03 september 2025

Mál nr. 3447/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 347/2025

Miðvikudaginn 3. september 2025

A

v/B

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 2. júní 2025, kærði C lögfræðingur, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 7. apríl 2025 þar sem umönnun sonar kæranda, B, var felld undir 2. flokk, 0% greiðslur.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um umönnunargreiðslur með syni sínum með umsókn 18. desember 2024. Með umönnunarmati Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 7. apríl 2025, var umönnun sonar kæranda metin samkvæmt 2. flokki, 0% greiðslur, vegna tímabilsins 1. febrúar 2025 til 31. desember 2029.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 2. júní 2025. Með bréfi, dags. 4. júní 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 27. júní 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 1. júlí 202. Athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé stjórnvaldsákvörðun Tryggingastofnunar, dags. 7. apríl 2025, er varði niðurfellingu umönnunargreiðslna vegna sonar kæranda.

Samkvæmt 5. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærslu fatlaðra og langveikra barna, með síðari breytingum, falli umönnunargreiðslur til framfærenda niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum.

Málsatvik séu þau að sonur kæranda sé fatlaður með umfangsmiklar og krefjandi umönnunar- og stuðningsþarfir. Drengurinn búi nú í D, sem sé búsetuúrræði fyrir fötluð börn á vegum E. Fyrir flutninginn hafi kærandi fengið umönnunargreiðslur samkvæmt umönnunarmati Tryggingstofnunar en drengurinn hafi fallið í 2. flokk, 43% greiðslur, samkvæmt viðmiðunartöflu fyrir fötluð börn, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997. Eftir flutninginn hafi greiðslustig fallið í 0% greiðslur og því fái kærandi ekki umönnunargreiðslur nú.

Umrædd stjórnvaldsákvörðun sé kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála og sé kæran byggð á því að fyrrnefnt ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 gangi of langt í takmörkunum umönnunargreiðslna til foreldra fatlaðra barna við flutning barna þeirra í búsetuúrræði á vegum sveitarfélaga. Talið sé að fyrrnefnt ákvæði 5. gr. reglugerðarinnar eigi sér ekki lagastoð og að það gangi gegn markmiðum ákvæða 4. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sem reglugerðin sé byggð á, lögum nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem og fleiri alþjóðlegum skuldbindingum Íslands, s.s. samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sbr. m.a. 3. mgr. 23. gr. samningsins, sem hafi yfirskriftina „Virðing fyrir heimili og fjölskyldu.“ Íslenska ríkið hafi fullgilt samninginn árið 2016 og í því sambandi sé vísað til þeirrar reglu í íslenskum rétti, sem dómstólar hafi staðfest, að túlka beri íslensk lög til samræmis við þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins.

Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð sé Tryggingastofnun heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljist í heimahúsi eða á sjúkrahúsi, allt að 96.978 kr. á mánuði og/eða taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Heimilt sé að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik, sem jafna megi við fötlun, og barna með alvarleg hegðunarvandamál, sem jafna megi við geðræna sjúkdóma. Þegar sérstaklega standi á sé heimilt að hækka umönnunargreiðslur um allt að 25%.

Fjárhæð umönnunargreiðslna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð sé að finna í reglugerð nr. 504/1997 sem ráðherra hafi sett á grundvelli reglugerðarheimildar skv. 4. mgr. 4. gr. laganna.

Í reglugerðinni sé að finna viðmiðunartöflur sem skiptist í flokka og greiðslustig sem annars vegar eigi við um fötluð börn og hins vegar um langveik börn. Greiðsluhlutfall umönnunargreiðslna ákvarðist af umönnunarþunga barns og hvaða flokk barn tilheyri samkvæmt viðmiðunartöflunni.

Alvarlega fötluð börn, fjölfötluð börn, börn sem séu algjörlega háð öðrum með hreyfifærni og/eða börn sem þurfi aðstoð með flestar athafnir daglegs lífs sem og börn sem vegna alvarlegrar fötlunar þurfi aðstoð og nær stöðuga gæslu í daglegu lífi, t.d. vegna alvarlegrar eða miðlungs þroskahömlunar hreyfihömlunar, notkunar hjólastóls, börn með verulegar tengslaskerðingar, einhverfu, heyrnaskerðingu og blindu tilheyri flokki 1 og flokki 2 samkvæmt viðmiðunartöflunni um fötluð börn. Börn sem þurfi yfirsetu heima eða á sjúkrahúsi og sem þurfi aðstoð við flestar athafnir daglegs lífs falli undir 1. greiðslustig töflunnar og börn sem þurfi umtalsverða umönnun og aðstoð við ferli falli undir 2. greiðslustig.

Börn sem séu búsett í búsetuúrræðum á vegum sveitarfélaga séu fötluð og falli undantekningalaust undir 1. eða 2. flokk viðmiðunartöflu og 1. eða 2. greiðslustig reglugerðarinnar. Fötlun umræddra barna sé umfangsmikil og fjölþætt og umönnunarþungi mikill. Búsetuúrræði sveitarfélaga fyrir fötluð börn sé úrræði sem eigi sér stoð í lögum nr. 35/2018 um málefni fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfi.

Markmið reglugerðar nr. 1038/2018 um búsetu fyrir börn með miklar þroska- og geðraskanir sé að afmarka umgjörð um þjónustu og búsetu barns með miklar þroska- og geðraskanir og það heimili sem barnið geti búið á.

Gera skuli barni kleift að búa í nærsamfélagi fjölskyldu sinnar eins og unnt sé og viðhalda sambandi við fjölskyldu sína. Jafnframt skuli styðja barnið til sjálfstæðs lífs og þátttöku í samfélaginu sem og ávallt hafa hagsmuni barnsins og velferð að leiðarljósi.

Hlutverk fjölskyldu í nærsamfélagi barns og sérstaks heimilis sé að veita barni umönnun og búsetu í samræmi við þarfir þess hverju sinni. Jafnframt skuli veita heildstæða þjónustu og stuðning og stuðla að góðum tengslum við forsjáraðila. Markmiðið sé að búa barni öruggt og barnvænt heimili með hliðsjón af einstaklingsbundnum þörfum, þroska, getu og aldri þess. Þá skuli leitast við að hafa þjónustu við barn eins einstaklingsbundna og unnt sé sem og heildstæða og sveigjanlega. Ávallt skuli haft samráð við barn í samræmi við aldur og þroska þess og lögð skuli rík áhersla á góð og jákvæð samskipti og nána samvinnu við forsjáraðila og aðra nákomna barninu. Þá sé kveðið á um að lögheimili barns haldist hjá foreldrum/forsjáraðila þess.

Eins og áður hafi komið fram sé sonur kæranda búsettur í D sem sé búsetuúrræði fyrir fötluð börn á vegum E.

Samkvæmt 6. gr. samnings sveitarfélagsins við kæranda séu það foreldrar/forsjáraðilar sem fari með forsjá barnsins, sbr. barnalög nr. 76/2003. Mikilvægt sé að foreldrar/forsjáraðilar umgangist barnið og sé þeim frjálst að koma á heimilið hvenær sem er. Jafnframt sé barninu heimilt að dvelja í lengri og skemmri tíma hjá foreldrum/forsjáraðilum. Ef þörf krefji sé veitt aðstoð frá heimilinu að gera samskiptin möguleg.

Samningurinn kveði á um að E greiði fyrir lyf og hjálpartæki fyrir barnið sem ekki falli undir endurgreiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands.

Foreldri/forsjáraðili beri ábyrgð á framfærslu barnsins, s.s. hvað varði kaup á fatnaði, snyrti- og hreinlætisvörum, húsbúnaði fyrir herbergi barnsins og fleira slíkt sem falli til, s.s. vegna skólamáltíða og tómstundaiðkunar. Þá skuli kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu einnig vera greiddur af foreldrum/forsjáraðilum.

Foreldrar/forsjáraðilar beri ábyrgð á vasapeningum fyrir barnið sem greiðist til sveitarfélagsins. Upphæðin skuli vera samsvarandi fjárhæð og einfalt meðlag, sbr. fjárhæð barnalífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggar sem sé 48.131 kr. á mánuði frá 1. janúar 2025.

Enginn vafi leiki á því að framlagður samningur leggi skyldur og ábyrgð á herðar foreldra þrátt fyrir að búseta barnsins hafi færst í búsetuúrræði á vegum sveitarfélags.

Eins og áður hafi komið fram séu umönnunargreiðslur ætlaðar framfærendum fatlaðra og langveikra barna sem dvelji í heimahúsi eða á sjúkrahúsi en einnig til að mæta kostnaði framfærenda umræddra barna ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu.

Börn sem séu búsett í búsetuúrræðum á vegum sveitarfélaga glími við fjölþættan og umfangsmikinn vanda. Ákvörðun um flutning fjölfatlaðs barns af heimili fjölskyldu sinnar, sé sjaldnast léttvæg. Um sé að ræða ákvörðun sem tekin sé með hagsmuni barnsins og fjölskyldu þess að leiðarljósi. Þegar fjölfatlað barn flytji af heimili fjölskyldu sinar og í búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins flyst hluti af umönnunarþunga af heimili fjölskyldunnar og hluti af útlögðum kostnaði foreldra falli niður. Þó sé ljóst að hvort tveggja haldist enn af stórum hluta hjá foreldrum barnanna.

Ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 kveði á um að umönnunargreiðslu falli niður við flutning barns í búsetuúrræði þrátt fyrir að umönnunarþungi og útlagður kostnaður foreldra vegna fatlana barnsins falli ekki niður samhliða. Eins og áður hafi verið rakið geri regluverkið ráð fyrir að foreldar taki virkan þátt í lífi barnsins, þrátt fyrir að búseta þess færist annað. Kærandi hafi ekki þurft að styðjast við ákvæði laga, reglugerða eða samninga til að sinna foreldrahlutverki sínu heldur hafi hún sinnt hlutverki sínu og skyldum af eigin ósk og vilja. Þrátt fyrir að sonur kæranda hafi flutt af heimili fjölskyldunnar sé hann enn hluti af fjölskyldu sinni og fjölskylda hans sé enn til staðar fyrir hann. Þrátt fyrir framangreint hafi niðurfelling umönnunargreiðslna haft mikil áhrif á getu kæranda og möguleika til að standa undir þeirri fjárhagslegu skuldbindingu sem fylgi því að eiga fatlað barn sem og að sinna umfangsmikilli og krefjandi umönnun drengsins.

Kærandi lýsi auknum kostnaði við flutning drengsins í búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins, þar sem hann eigi nú tvö heimili. Drengurinn verji eins miklum tíma og mögulegt sé með fjölskyldu sinni utan búsetuúrræðisins, en þá þurfi að taka til skoðunar kostnað og umönnun sem falli til á þeim tíma. Þrátt fyrir að drengurinn sé formlega í búsetuúrræði glími hann samt sem áður við umfangsmikla og fjölþætta fötlun þegar hann umgangist fjölskyldu sína utan úrræðisins. Sonur kæranda hringi daglega í kæranda og auk þess sé hún í miklum samskiptum við starfsfólk búsetuúrræðisins varðandi drenginn, daglegt líf hans og óvænt atvik en slík samskipti séu hluti af umönnun fatlaðs sonar hennar þrátt fyrir að hann sé staðsettur í búsetuúrræði sveitarfélagsins.

Eins og áður hafi komið fram sé gert ráð fyrir umgengni og virkri þátttöku foreldra í lífi fatlaðra barna sinna. Í fæstum tilfellum þurfi foreldar á slíkri hvatningu frá regluverki landsins og að halda til að uppfylla skyldur sínar sem foreldrar fatlaðra barna.

Umönnunargreiðslur séu ætlaðar foreldrum fatlaðra og/eða langveikra barna meðal annars þegar umönnun barns sé umfram það sem eðlilegt geti talist hjá barni á sama aldri. Samningur E kveði á um þátttöku foreldar í lífi fatlaðra barna sinna en samt sem áður hafi umönnunargreiðslur til kæranda fallið niður í 0% greiðsluhlutfall.

Eins og áður hafi komið fram þá komi sonur kæranda reglulega heim til fjölskyldu sinnar en vegna umfangsmikilla fatlana hans þurfi húsnæði kæranda að vera sérútbúið til að mæta þörfum hans. Þegar drengurinn komi inn á heimilið þurfi hann sömu umönnun og honum sé veitt í búsetuúrræði sveitarfélagsins en einnig þurfi hann að eiga húsmuni og föt á báðum stöðum og auk þess þurfi að vera tiltæk nauðsynleg lyf á báðum stöðum. Sonur kæranda glími við miklar andlegar fatlanir og beiti gjarnan ofbeldi sem bitni á húsmunum og öðru, kærandi þurfi nú að greiða fyrir viðhald og endurbætur á tveimur heimilum.

Eins og kveðið sé á um í framangreindum samningi fari foreldar með forsjá drengsins þrátt fyrir flutning hans. Þá haldist lögheimili hans hjá foreldrunum og foreldar beri ábyrgð á framfærslu hans og greiði fyrir heilbrigðisþjónustu. Foreldrar skuli einnig greiða sveitarfélaginu vasapening sem samsvari einföldu meðlagi, sem í dag sé tæplega 50.000 kr. á mánuði. Vasapeningurinn fari í afþreyingu fyrir drenginn utan búsetuúrræðisins. Afþreying sem verði fyrir valinu sé ekki á ábyrgð foreldranna heldur sé ákveðin af starfsmönnum sem sinni þjónustu í búsetuúrræðinu. Kærandi taki fram að umrædd upphæð dugi ekki alltaf út mánuðinn og sé hún þá beðin um að millifæra þar sem vanti upp á, upphæðin geti verið á bilinu 20–30.000 kr. aukalega hvern mánuð. Kærandi greiði einnig fyrir afþreyingu drengsins þegar hann sé með fjölskyldu sinni án aðkomu búsetuúrræðisins.

Ljóst sé að fötluð börn þurfi alla jafna á meiri heilbrigðisþjónustu að halda en heilbrigð börn og séu umönnunargreiðslum m.a. ætlað að mæta þeim auknu útgjöldum sem af því stafi sem og tímanum sem foreldar noti í fjölmargar læknisheimsóknir til hinna ýmsu sérfræðinga. Kærandi fari með son sinn í allar læknisheimsóknir þrátt fyrir að hann sé búsettur í búsetuúrræði og beri straum af kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu líkt og kveðið sé á um í samningnum.

Telja verði að framangreind umfjöllun varpi ljósi á umfangsmikinn kostnað sem hvíli á herðum kæranda. Þrátt fyrir að hluti af umönnunarþunga fatlaðra barna flytjist af heimili umræddra fjölskyldna sé engum vafa undirorpið að mikil umönnun hvíli enn á foreldrum umræddra barna og útlagður kostnaður minnki ekki samhliða niðurfellingu umönnunargreiðslna.

Meðfylgjandi gögn varpi ljós á útlagðan kostnað og umönnun vegna fatlana drengsins.

Samkvæmt 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks skuli aðildarríki gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að fötluð börn fái notið allra mannréttinda og grundvallar frelsis til fulls og jafns við önnur börn.

Samkvæmt 23. gr. skuli aðildarríki tryggja fötluðum börnum jafnan rétt með tilliti til fjölskyldulífs. Til þess að þessi réttur verði að veruleika og í því skyni að koma í veg fyrir að fötluðum börnum sé leynt, þau yfirgefin, vanrækt eða að þau séu þolendur aðgreiningar og skuldbinda aðildarríkin sig til þess að veita fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra snemma alhliða upplýsingar, þjónustu og stuðning.

Telja verði að umönnunargreiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð hafi það markmið og lagalegan tilgang að styðja við foreldra/forsjáraðila til að stuðla að því að fötluð og/eða langveik börn fái frekar notið þess að vera í sem mestum, bestum og nánustu samskiptum við foreldra sína, þrátt fyrir veikindi sín og/eða fötlun. Með umönnunargreiðslum hafi löggjafinn viðurkennt þá staðreynd, sem sérstaklega sé áréttuð í mannréttindasamningum sem íslenska ríkið hafi fullgilt, s.s. samningnum um réttindi barnsins og réttindi fatlaðs fólks, að mikið álag á foreldra og fjölskyldur langveikra og fatlaðra barna geti leitt til þess að foreldrar og fjölskyldur þeirra geti ekki veitt þeim þessi samskipti eins vel og þau hafi þörf fyrir almennt og sérstaklega m.t.t. veikinda sinna og/eða fötlunar. Þörfin fyrir að styðja við foreldra þessara barna fjárhagslega til að þau geti sem mest og best sinnt og verið í nánum samskiptum við fatlað barn sitt falli alls ekki niður þó þau geti ekki búið á heimili foreldra sinna vegna veikinda og/eða fötlunar sinnar, heldur verði jafnvel meiri. Í þessu sambandi megi vitna sérstaklega til 3. mgr. 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna.

Telja verði að með því að skerða umönnunargreiðslur foreldra fatlaðra barna við flutning þeirra í búsetuúrræði á vegum sveitarfélaga sé réttur fatlaðra barna í húfi m.t.t. jafns réttar til fjölskyldulífs.

Eins og lýst hafi verið þá hafi haldist hluti af umönnun og útlögðum kostnaði hjá foreldrum þrátt fyrir flutning drengsins en þrátt fyrir það séu umönnunargreiðslur felldar niður. Samtímis séu þó foreldrar hvattir til að annast barn sitt utan búsetuúrræðisins og fjárhagslegar skyldur tengdar fötlun barnanna sé enn til staðar hjá foreldrum. Ljóst sé að fjölskyldur umræddra fatlaðra barna fái ekki þá þjónustu og stuðning sem þörf sé á í aðstæðum sem þessum sem sé þvert á skuldbindingar Íslands með fullgildingu samningsins.

Samkvæmt 23. gr. laga nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins viðurkenni aðildarríkin að andlega eða líkamlega fatlað barn skuli njóta fulls og sómasamlegs lífs, við aðstæður sem tryggja virðingu þess og stuðla að sjálfsbjörg þess og virkri þátttöku í samfélaginu. Þá viðurkenni aðildarríki rétt fatlaðs barns til sérstakrar umönnunar, og skuli þau stuðla að því og sjá um að barni sem eigi rétt á því, svo og þeim sem hafi á hendi umönnun þess, verði eftir því sem föng séu á veitt sú aðstoð sem sótt sé um og henti barninu og aðstæðum foreldra eða annarra sem annist það.

Með niðurfellingu umönnunargreiðslna við flutning fatlaðs barns í búsetuúrræði á vegum sveitarfélaga sé réttur fatlaðra barna samkvæmt fyrrnefndri grein fyrir borð borin. Fatlað barn í búsetuúrræði sveitarfélags hafi ekki jöfn tækifæri á við önnur börn, fötluð og ófötluð, ef foreldrar þessi eigi ekki rétt á umönnunargreiðslum. Markmið umönnunargreiðsla sé að veita foreldrum aðstoð og koma til móts við aukna umönnun og aukin útgjöld sem stafi af fötlun barnsins. Ef foreldrar fatlaðs barns í búsetuúrræði á vegum sveitarfélags fái ekki umönnunargreiðslur séu meiri líkur á því að barnið fari á mis við að geta notið fulls og sómasamlegs lífs, að virðing þess sé tryggð og að stuðlað sé að sjálfsbjörg þess og virkri þátttöku í samfélaginu.

Líkt og umfjöllun kærunnar varpi ljósi á byggi ákvörðun Tryggingastofnunar á 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 sem telja verði að eigi sér ekki lagastoð í 4. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Talið sé að reglugerðarákvæðið gangi sömuleiðis gegn markmiðum lagagreinarinnar sem og að brjóta gegn alþjóðlegum skuldbindingum landsins og lögum nr. 19/2019 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

Vakin sé athygli á því að hlutverk úrskurðarnefndar sé m.a. að úrskurða hvort ákvarðanir stjórnvalds eigi sér lagastoð, sbr. álit umboðsmanns Alþingis nr. 11910/2022, 9656/2018 og 9160/2016.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram kæra varði umönnunargreiðslur fyrir son kæranda. Ágreiningur málsins lúti að ákvörðun stofnunarinnar um umönnunarmat, en skilyrði umönnunarmats séu talin uppfyllt og hafi drengurinn verið metinn skv. 2. flokki, 0% greiðslur.

Umönnunargreiðslur séu fjárhagsleg aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, sem byggi á heimild í 4. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Nánar sé rætt um heimildir og skilyrði greiðslna í reglugerð nr. 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, með síðari breytingum.

Í lagaákvæðinu og í 1. gr. reglugerðarinnar sé það gert að skilyrði fyrir fjárhagslegri aðstoð frá Tryggingastofnun að barn sé haldið sjúkdómi eða andlegri eða líkamlegri hömlun, og að sjúkdómur eða andleg eða líkamleg hömlun hafi í för með sér sannanleg tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu.

Í 5. gr. reglugerðarinnar sé skilgreining á fötlunar- eða sjúkdómsstigum. Þar sé tilgreint að fara skuli fram flokkun á erfiðleikum barna út frá umönnun, gæslu og útgjöldum, annars vegar vegna fatlaðra barna og barna með þroska- og atferlisraskanir, og hins vegar vegna sjúkra barna (börn með langvinn veikindi).

Í 5. gr. reglugerðarinnar komi fram að umönnunargreiðslur til framfærenda falli niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum.

Í máli kæranda sé um að ræða umönnun, gæslu og útgjöld vegna „fatlaðra barna og barna með þroska- og atferlisraskanir“ og skilgreiningin á flokkum þar sé eftirfarandi:

1. flokkur: Börn, sem vegna mjög alvarlegrar fötlunar, fjölfötlunar, eru algjörlega háð öðrum með hreyfifærni og/eða flestar athafnir daglegs lífs.
2. flokkur: Börn, sem vegna alvarlegrar fötlunar þurfa aðstoð og nær stöðuga gæslu í daglegu lífi t.d. vegna alvarlegrar eða miðlungs þroskahömlunar, hreyfihömlunar, sem krefst notkunar hjólastóls, verulegrar tengslaskerðingar, einhverfu, heyrnarskerðingar, sem krefst notkunar táknmáls/varalesturs, og blindu.
3. flokkur: Börn, sem vegna fötlunar þurfa aðstoð og gæslu í daglegu lífi t.d. vegna vægrar þroskahömlunar, hreyfihömlunar, sem krefst notkunar spelka og/eða hækja við ferli, heyrnarskerðingar, sem krefst notkunar heyrnartækja í bæði eyru, og verulegrar sjónskerðingar á báðum augum.
4. flokkur: Börn með alvarlegar þroskaraskanir og/eða atferlisraskanir, sem jafna má við fötlun eða geðræna sjúkdóma og krefjast þjálfunar og eftirlits sérfræðinga og aðstoðar í skóla og á heimili og meðal jafnaldra.
5. flokkur: Börn með vægari þroskaraskanir og/eða atferlisraskanir, sem þurfa aðstoð, þjálfun og eftirlit sérfræðinga.

Málvextir séu þeir að drengurinn hafi verið með samþykkt umönnunarmat frá 1. júlí 2018. Fyrsta matið hafi verið skv. 2. flokki, 85% greiðslur, á tímabilinu 1. júlí 2018 til 31. maí 2022, sem hafi verið framlengt vegna tímabilsins 1. júní 2022 til 31. janúar 2023. Næsta samþykkta tímabil hafi verið skv. 2. flokki, 43% greiðslur, vegna tímabilsins 1. febrúar 2023 til 31. janúar 2025. Það hafi verið endurmetið og hafi verið samþykkt mat skv. 2. flokki, 85% greiðslur, vegna sama tímabils. Næsta samþykkta tímabil hafi verið skv. 2. flokki, 43% greiðslur vegna tímabilsins 1. maí 2024 til 31. janúar 2025.

Þann 18. desember 2024 hafi kærandi sótt um umönnunarmat. Meðfylgjandi hafi verið læknisvottorð, dags. 20. desember 2024, tillaga sveitarfélags, dags. 22. janúar 2025, læknisvottorð, dags. 18. febrúar 2025, og staðfesting frá sveitarfélagi, dags. 3. mars 2025.

Í gögnum sem hafi borist með umsókn komi fram að drengurinn sé vistaður á vegum E á heimili fyrir börn í D. Hafi því verið samþykkt umönnunarmat skv. 2. flokki, 0% greiðslur, á þeim grundvelli að drengurinn væri í vistun greiddri af félagsmálayfirvöldum. Sú ákvörðun hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Þegar umönnunarmat sé gert sé byggt á 4. gr. laga um félagslega aðstoð. Þar segi að Tryggingastofnun sé heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna og taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu.

Nánar sé tilgreint um heimildir til aðstoðar í reglugerð nr. 504/1997, með síðari breytingum. Í 5. gr. reglugerðarinnar sé ákveðin flokkun vegna umönnunar, gæslu og útgjalda vegna barna með fötlun, veikindi og þroskaraskanir. Þessi flokkun reglugerðarinnar, ásamt fyrirliggjandi gögnum, séu notuð þegar umönnunarmat sé ákvarðað hjá Tryggingastofnun.

Yfirfarin hafi verið þau gögn sem hafi legið til grundvallar umönnunarmati. Í umsókn kæranda komi fram að umönnun og uppeldi drengsins sé verulega krefjandi og umfangsmikil vegna flókinnar fötlunar. Hann þurfi alltaf að vera með manninn með sér öllum stundum, oftast þurfi að tvímanna hann. Fram komi að drengurinn muni á árinu 2025 flytja í D, aðlögun sé hafin en hann dvelji enn mikið heima. Stefnt sé að því að aðlögun verði lokið í kringum páska. Í umsókn sé óskað eftir því að móðir haldi umönnunargreiðslum vegna kostnaðar, þrátt fyrir að drengurinn muni flytja alfarið í D.

Í greinargerð Tryggingastofnunar er greint frá því sem kemur fram í læknisvottorðum, dags. 20. desember 2024 og 18. febrúar 2025.

Í upplýsingum um skammtímavistun eða vistun vegna fatlaðs barns komi fram að hann sé kominn í fulla búsetu í D á vegum E.

Í tillögu sveitarfélags, dags. 22. janúar 2025, komi fram að hegðun drengsins sé verulega krefjandi og umfangsmikil vegna fötlunar hans. Mjög mikill stuðningur hafi verið veittur inn á heimili kæranda og í leik- og grunnskóla drengsins. Drengurinn þurfi gott og stöðugt aðhald við rútínur og athafnir daglegs lífs. Þá komi eftirfarandi fram:

„B býr nú í D heimili fyrir börn en fer til móður og móðurforeldra reglulega. Þar er stuðningur við hann tvímannaður dags og nætur. Mjög erfiður og krefjandi tími vegna aðlögun í D, mikil vanlíðan, óöryggi og kvíði blossar upp og birtist sem sjálfskaði og alvarleg ógnandi hegðun. Hann er í F og fær einnig mikinn stuðning þar og þjónustu, lítil framför í námi og reynt að draga úr kröfum á hann þar til þess að stuðla að betra jafnvægi í hegðun og líðan. Á öllum stöðum er unnið eftir tengslamiðaðri nálgun. Móðir er forsjár-og lögheimilisaðili og veitir honum framfærslu.

Samkvæmt samningi um búsetu fyrir börn þá ber foreldri ábyrgð á framfærslu barnsins, s.s. hvað varðar kaup á fatnaði, snyrti- og hreinlætisvörum, húsbúnaði fyrir herbergi barnsins og fleira slíkt sem til fellur s.s. vegna skólamáltíða og tómstundaiðkunar. Kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu greiðist einnig af foreldri. Foreldri ber einnig að sjá barni fyrir vasapeningum og skal upphæð vera samsvarandi fjárhæð einfalds meðlags eða rúmlega 47.000 krónur á mánuði. Móðir B hefur verið að greiða umfram þá upphæð þar sem sú upphæð hefur ekki dugað yfir mánaðartímabil. Þar fyrir utan greiðir hún frístundagjald og matarkostnað til F mánaðarlega að upphæð 30.000 kr. Lyfjakostnaður við lyf sem ekki eru niðurgreidd eru að meðaltali í kringum 20.000 á mánuði.“

Óskað hafi verið eftir staðfestingu á vistun drengsins sem hafi borist frá sveitarfélagi, dags. 3. mars 2025, þar komi eftirfarandi m.a. fram:

„B býr nú á heimili fyrir börn. Það er úrræði fyrir fötluð börn eða börn með miklar þroska- og/eða geðraskanir á aldrinum 0-18 ára. Markmið slíkra heimila er að veita börnum sem þess þurfa umfangsmikinn stuðning og aðgæslu allan sólarhringinn. Þessi úrræði eru aðeins veitt að undangengnu mati sérfræðingateymis velferðarráðuneytisins um að fullreynt hafi verið að styðja barn á heimili fjölskyldu eða í nærsamfélagi þess. Sveitarfélagið vill því árétta að B er ekki vistaður á heimili fyrir börn á vegum félagsmálayfirvalda heldur sótti foreldri um það búsetuform.“

Í staðfestingunni sé einnig farið yfir kostnaðarliði foreldris/forsjáraðila, t.d. vegna fatnaðar, snyrti- og hreinlætisvara, húsbúnað, skólagjöld, lyfjakostnað og vasapeninga.

Þann 7. apríl 2025 hafi umönnunarmat verið samþykkt skv. 2. flokki, 0% greiðslur. Í ákvörðun stofnunarinnar komi eftirfarandi fram:

„Hér er um að ræða barn sem þarf aðstoð og nær stöðuga gæslu í daglegu lífi vegna fötlunar sinnar.

Áður hefur mat verið samkvæmt 2 .greiðslustigi en mat er lækkað í 4.greiðslustig þar sem samkvæmt fyrirliggjandi gögnum kemur fram að barn sé vistað utan heimilis.

Samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 falla umönnunargreiðslur til framfærenda niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum.“

Ákvörðun Tryggingastofnunar hafi í kjölfarið verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Tryggingastofnun leggi áherslu á að hvert mál sé metið sjálfstætt. Gögn séu skoðuð og út frá fyrirliggjandi upplýsingum sé ákvarðað í hvaða fötlunar- eða sjúkdómsflokk eða greiðslustig vandi barns sé metinn. Þar sé litið til sjúkdómsgreininga, þyngdar á umönnun, þjónustu sem barn fái frá sveitarfélagi auk kostnaðar sem hljótist af meðferð og þjálfun barns.

Umönnunarmat og umönnunargreiðslur séu hugsaðar til þess að koma til móts við foreldra vegna kostnaðar og umönnunar sem hljótist af meðferð og þjálfun barns umfram það sem eðlilegt geti talist. Í samræmi við áðurnefnda lagagrein og reglugerð hafi þótt viðeigandi að fella umönnun, gæslu og útgjöld vegna barnsins undir mat samkvæmt 2. flokki, 0% greiðslur, enda falli þar undir börn sem vegna alvarlegrar fötlunar þurfi aðstoð og nær stöðuga gæslu í daglegu lífi, t.d. vegna alvarlegrar eða miðlungs þroskahömlunar, hreyfihömlunar, sem krefjist notkunar hjólastóls, verulegrar tengslaskerðingar, einhverfu, heyrnarskerðingar, sem krefjist notkunar táknmáls/varalesturs, og blindu.

Ákveðið hafi verið að fella umönnun, gæslu og útgjöld vegna barnsins undir mat skv. 2. flokki, 0% greiðslur þar sem drengurinn búi á heimili á vegum E, sem greiði fyrir vistunina. Ákvörðunin sé byggð á upplýsingum sem hafi borist frá kæranda og E. Í gögnunum komi fram að í desember 2024 hafi aðlögun drengsins hafist og í umsókn kæranda segi að stefnt hafi verið að því að aðlögun yrði lokið um páska. Í tillögu sveitarfélags, dags. 22. janúar 2025, komi fram að drengurinn búi nú í D og fari reglulega til móður og móðurforeldra.

Þar sem að það sé talið staðfest að drengurinn sé vistaður utan heimilis þyki rétt að umönnunarmat verði í samræmi við lög og hafi því verið ákveðið að samþykkja mat skv. 2. flokki, 0% greiðslur, þar sem drengurinn búi utan heimilis foreldris og réttur til greiðslna sé því ekki fyrir hendi skv. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997. Niðurstaða Tryggingastofnunar hafi því verið að samþykkja umönnunarmat og veita umönnunarkort sem gefi afslátt af ýmissi heilbrigðisþjónustu eins og komugjöldum hjá sérfræðingum, rannsóknum og þjálfun barna.

Í kæru sé vísað til laga nr. 38/2018 um málefni fólks með langvarandi stuðningsþarfir, reglugerðar nr. 1038/2018 um búsetu fyrir börn með miklar þroska- og geðraskanir, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og barnasáttmálans. Tryggingastofnun telji að framangreindir alþjóðasamningar, lög og reglugerðir, komi ekki í veg fyrir heimild löggjafans til þess að setja ákvæði í lög eða reglugerð þar sem kveðið sé á um ákveðið fyrirkomulag til að meta rétt einstaklinga til umönnunargreiðslna samkvæmt almannatryggingakerfinu. Í 3. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð komi fram að Tryggingastofnun ríkisins meti þörf samkvæmt ákvæði laganna um umönnunargreiðslur og í 4. mgr. komi fram að ráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd laganna. Ákvörðun stofnunarinnar hafi verið byggð á lögum og reglum sem stofnununni sé gert að vinna samkvæmt. Ekki verði talið að ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 gangi of langt í takmörkunum umönnunargreiðslna til foreldra fatlaðra barna við flutning barna þeirra í búsetuúrræði á vegum sveitarfélaga.

Hvert mál sé metið heildstætt út frá vanda og umönnun barns. Fyrirliggjandi gögn séu skoðuð og út frá þeim sé ákvarðað í hvaða fötlunar- eða sjúkdómsflokk og greiðslustig vandi barns sé metinn. Litið sé til sjúkdómsgreininga, þyngdar á umönnun auk kostnaðar sem hljótist af meðferð og þjálfun barns.

Bent sé á að umönnunargreiðslum sé ekki ætlað að koma til móts við tekjutap foreldra heldur sé þeim ætlað að styðja við foreldra vegna aukinnar umönnunar og kostnaðar vegna þjálfunar og meðferðar sem hljótist af vanda barnsins.

Með vísan til framangreinds fari Tryggingastofnun fram á staðfestingu ákvörðunar, dags. 7. apríl 2025, um umönnunarmat skv. 2. flokki, 0% greiðslur. Sú niðurstaða sé byggð á faglegum sjónarmiðum, sem eigi stoð í gildandi lögum og reglum og með vísan til sambærilegs úrskurðar nefndarinnar í máli nr. 510/2024.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 9. apríl 2025 þar sem umönnun sonar kæranda var felld undir 2. flokk, 0% greiðslur frá 1. febrúar 2025 til 31. desember 2029.

Ákvæði um umönnunargreiðslur er í 4. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Í 1. mgr. þeirrar lagagreinar segir að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Þá sé heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik sem jafna megi við fötlun og barna með alvarleg hegðunarvandamál sem jafna megi við geðræna sjúkdóma. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að almenn leikskóla- og skólaþjónusta skerði ekki umönnunargreiðslur en að önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun, skerði umönnunargreiðslur.

Í 3. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð segir að Tryggingastofnun ríkisins meti þörf samkvæmt ákvæðinu og í 4. mgr. sömu greinar segir að ráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd greinarinnar. Gildandi reglugerð um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna er nr. 504/1997, ásamt síðari breytingum.

Skerðingar samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð eru nánar útfærðar í 5. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar. Ákvæðið er svohljóðandi:

„Almenn leikskóla- og skólaþjónusta skerðir ekki greiðslur. Önnur dagleg, sértæk þjónusta, sem er án endurgjalds og nemur samfellt 4 klst. eða meira, skerðir greiðslur. Umtalsverð skammtímavistun skerðir einnig greiðslur. Samfelld vistun vegna sumarorlofs allt að 4 vikum skerðir ekki greiðslur. Umönnunargreiðslur til framfærenda falla niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum.“

Mælt er fyrir um tvenns konar flokkanir í 5. gr. reglugerðarinnar, annars vegar vegna umönnunar, gæslu og útgjalda vegna fatlaðra barna og barna með þroska- og atferlisraskanir, tafla I, og hins vegar vegna umönnunar, gæslu og útgjalda vegna langveikra barna, tafla II. Umönnun sonar kæranda fellur undir fyrri tegund flokkunar.

Umönnunargreiðslur innan hvers flokks taka mið af umönnunarþyngd sértækri, daglegri, endurgjaldslausri þjónustu og hlutfallslegri vistun/skammtímavistun. Í þeim tilvikum þegar barn er í vistun fellur það undir 4. greiðslustig, þ.e. engar greiðslur.

Með kærðu umönnunarmati var umönnun sonar kæranda felld undir 2. flokk, 0% greiðslur. Í ákvörðuninni segir að áður hafi mat verið samkvæmt 2. greiðslustigi en mat lækkað í 4. greiðslustig þar sem barn sé vistað utan heimilis samkvæmt fyrirliggjandi gögnum.

Í læknisvottorði G, dags. 20. desember 2024, eru eftirfarandi sjúkdómsgreiningar tilgreindar:

„Einhverfa

Þroskahömlun, væg

Hreyfiþroskaröskun

Syringomyelia/tjóðurmæna

Athyglisbrestur með ofvirkni

Svefnröskun

Litningafrávik, […]

Álag í félagsumhverfi”

Um almennt heilsufar og sjúkrasögu segir:

„B er X ára nemandi í F. Hann hefur tengst Ráðgjafar- og greiningarstöð vegna röskunar í taugaþroska sem orsakast af […], auk þess sem hann er með tjóðraða mænu. Áður en skólaganga hófst var hann greindur með einhverfu, ADHD, svefnröskun og þroskamynstur óyrtra námsörðugleika. Það hafa alla tíð verið miklir hegðunarerfiðleikar hjá honum og krefjandi umönnun þess vegna. Hann þolir illa að settar séu á hann kröfur, sýnir mikinn mótþróa og grípur til ofbeldis til að fá vilja sínum framgengt. Hann fær mikinn stuðning heima fyrir og í skólanum. Hann sýnir sérstaklega erfið hegðun í skólanum, er að sýna litlar framfarir þar og úthald til verkefnavinnu er mjög stutt. Í desember 2020 var lagt fyrir hann WPPSI-RÍS á vegum RGR og mældist þá verkleg greindartala 60 og munnleg 86. Svefnerfiðleikar hafa verið miklir og einnig sækir hann mikið í óhollustu en hann er bæði mj. hávaxinn m.v. aldur og of þungur. H hefur sinnt lyfjaeftirliti hjá honum og I fylgist með vexti. Einnig er hann í eftirliti hjá heila- og taugaskurðlæknum vegna tjóðurmænu/syringomyeliu“

Um núverandi fötlun/sjúkdóm segir meðal annars:

„[…]

Erfið hegðun og mótþrói hafa staðið mikið í vegi fyrir honum hvað varðar framfarir í þroska. Vegna þessa hefur hann dvalist mikið utan heimilis í ýmsum úrræðum.“

Um umönnunarþörf segir:

„Þarf mikið eftirlit allan sólarhringinn til að koma í veg fyrir að hann verði sjálfum sér eða öðrum að voða. Einnig þarf hann aðstoð við ADL umfram jafnaldra.“

Í tillögu sveitarfélags, dags. 22. janúar 2025, að umönnunarmati segir:

„B er drengur á X.aldursári sem hefur miklar stuðnings-og umönnunarþarfir. Hann á heimili hjá móður sinni og […] systkinum, […] Alla tíð hefur verið áhyggjur af erfiðleikum hans með einbeitingu, félagsþroska , hegðunarvanda og samskiptavanda barns. B er í langtímaeftirliti hjá Ráðgjafa-og greiningarstöð og undir eftirliti barnalækna. H læknir telur mögulegt að ekki sé unnt að meðhöndla B með lyfjum eins og annars væri hægt sökum hans genagalla. í gegnum tíðina hefur það sýnt sig að lyf sem hann tekur virka eingöngu í afar takmarkaðan tíma. B er stór og þungur drengur miðað við aldur […] , hann er vegna þess í reglulegu eftirliti I innkirtlafræðings. G læknir á RGR heldur líka utan um lyfjamálin hans og heila-og skurðlæknar LSH veita eftirlit vegna tjóðurmænu/syringomyeliu. Hann verkjar í líkamann og er með klunnalegar grófhreyfingar. B er í sjúkraþjálfun og í listmeðferð. […] Niðurstöður úr SIS-C mati barns sem lagt var fyrir í september 2024 eru SNI stuðningsvísitala 114 þar sem 145 er hæst og stuðningsflokkur 11 þar sem 16 er hæst.

[…]

B býr nú í D heimili fyrir börn en fer til móður og móðurforeldra reglulega. Þar er stuðningur við hann tvímannaður dags og nætur. Mjög erfiður og krefjandi tími vegna aðlögun í D, mikil vanlíðan, óöryggi og kvíði blossar upp og birtist sem sjálfskaði og alvarleg ógnandi hegðun. Hann er í E og fær einnig mikinn stuðning þar og þjónustu, […] Móðir er forsjár-og lögheimilisaðili og veitir honum framfærslu.

Við ákvörðun um umönnunarflokk er óskað er eftir að horft sé til þess að þrátt fyrir að B búi nú á heimili fyrir börn þá séu stuðnings-og umönnunarþarfir hans þær sömu og það sama gildir um útgjöld tengt framfærslu hans sem greiðist af foreldri.

Lagt er því til að mat verði skv. 2.fl. 43% frá og með 01.02.2025 og til 31.01.2027.“

Í bréfi J, ráðgjafa hjá K, dags. 3. mars 2025, segir m.a.:

„B býr nú á heimili fyrir börn. Það er úrræði fyrir fötluð börn eða börn með miklar þroska- og/eða geðraskanir á aldrinum 0-18 ára. Markmið slíkra heimila er að veita börnum sem þess þurfa umfangsmikinn stuðning og aðgæslu allan sólarhringinn. […] Sveitarfélagið vill því árétta að B er ekki vistaður á heimili fyrir börn á vegum félagsmálayfirvalda heldur sótti foreldri um það búsetu form.

Í tillögu sveitarfélags vegna umönnunarmats , dagsett 22. janúar 2025, kom fram að B búi í D, heimili fyrir börn. Það láðist að taka það fram hvernig staðið var að aðlögun. Aðlögunartíminn hófst miðjan september 2024 þar sem hann byrjar á að fara í heimsókn. Frá upphafi gekk afar illa og óvíst hvort úrræðið myndi halda. Upp úr miðjum janúar fór að ganga betur á heimilum og í skóla og er miðað við að aðlögun hafi lokið 1.febrúar 2025. Á aðlögunartímabilinu var barnið ýmist mikið á heimili móður eða móðir með viðveru í búsetuúrræði barns[…]“

Í lýsingu á sérstakri umönnun og gæslu í umsókn kæranda frá 18. desember 2024 kemur fram að umönnun og uppeldi sonar hennar sé verulega krefjandi og umfangsmikil vegna flókinnar fötlunar hans. Meltingarvandi sé talsverður sem og svefnvandi, drengurinn þurfi alltaf að vera með manninn með sér öllum stundum, oftast þurfi að tvímanna hann. Þjónusta inn á heimili hans hafi verið mjög mikil í gegnum tíðina. Yfirleitt þurfi vera starfsmaður með móður inni á heimili hans. Í greinargerð um tilfinnanleg útgjöld er vísað til þess að sonur kæranda sé að flytja í D en óskað sé eftir áframhaldandi umönnunargreiðslum vegna kostnaður. Kærandi vísar til þess að hún þurfi að útbúa annað heimili fyrir hann sem muni kosta um 500.000 kr. og auk þess er vísað í kostnað vegna lyfjakaupa, fatakaupa og mánaðarleg skólagjöld fyrir drenginn. Kærandi greinir frá því að fastur kostnaður sé 96.230 kr. og við það bætist ýmis umframkostnaður svo sem skemmdir á hlutum og fatnaði, tómstundir og fleira.

Ljóst er að ágreiningur máls þessa lýtur einungis að greiðslustigi. Tryggingastofnun felldi umönnun sonar kæranda undir 2. flokk, 0% greiðslur, en samkvæmt fyrra mati var umönnun metin samkvæmt 2. flokki, 43% greiðslur fyrir tímabilið 1. maí 2024 til 31. janúar 2025 en drengurinn hefur verið með umönnunarmat frá 1. júlí 2018.

Fyrir liggur að Tryggingastofnun lækkaði greiðslur til kæranda úr 43% greiðslum niður í 0% með hinu kærða umönnunarmati með þeim rökstuðningi að barnið sé vistað utan heimilis. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð skerðir dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun, umönnunargreiðslur. Þá segir í 5. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 að umönnunargreiðslur til framfærenda falli niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum. Einnig má ráða af töflu I í 5. gr. reglugerðarinnar að vistuð börn falli undir 4. greiðslustig, þ.e. engar greiðslur. Óumdeilt er að drengurinn sé vistaður utan heimilis og ráða má af gögnum málsins að vistunin sé greidd af félagsmálayfirvöldum.

Byggt er á því í kæru að 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 eigi sér ekki lagastoð og að það gangi gegn markmiðum ákvæða 4. gr. laga um félagslega aðstoð sem reglugerðin sé byggð á, lögum nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Úrskurðarnefndin lítur til þess að ákvæði 4. gr. laga nr. 99/2007 um umönnunargreiðslur er í heild sinni mjög matskennt og segir lítið um þau viðmið sem leggja á til grundvallar við ákvörðun greiðslna. Ráðherra hefur því með reglugerðarheimild í 4. mgr. 4. gr. laganna verið veitt nokkuð rúmt svigrúmt til þess að kveða nánar á um framkvæmd ákvæðisins. Að mati úrskurðarnefndar er stoð fyrir því í ákvæði 4. gr. laga nr. 99/2007 að ákveðinn þröskuldur sé fyrir því að fá umönnunargreiðslur. Þannig er ekki gert ráð fyrir að alltaf séu samþykktar greiðslur þegar um hömlun barns er að ræða heldur einungis þegar hömlunin hefur í för með sérstaka umönnun eða gæslu og tilfinnanleg útgjöld. Þá er sérstaklega kveðið á um það í 2. mgr. 4. gr. laganna að önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun, skerði umönnunargreiðslur. Eðli málsins samkvæmt hlýtur vistun að geta verið svo mikil að greiðslur falli niður með öllu. Úrskurðarnefndin telur því að ákvæði 5. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 eigi sér stoð í 4. gr. laga um félagslega aðstoð.

Úrskurðarnefndin telur að framangreindir alþjóðasamningar komi ekki í veg fyrir að með lögum eða reglugerðum sé kveðið á um ákveðið fyrirkomulag til þess að meta rétt einstaklinga umönnunargreiðslna.

Með hliðsjón af öllu framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 7. apríl 2025, um að fella umönnun vegna sonar kæranda undir 2. flokk, 0% greiðslur, staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins í máli A, um að fella umönnun sonar hennar B, undir 2. flokk, 0% greiðslur, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir

Úrskurðarnefnd velferðarmála - Almannatryggingar

Til baka