Mál nr. 371/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 371/2025

Miðvikudaginn 3. september 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 12. júní 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 15. maí 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta vegna ársins 2024 og innheimtu ofgreiddra bóta.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 64.839 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kæranda var tilkynnt um framangreinda ofgreiðslu og innheimtu með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 12. júní 2025. Með bréfi, dags. 19. júní 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 27. júní 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 1. júlí 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kæranda hafi borist bréf frá Tryggingastofnun ríkisins, dags. 15. maí 2025, með póststimpli 23. maí 2025. Bréfið hafi borist kæranda 2. júní 2025 og því hafi hún ekki haft að færi á að koma með athugasemdir fyrir gefinn frest sem hún hafi upplifað sem óréttlæti.

Kærandi hafi enga rafræna auðkenningu, þar sem hún hafi ekki íslenskt símanúmer, eins og krafist sé. Að hennar mati sé lágmark að hægt sé að skapa rafræna auðkenningu sem allir geti notað, líka þeir sem séu búsettir erlendis.

Í bréfi Tryggingastofnunar komi fram að heildargreiðsla á árinu 2024 hafi verið 2.905.052 kr. en að réttindi séu 2.810.425 kr. Kærandi spyr hvort hún skilji það rétt að Tryggingarstofnun hafi reiknað vitlaust.

Allir hafi tölvur í dag, svo það ætti ekki að vera hægt að reikna vitlaust. Það sé mat kæranda að það hafi ekki verið henni að kenna og því eigi hún ekki að líða fyrir það. Spurt sé hvort hugsanlega liggi vitleysan hjá skattstjóra. Kæranda hafi ekki tekist að skila inn framtalinu sjálf, skattstjóri hafi gert það þar sem að hún hafi verið einum degi of sein. Ástæðan sé sú að hún hafi verið að bíða eftir tölum frá B. Skil á skattskýrslu á Íslandi sé langt á undan hinum Norðurlöndunum.

Íslensk ellilaun séu þau lægstu í allri Evrópu og ofan á það bætist að stofnunin borgi henni ekki út allt sem hún eigi að fá vegna búsetu erlendis sem sé klárt mannréttindabrot þar sem ekki eigi að mismuna fólki eftir búsetu. Kærandi líti svo á málið að henni beri ekki að greiða þennan mismun sem hún viti ekki hvaðan komi.

Rafræn skilríki séu stórgölluð þar sem að það geti ekki allir geti notað þau sem þurfi á því að halda. Þetta nái bara ekki nokkurri átt, það séu örugglega möguleikar til að laga þetta. Í dag geti kærandi ekki fylgst með sínum málum hjá Tryggingastofnun sem sé ekki réttlátt.

Með vísun til framangreinds sé þessum úrskurði mótmælt.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024, dags. 15. maí 2025.

Í 22. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun skuli standa að útreikningi greiðslna. Í 1. mgr. greinarinnar segi að til tekna samkvæmt III. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum.

Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. sömu laga skuli Tryggingastofnun endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum.

Ákvæði um endurreikning megi einnig finna í reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Komi í ljós við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Þar sé kveðið á um skyldu Tryggingastofnunar til að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla sé jafnframt ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Undantekningu frá þessari meginreglu sé að finna í 11. gr. reglugerðarinnar. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn.

Í 47. gr. laga um almannatryggingar sé fjallað um upplýsingaskyldu umsækjanda eða greiðsluþega gagnvart Tryggingastofnun. Þar komi fram að umsækjanda eða greiðsluþega sé skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur sé skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Kærandi hafi 1. júlí 2022 hafið töku ellilífeyris hjá Tryggingastofnun en hún hafi áður verið með greiðslur örorkulífeyris.

Með bréfi, dags. 4. apríl 2023, hafi Tryggingastofnun óskað eftir tekjuupplýsingum frá kæranda. Þar sem engin svör hafi borist hafi verið sent ítrekunarbréf, dags. 13. september 2023. Þar sem tekjuupplýsingar hafi ekki borist hafi greiðslur ellilífeyris verið tímabundið stöðvaðar frá og með 1. nóvember 2023. Kærandi hafi 26. júní 2024 lagt fram skattframtöl fyrir árin 2022 og 2023 og hafi greiðslur því verið settar aftur af stað á ný. Uppsöfnuð réttindi hafi verið greidd út að fullu. Kærandi hafi þannig fengið greiddan ellilífeyri vegna alls ársins 2024.

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 15. maí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024. Niðurstaðan hafi verið ofgreiðsla að fjárhæð 64.839 kr., að teknu tilliti til greiddrar staðgreiðslu.

Varðandi birtingu ákvörðunarinnar hafi kærandi bent á að hún hafi verið búsett erlendis og ekki haft aðgang að rafrænum skilríkjum. Af þeim sökum hafi hún ekki getað nálgast bréf á „Ísland.is“ fyrr en að liðnum andmælafresti. Bréfið hafi einnig borist henni í hefðbundnum pósti, en að hennar sögn með töf, sem hafi orðið til þess að hún hafi ekki getað ekki nýtt sér andmælarétt sinn innan tilskilins frests.

Stofnunin líti svo á að andmælaréttur kæranda hafi verið virtur í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga. Bréf hafi verið sent bæði rafrænt á Ísland.is og í bréfpósti til skráðs heimilisfangs kæranda erlendis. Þrátt fyrir að kærandi hafi ekki haft rafræn skilríki, hafi bréfið verið aðgengilegt á Ísland.is frá dagsetningu þess. Stofnunin telji að með því hafi kæranda verið veittur raunhæfur kostur á að tjá sig um málið innan tilskilins frests. Við mat á því hvort andmælaréttur hafi verið virtur, sé litið til þess hvort aðili hafi haft raunverulegt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en ekki eingöngu hvort hann hafi nýtt sér þann rétt.

Í áliti Umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11551/2022 komi fram að ákvörðun sem beri að tilkynna skriflega geti öðlast réttaráhrif og þar með markað upphaf kærufrests þegar hún sé tilkynnt aðila máls í stafrænu pósthólfi. Hins vegar sé það háð því að slík tilkynning sé skýrlega heimiluð með lögum eða að málsaðili hafi samþykkt rafræna málsmeðferð.

Tryggingastofnun telji þó rétt að taka fram að stofnunin hafi ákveðið að endurskoða verklag sitt varðandi málsmeðferð einstaklinga sem búsettir séu erlendis og hafi ekki aðgang að rafrænum skilríkjum. Meðal þess sem verði tekið til skoðunar sé hvort tilefni sé til að veita slíkum aðilum lengri andmælafrest.

Ástæða endurkröfu í uppgjöri sé sú að við samkeyrslu við tekjuupplýsingar úr skattframtali 2025, vegna tekjuársins 2024, hafi komið í ljós að tekjur kæranda hafi verið hærri en gert hafi verið ráð fyrir í tekjuáætlun. Endurreikningur byggist á upplýsingum úr skattframtölum greiðsluþega.

Tryggingastofnun hafi útbúið tekjuáætlun, dags. 26. júní 2024, eftir að skattframtöl vegna áranna 2022 og 2023 hafi legið fyrir. Samkvæmt tekjuáætlun ársins 2024 hafi verið gert ráð fyrir vöxtum og verðbótum að fjárhæð 721.764 kr., lífeyrisgreiðslum frá NAV að fjárhæð 1.694.439 kr., og lífeyrisgreiðslum frá Pensionsmyndigheten að fjárhæð 595.026 kr. Engar athugasemdir hafi borist frá kæranda vegna tekjuáætlunarinnar og hafi réttindin því verið greidd út samkvæmt henni allt árið 2024.

Tryggingastofnun sé skylt lögum samkvæmt að framkvæma endurreikning ár hvert þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum. Tryggingastofnun sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtist á framtali greiðsluþega eða hvernig þær séu skráðar á skattframtalið, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum.

Niðurstaða endurreiknings tekjutengdra greiðslna ársins 2024 hafi verið að kærandi hafi fengið greitt 2.905.052 kr., en samkvæmt endurreikningi hefði hún átt að fá greitt 2.810.425 kr. Mismunurinn, að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu, nemi því ofgreiðslu að fjárhæð 64.839 kr.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um uppgjör og endurreikning tekjutengdra greiðslna. Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun stofnunarinnar frá 15. maí 2025 um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verði staðfest fyrir nefndinni.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024.

Kærandi fékk greiddan ellilífeyrir á árinu 2024. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 22. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 22. gr. segir að til tekna samkvæmt III. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með tilteknum undantekningum. Samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar skal ellilífeyrir lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn fellur niður. Þá segir að ellilífeyrisþegi skuli hafa 300.000 kr. almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris og 2.400.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins voru greiðslur til kæranda stöðvaðar frá 1. nóvember 2023 þar sem að ekki var búið að afhenda upplýsingar um erlendar tekjur. Þegar kærandi lagði fram umbeðin gögn 26. júní 2024 hófust greiðslur á ný og var miðað við að kærandi fengi á árinu 2.234.970 kr. í erlendan grunnlífeyri og 721.764 kr. í fjármagnstekjur og voru bætur greiddar út frá þessum tekjuforsendum.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 2.289.464 kr. í erlendan grunnlífeyri og 993.831 kr. í fjármagnstekjur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 64.839 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu.

Samkvæmt framangreindu er ástæða þess að endurkrafa myndaðist í tilviki kæranda sú að tekjur hennar reyndust vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða fjármagnstekjur sem er tekjustofn sem hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 22. gr. laga um almannatryggingar og C-lið 7. gr. laga um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Kærandi gerir athugasemdir við að andmælafrestur hafi verið liðinn þegar hin kærða ákvörðun barst henni í bréfpósti. Fyrir liggur að Tryggingastofnun birti hina kærðu ákvörðun í stafrænu pósthólfi í samræmi við lög nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda og sendi bréfið jafnframt í bréfpósti til kæranda. Í ljósi þess og þar sem kærandi hefur nú komið að andmælum sínum í kæru er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að ekki sé tilefni til að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi með vísan til framangreindrar málsástæðu kæranda.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum bótum kæranda á árinu 2024.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir