, sem vanir eru að meðhöndla dýrin, sjái þegar fugl með opið beinbrot er hengdur upp á sláturlínu. Ekki er um innri meiðsl að ræða og verður að telja að dýr með opið beinbrot teljist sýnilega sært, sbr. 6.1. gr. í II. kafla I. viðauka við reglugerð nr. 1099/2009/EB um vernd dýra við aflífun. Í ákvörðunarbréfi MAST kemur fram að fyrir liggi skýrslur sem sýni að sambærileg atvik hafi átt sér stað 42 sinnum á tímabilinu 2022 og 2023, og því um ítrekuð brot á ræða.

Af öllu framangreindu virtu er það niðurstaða ráðuneytisins að Matvælastofnun hafi verið heimilt að leggja á kæranda umrædda stjórnvaldssekt vegna brota gegn 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 88/2022 um velferð alifugla með því að hengja upp slasaðan fugl með opið vængbrot. Jafnframt liggja fyrir brot gegn e-lið 14. gr., g-lið 15. gr. og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra, auk brota á 6.1. kafla I. viðauka við reglugerð (EB) nr. 1099/2009 um vernd dýra við aflífun. Að því sögðu var Matvælastofnun heimilt að leggja stjórnvaldssekt á kæranda á grundvelli b-liðar, c-liðar og i-liðar 1. mgr. 42. gr. laga nr. 55/2013.

Hvað varðar  athugasemdir kæranda um að málsmeðferð MAST hafi verið ófullnægjandi þar sem skýrslur stofnunarinnar hafi verið á ensku, bendir ráðuneytið á að samkvæmt 8. gr. laga nr. 61/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls skal íslenska vera mál stjórnvalda. Samkvæmt greinargerðinni sem varð að lögunum kemur fram að meginreglan um íslensku sem opinbert mál nái almennt til notkunar tungumálsins við meðferð mála, töku ákvarðana og við framkvæmdir sem verulegu máli skipta í starfsemi ríkisins. Þetta á við um hvers konar pólitískar ákvarðanir, rekstur mála fyrir dómstólum og meðferð mála í stjórnsýslunni. Samkvæmt þessu skal íslenska notuð í lögum og lögskýringargögnum, dómum og úrskurðum dómstóla, úrskurðum stjórnvalda, bókunum, fundargerðum, við setningu reglugerða, í starfsskýrslum og öðrum áþekkum gögnum. Reglan í ákvæðinu felur meðal annars í sér að íslenska skuli almennt notuð í opinberri sýslu, jafnt í skriflegum sem munnlegum samskiptum. Hins vegar er tekið fram í greinargerð að um sé að ræða meginreglu sem kann að þurfa víkja frá við sérstakar aðstæður. Að mati ráðuneytisins verður ekki séð að skoðunarskýrslan í málinu, dags. 16. janúar 2024, sem rituð er á ensku, hafi haft efnisáhrif á niðurstöðu málsins.

Að lokum telur ráðuneytið tilefni til þess að árétta við að Matvælastofnun að byggja fullyrðingar á fyrirliggjandi gögnum málsins en ekki á getgátum. Í því sambandi er vísað til fullyrðingar MAST í ákvörðunarbréfi stofnunarinnar, dags. 9. apríl 2024, þar sem stofnunin segir að „ætla verður að fuglarnir séu mun fleiri“ þegar stofnunin heldur því fram að kærandi hafi hengt upp slasaðan fugl á sláturlínu í stað þess að aflífa hann. Rétt er að stofnunin haldi sig við staðreyndir sem byggja á gögnum málsins við töku ákvarðana og komi ekki á framfæri ályktunum sem ekki eru studdar slíkum gögnum.

Að lokum er beðist velvirðingar á þeim töfum sem orðið hafa á þessu máli en rekja má þær til mikilla anna innan ráðuneytisins.

Úrskurðarorð

Ákvörðun Matvælastofnunar, dags. 9. apríl 2024, um að leggja stjórnvaldssekt að fjárhæð 150.000.kr er hér með staðfest.