Mál nr. 225/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 225/2025

Miðvikudaginn 17. september 2025

A og B

gegn

Sjúkratryggingum Íslands

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Kári Gunndórsson lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Kristinn Tómasson læknir.

Með kæru, sem barst 4. apríl 2025, kærðu A, og B, synjun Sjúkratrygginga Íslands frá 2. apríl 2025 um sjúkratryggingu á Íslandi.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærendur fluttu lögheimili sitt til C þann 18. ágúst 2023 og féll þá sjúkratrygging þeirra niður. Kærendur sóttu um tímabundna sjúkratryggingu á Íslandi frá 6. júní 2024 og samþykktu Sjúkratryggingar Íslands umsóknina ranglega. Þann 29. ágúst 2024 var sjúkratryggingin framlengd þar sem kærendum hafði verið leiðbeint ranglega af stofnuninni en tekið fram að ekki sé unnt að tryggja þau tímabundið aftur þar sem þau séu búsett í C en tímabundin sjúkratrygging gildi um einstaklinga sem komi frá löndum innan EES.

Með tölvupósti þann 25. mars 2025 óskuðu kærendur skýringa á synjun um sjúkratryggingu og með tölvupósti Sjúkratrygginga Íslands þann 2. apríl 2025 var kærendum greint frá því að mistök hafi verið í afgreiðslu fyrra máls og að lífeyrisþegar utan EES njóti ekki þessara réttinda þar sem engir samningar séu við lönd utan EES.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 4. apríl 2025. Með bréfi, dags. 10. apríl 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Sjúkratrygginga Íslands ásamt gögnum málsins. Greinargerð stofnunarinnar barst með bréfi, dags. 5. júní 2025, og var hún send kærendum til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 12. júní 2025. Athugasemdir bárust frá lögmanni kærenda með bréfi, dags. 23. júní 2025. Þær voru sendar Sjúkratryggingum Íslands til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 24. júní 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kærenda

Kærendur óska eftir endurskoðun á ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands og að þau verði sjúkratryggð á Íslandi við komu til landsins.

Í kæru er greint frá því að kærendur hafi flutt lögheimili sitt til C þann 18. ágúst 2023. Sama dag hafi þau misst réttindi sín hjá Sjúkratryggingum Íslands, þrátt fyrir að hafa greitt skatta og skyldur í X ár.

Þegar þau hafi farið að kanna málið hafi þeim verið sagt að sem ellilífeyrisþegar gætu þau sótt um undanþágu hjá Sjúkratryggingum Íslands, sem þau hafi gert. Þau hafi strax fengið inngöngu í sjúkratryggingar aftur við komu til landsins vorið 2024. Síðar hafi þau þurft að framlengja undanþáguna lítillega og fengið þau svör að það yrði gert en jafnframt að mistök hefðu átt sér stað þegar þeim hafi verið veitt þessi heimild þar sem hún ætti aðeins við um þá sem búi á EES.

Þau hafi spurt hvers vegna þessi mismunun væri og fengið svarið: „Vegna EES-reglugerðar.“ Þeim hafi verið tjáð að þau gætu kært þessa ákvörðun til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Þau óski eftir því að nefndin snúi þessari ákvörðun við og veiti þeim rétt til að ganga í sjúkratryggingar við komu til landsins. Að þeirra mati sé þetta augljós mismunun og algjör fjarstæða að reglur EES eigi að ráða för í þessu máli.

Í athugasemdum kæranda við greinargerð Sjúkratrygginga Íslands segir að kærendur séu íslenskir ríkisborgarar fæddir árin X og X, sem hafi búið hér á landi alla sína tíð. Þau hafi greitt skatta á Íslandi og hafi áunnið sér rétt til ellilífeyris hér. Þá eigi þau börn sem búsett séu hér á landi ásamt því að þau sjálf dvelji á Íslandi í nokkra mánuði á hverju ári. Þessi tengsl við landið, ásamt því að þau hafi greitt í íslenska skattkerfið og stuðlað að uppbyggingu velferðarkerfisins, ættu að veita þeim rétt til sjúkratrygginga á Íslandi. 

Í ágúst 2023 hafi þau flutt lögheimili sitt til C en fengið strax rétt til sjúkratrygginga á Íslandi við komu til landsins vorið 2024 og hafi verið sjúkratryggð frá 6. júní til 5. september 2024. Þar sem brottför þeirra hafi tafist hafi þau óskað eftir framlengingu til 31. október 2024. Þau hafi þá fengið þær upplýsingar að mistök hafi verið gerð og ættu þau ekki rétt á að vera sjúkratryggð hér á landi þar sem þau væru með lögheimili í C en einungis þau sem væru með búsetu innan EES væru sjúkratryggð hér á landi. Vegna þessara mistaka hafi hins vegar verið samþykkt að framlengja rétt þeirra til 31. október 2024 en þau á sama tíma upplýst um að þau yrðu ekki sjúkratryggð aftur. 

Með því að veita undanþágu frá búsetuskilyrði laganna fyrir þá sem búi innan EES-ríkja en ekki þeim íslensku ríkisborgurum sem búi utan EES sé verið að mismuna kærendum á grundvelli búsetu. Þetta brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem einstaklingar í sambærilegri stöðu njóti ekki sömu réttinda. Kærendur eigi rétt á sömu tryggingavernd og þeir sem búi innan EES þar sem þau séu íslenskir ríkisborgarar, hafi greitt skatt hér á landi í X ár, hafi áunnið sé rétt til ellilífeyris hér á landi og þau eigi hér húsnæði sem þau dvelji í nokkra mánuði á ári. Kærendur hafi réttmætar væntingar til að njóta verndar og öryggis sem þau hafi áunnið sér og notið fram til þessa. 

Þá segi í 10. gr. laga um sjúkratryggingar að sjúkratryggð séu þau sem búsett séu á Íslandi. Í lögum um heimili og aðsetur nr. 80/2018 segi í 4. mgr. 2. gr. að með aðsetri sé átt við tímabundna búsetu í húsnæði sem uppfylli skilyrði lögheimilis. Kærendur séu með tímabundna búsetu hér á landi þegar þau komi til landsins og dvelji hér í nokkra mánuði á ári hverju. Þá uppfylli húsnæði þeirra á Íslandi skilyrði lögheimilis. Hvergi í lögum um sjúkratryggingar sé kveðið á um að einstaklingur þurfi að hafa fasta búsetu á Íslandi til að vera sjúkratryggður hér á landi. Þar með uppfylli kærendur búsetuskilyrði laga um sjúkratryggingar. 

Með vísan til framangreinds og þess sem áður hafi komið fram sé þess farið á leit við nefndina að hún endurskoði afstöðu Sjúkratrygginga Íslands.

III.  Sjónarmið Sjúkratrygginga Íslands

Í greinargerð Sjúkratrygginga Íslands segir að með kærumálið snúist um heimild kærenda til þess að fá tímabundna sjúkratryggingu á Íslandi. Hjónin hafi hafið töku ellilífeyris og samkvæmt skráningu hjá Þjóðskrá hafi þau flutt lögheimili sitt frá Íslandi til C þann 18. ágúst 2023. Fram að flutningnum hafi þau haft lögheimili sitt óslitið á Íslandi.

Umsókn kærenda um tímabundna sjúkratryggingu á árinu 2024 hafi verið afgreidd með röngum hætti og hafi þau þá verið  sjúkratryggð án þess að heimild væri til þess í lögum eða reglugerð. Einnig hafi þeim því miður verið leiðbeint ranglega, eins og sjá megi í þeim samskiptum sem lögð hafi verið fyrir nefndina. Í ljósi þeirra væntinga sem röng svör hafi skapað hafi Sjúkratryggingar Íslands framlengt tímabundna tryggingu á árinu 2024, en jafnframt leiðbeint um að heimild skorti til að gera sambærilega undanþágu aftur síðar.

Fjallað sé um hver séu sjúkratryggð í A-lið III. kafla laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar. Þar segi í 1. mgr. 10. gr. að sjúkratryggð séu þau sem búsett séu á Íslandi og hafi verið það að minnsta kosti síðustu sex mánuði, nema annað leiði af milliríkjasamningum. Fram komi að með búsetu sé átt við lögheimili í skilningi laga um lögheimili og aðsetur.

Í 3. mgr. 10. gr. segi að sjúkratrygging falli niður þegar sjúkratryggður flytji búsetu frá Íslandi, sbr. þó ákvæði 11., 12. og 15. gr. laganna. Þau þrjú ákvæði eigi við um útsenda starfsmenn, námsmenn, starfsmenn íslenskra sendiráða og friðargæsluliða, en kærendur geti ekki fallið undir þau ákvæði. Aðrar undanþágur frá framangreindum reglum um hvort fallið sé frá skilyrði um lögheimili á Íslandi eða biðtíma eftir sjúkratryggingu eftir að lögheimili sé flutt aftur til Íslands, byggi á milliríkjasamningum samkvæmt orðalagi 3. mgr. 10. gr.

Enginn milliríkjasamningur um sjúkratryggingar gildi á milli Íslands og C. Þetta sé ólíkt þeirri stöðu sem sé uppi þegar þau sem taki ellilífeyri flytji til annarra EES-landa, þar sem reglugerð nr. 883/2004/EB taki til samræmingar almannatryggingakerfa og tryggi rétt til samfellu í sjúkratryggingu. Í ljósi þessa hafi sjúkratrygging kærenda á Íslandi fallið niður við flutning lögheimilis til C og enga heimild sé að finna í lögum eða milliríkjasamningum til að þau séu sjúkratryggð þegar þau dvelji tímabundið á Íslandi.

Í ljósi framangreinds telji Sjúkratryggingar Íslands ekki heimilt að sjúkratryggja kærendur, sem hafa lögheimili í C, á meðan á tímabundinni dvöl þeirra á Íslandi standi. Beri því að staðfesta ákvörðun stofnunarinnar í málinu.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar synjun Sjúkratrygginga Íslands um sjúkratryggingu kærenda á Íslandi.

Í 10. gr. laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar er fjallað um það hverjir séu sjúkratryggðir samkvæmt lögunum. Þar segir í 1. mgr. að sjúkratryggður sé sá sem sé búsettur á Íslandi og hafi verið það að minnsta kosti síðustu sex mánuðina áður en bóta sé óskað úr sjúkratryggingum að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna, nema annað leiði af milliríkjasamningum. Með búsetu sé átt við lögheimili í skilningi laga um lögheimili og aðsetur. Í 3. mgr. ákvæðisins kemur fram að sjúkratrygging fellur niður þegar sjúkratryggður flytur búsetu sína frá Íslandi, sbr. þó 11., 12. og 15. gr., nema annað leiði af milliríkjasamningum. Þá geti milliríkjasamningar sem Ísland er aðili að haft í för með sér undanþágur og takmarkanir á beitingu ákvæða laganna. Samkvæmt 4. mgr. 10. gr. hafa Sjúkratryggingar Íslands það hlutverk að ákvarða hvort einstaklingur teljist sjúkratryggður hér á landi samkvæmt lögunum.

Fyrir liggur að kærendur fluttu til C í ágúst 2023 og féll þá sjúkratrygging þeirra niður, sbr. 3. mgr. 10. gr. laga nr. 112/2008. Kærendur telja búsetuskilyrði laganna uppfyllt þar sem þau séu með tímabundna búsetu hér á landi og húsnæði uppfylli skilyrði lögheimilis. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. eru skilyrði sjúkratryggingar búseta, þ.e. lögheimili, á Íslandi í að minnsta kosti síðustu sex mánuðina áður en bóta er óskað úr sjúkratryggingum. Í ljósi þess að lögheimili kærenda er ekki skráð á Íslandi og þau dvelja hérlendis einungis nokkra mánuði á ári verður ekki talið að skilyrði 1. mgr. 10. gr. laganna séu uppfyllt.   

Í athugasemdum við greinargerð Sjúkratrygginga Íslands eru gerðar athugasemdir við það að  undanþága sé veitt frá búsetuskilyrði laganna fyrir þá sem búa innan EES-ríkja og sé þannig verið að mismuna kærendum á grundvelli búsetu. Telja kærendur þetta brjóta gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem einstaklingar í sambærilegri stöðu njóti ekki sömu réttinda.

Í 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþátta, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Þá segir í 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 að réttindi þau og frelsi, sem lýst sé í samningnum, skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna kynferðis, kynþáttar, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarrar stöðu.

Úrskurðarnefnd telur að framangreind ákvæði stjórnarskrárinnar og Mannréttindasáttmála Evrópu komi hvorki í veg fyrir að löggjafanum sé heimilt að setja í lög ákvæði þar sem sett séu ákveðin skilyrði fyrir sjúkratryggingu né að gera milliríkjasamninga við erlend ríki. Úrskurðarnefndin telur því að ekkert bendi til annars en að sjúkratryggingar séu veittar á jafnræðisgrundvelli, enda þótt heimild sé fyrir veitingu undanþágu fyrir íbúa EES-ríkja.

Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 112/2008 eru veittar undanþágur frá því ákvæði þegar um er að ræða útsenda starfsmenn, námsmenn, starfsmenn íslenskra sendiráða, fastanefnda og ræðisskrifstofa og friðargæsluliða. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að kærendur falli undir neinn þessara hópa. Þá er enginn milliríkjasamningur í gildi við C sem veitir undanþágu frá skilyrðum 10. gr. laganna. Þar sem ekki eru uppfyllt skilyrði fyrir sjúkratryggingu fyrir kærendur á grundvelli undanþágu frá 3. mgr. 10. gr. laganna telur úrskurðarnefndin ekki heimild fyrir Sjúkratryggingar Íslands til að samþykkja sjúkratryggingu fyrir kærendur á meðan þau dvelja tímabundið á Íslandi.

Með hliðsjón af framangreindu er synjun Sjúkratrygginga Íslands frá 2. apríl 2025 um sjúkratryggingu á Íslandi staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Synjun Sjúkratrygginga Íslands frá 2. apríl 2025 um sjúkratryggingu A, og B, er staðfest.

 

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Kári Gunndórsson