Mál nr. 31/2024-Úrskurður

Mál nr. 31/2024

 

Úrskurður kærunefndar jafnréttismála

 

 

A

gegn

Háskóla Íslands

 

 

Ráðning í starf. Mismunun á grundvelli kyns. Ekki fallist á brot.

 

A kærði ákvörðun B varðandi ráðningu karlmanns í starf sérfræðings hjá kærða. Taldi kærandi sig vera hæfasta umsækjandann um starfið og að enginn annar umsækjandi hefði tilskilda reynslu til að gegna starfinu. Að auki vísaði kærandi til þess að engar konur störfuðu sem sérfræðingar hjá þessari stofnun kærða, sem færi gegn jafnréttisstefnu kærða. Af hálfu kærða var á það bent að í auglýsingu vegna starfsins hefði doktorspróf verið áskilið, eins og heimilt væri í reglum sem um kærða giltu, en kærandi hefði ekki lokið doktorsprófi. Þegar af þessari ástæðu hefði kærandi ekki uppfyllt áskildar kröfur í auglýsingu. Af hálfu kærunefndar jafnréttismála var fallist á að kærða hefði verið heimilt að gera kröfu um doktorspróf í auglýsingu um starfið. Þar sem kærandi uppfyllti ekki þá kröfu var ekki talið að kærði hefði gerst brotlegur við  lög nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna.

 

1. Á fundi kærunefndar jafnréttismála 17. september 2025 er tekið fyrir mál nr. 31/2024 og kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:

    

2. Með kæru, dags. 4. desember 2024, kærði A ákvörðun Háskóla Íslands um að ráða karl í starf sérfræðings í rannsóknum á segulsviði jarðar og/eða eðlisfræði samspils sólar og jarðar hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, en starfið var auglýst laust til umsóknar hinn 7. febrúar 2024.
3. Kæran ásamt fylgigögnum var kynnt kærða með bréfi, dags. 26. febrúar 2025. Greinargerð kærða barst 11. apríl, og var kynnt kæranda hinn 14. maí. Viðbótarathugasemdir kæranda eru dags. 26. maí og 8. júlí s.á. Kærði sendi nefndinni viðbótarathugasemdir hinn 26. júní 2025.

   MÁLAVEXTIR

4. Kærði auglýsti hinn 7. febrúar 2024 laust til umsóknar starf sérfræðings í rannsóknum á segulsviði jarðar og/eða eðlisfræði samspils sólar og jarðar hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Hæfniskröfur sem tilgreindar voru í auglýsingunni voru doktorspróf í eðlisfræði, jarðeðlisfræði eða skyldri grein og virkni og hæfni í rannsóknum á alþjóðavettvangi. Þá var talin æskileg reynsla af öflun styrkja til innviðauppbygginga og rannsóknarstarfa, reynsla af leiðbeiningu framhaldsnema í rannsóknarnámi og reynsla af rannsóknum á jarðsegul­sviðinu. Einnig var áskilin góð samstarfshæfni og lipurð í mannlegum samskiptum og góð enskukunnátta í töluðu og rituðu máli. Ekki lá fyrir sérstök lýsing á starfinu, en um starfs­skyldur sérfræðinga vísar kærði til reglna nr. 605/2006 um starfsskyldur akademísks starfsfólks við Háskóla Íslands.
5. Umsækjendur um starfið voru sjö, og skipaði rektor Háskóla Íslands dómnefnd hinn 2. apríl 2024 til að meta hæfni umsækjenda. Skilaði dómnefndin áliti sínu 15. apríl s.á. þar sem talið var að fimm umsækjendur uppfylltu lágmarkskröfur auglýsingar um starfið en að tveir umsækjendur, þ.m.t. kærandi, uppfylltu ekki þá kröfu að hafa lokið doktorsprófi. Var í því sambandi vísað til 34. og 41. gr. reglna nr. 569/2009 fyrir Háskóla Íslands. Af hálfu kæranda voru gerðar athugasemdir við niðurstöðu dómnefndarinnar og bent á hæfi hennar sem vísindamanns á fræðasviðinu og jafnframt að engir aðrir umsækjendur hefðu tilskilda reynslu til að gegna starfi sérfræðingsins. Óumdeilt væri að kærandi hefði ekki lokið doktorsprófi en ágreiningur væri við kærða um ástæður þess að hún hefði ekki lokið slíku prófi.
6. Kæranda var tilkynnt um niðurstöðu kærða varðandi ráðningu í starfið hinn 29. júlí 2024. Að beiðni kæranda var ákvörðunin rökstudd með bréfi dags. 26. ágúst s.á.

    

   SJÓNARMIÐ KÆRANDA

7. Af hálfu kæranda er á því byggt á við umrædda ráðningu hafi verið brotið gegn 28. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna en þar sé áskilið að við skipun í nefndir, ráð og stjórnir á vegum hins opinbera skulu þess gætt að hlutfall kvenna og karla sé sem jafnast og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Meðal umsækjenda um nefnt starf hafi verið þrjár konur. Sá sem ráðinn hafi verið sé karl sem að auki teljist ekki hæfur. Með ráðningunni hafi verið brotið gegn ákvæðum laga nr. 150/2020. Er á það bent að Raunvísindastofnun ráði ekki og hafi ekki ráðið aðra en karla til sérfræðistarfa.
8. Kærandi vísar til þess að stefna kærða í jafnréttismálum sé byggð á framangreindu ákvæði um hlutfall kvenna og karla samkvæmt 28. gr. og 30. gr. laga nr. 150/2020, og að hlutfall kynjanna skuli vera því til samræmis. Tilmæli Evrópusambandsins (Eurpoean Charter and code for researchers) á sviði rannsókna sem jafnréttisstefna Rannís, sem veiti fjármagni til nefnds sviðs kærða, byggir á, vísi og til svipaðra sjónarmiða.
9. Kærandi byggir á að 1. febrúar 2024 hafi rannsóknir hennar á sviði eðlisfræði sólar og jarðar (solar-terrestrial physics) orðið heimskunnar. Skömmu síðar, eða hinn 7. febrúar s.á., hafi starfið, sem hafi verið á þessu sviði, verið auglýst. Taldi kærandi að starfið hafi verið auglýst með sig í huga. Í starfið hafi hins vegar verið ráðinn hvítur karlmaður sem hafi ekki haft reynslu á nefndu sviði eða á þeim sviðum sem auglýsingin tók til.
10. Að því er varðar doktorsnám kæranda er til þess vísað að henni hafi ranglega verið synjað um doktorsviðurkenningu hjá kærða, sem kærandi telur að rekja megi til vanrækslu af hálfu kærða, en ágreiningur hafi verið um einkaleyfisvernd rannsókna hennar og hvernig doktorsvörn yrði háttað af þeim sökum. Kærandi vísar til þess að hún hafi ranglega verið talin hafa dregið sig úr doktorsnáminu hjá kærða, en hún telur að ástæður námsloka hafi verið aðrar. Telur kærandi að ráðning karlsins í stöðuna sé byggð á annarlegum sjónarmiðum með tilliti til rannsókna hennar og viðurkenningar sem hún hafi hlotið fyrir rannsóknir. Þá bendir kærandi og á að ekki sé óalgengt að í stöður eins og þá sem um ræðir séu ráðnir doktorsnemar sem séu við það að ljúka slíku námi.
11. Í viðbótarathugasemdum sínum, dags. 26. maí sl., ítrekar kærandi það sjónarmið að ákvæði 28. gr. laga nr. 150/2020 um kynjahlutföll eigi við um kærða og komi fram í jafnréttisstefnu hans. Sama eigi við um jafnréttisstefnu Rannís sem byggð sé á tilmælum Evrópusambandsins á sviði rannsókna (Eurpoean Charter and code for researchers), sem allar geri ráð fyrir að kynjahlutföll séu sem jöfnust. Það að synja ráðningu kvenna til nefndrar stofnunar kærða fari gegn jafnréttislögum og þessum viðmiðunum.

    SJÓNARMIÐ KÆRÐA

12. Af hálfu kærða er því hafnað að brotið hafi verið gegn lögum nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna við ráðningu í starf sérfræðings hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Ákvörðun um ráðningu karls í stöðuna hafi byggst á heildstæðu mati með hliðsjón af hæfnikröfum auglýsingar og hafi að öllu leyti verið til samræmis við lög og reglur sem skólinn hafi sett sér. Þá hafi ráðningin ekki brotið gegn jafnréttisáætlunum eða stefnum kærða. Málsmeðferð og ákvörðun um ráðningu í starfið hafi verið málefnaleg og í samræmi við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Hafi kærandi því ekki leitt líkur að því að við ráðninguna hafi kæranda verið mismunað á grundvelli kyns, sbr. 4. mgr. 19. gr. laganna.
13. Ráðningarferli í akademísk störf hjá kærða sé formbundið svo sem mælt sé fyrir um í III. kafla reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009. Sé mælt fyrir um það í 34. gr. reglnanna að skýrlega skuli koma fram í auglýsingu hvaða hæfniskröfur farið sé fram á að umsækjendur uppfylli. Í ákvæðinu sé kveðið á um að gera skuli þá kröfu í auglýsingu um starf að umsækjendur hafi lokið doktorsprófi á viðkomandi fræðasviði frá viðurkenndum háskóla, nema deild eða stofnun telji því ekki við komið, en þá skuli það sérstaklega rökstutt. Ekki hafi verið gerð undantekning frá þessum áskilnaði í þessu tilviki.
14. Hinn 2. apríl 2024 skipaði rektor Háskóla Íslands dómnefnd þriggja einstaklinga til að leggja mat á hæfni umsækjenda. Dómnefndin hafi byggt mat sitt á umsóknargögnum sem umsækjendur hafi lagt fram með umsókn um starfið til samræmis við ákvæði reglnanna. Dómnefnd skilaði áliti sínu 15. apríl s.á. og taldi að fimm af sjö umsækjendum hafi uppfyllt þá lágmarkskröfu auglýsingar að hafa lokið doktorsprófi, sbr. 34. og 41. gr. reglnanna. Kærandi hafi ekki lokið doktorsprófi og hafi umsókn hennar því ekki fengið frekari umfjöllun hjá dómnefndinni.
15. Í athugasemdum kæranda í tilefni af dómnefndaráliti komu fram þau sjónarmið kæranda, sem kæran er og byggð á, þ.e. að hún sé þekktur vísindamaður á fræðasviðinu og að enginn annar umsækjandi hafi haft tilskilda reynslu til að gegna starfinu. Það að kærandi hafi ekki lokið doktorsprófi hafi byggst á mismunun á grundvelli kynferðis en ágreiningur hafi verið um einkaleyfi í tengslum við fyrri doktorsrannsókn hennar við háskólann.
16. Kærði bendir á að sú ófrávíkjanlega krafa hafi verið gerð í auglýsingu um starf sérfræðingsins að umsækjandi skyldi hafa lokið doktorsprófi. Óumdeilt sé að karlmaður sem ráðinn var hafi lokið slíku prófi. Af því leiði að ákvörðun um að ráða kæranda ekki til starfans hafi ekki falið í sér mismunun á grundvelli kyns. Kærandi hafi einfaldlega ekki uppfyllt hlutlægt skilyrði auglýsingar um starfið. Af þeim sökum komi staðhæfingar kæranda um verðleika hennar eða reynslu sem að hennar áliti jafngildi í raun því að hún hafi lokið doktorsprófi ekki til skoðunar í máli þessu.
17. Af hálfu kærða er því vísað á bug að Raunvísindastofnun Háskóla Íslands neiti að ráða konur til starfa. Þá sé það misskilningur hjá kæranda að 28. gr. laga nr. 150/2020 eigi við í máli þessu, en það ákvæði eigi við um skipun eða tilnefningar í nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga en ekki um ráðningar starfsfólks.

    NIÐURSTAÐA

    Mál þetta snýr að því hvort kærði hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, með ráðningu karls í fullt starf sérfræðings í rannsóknum á segul­sviði jarðar og/eða eðlisfræði samspils sólar og jarðar við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands.

18. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 150/2020 kemur fram að markmið laganna sé að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 151/2020, um stjórn­sýslu jafnréttismála, gilda lögin um stjórnsýslu á sviði jafnréttismála á því sviði sem löggjöf um jafnréttismál tekur til, m.a. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, og um störf kærunefndar jafnréttismála. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna tekur kæru­nefnd jafnréttis­mála til meðferðar kærur sem til hennar er beint samkvæmt framan­sögðu og kveður upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin.
19. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020 er atvinnurekendum óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kyns. Samkvæmt sönnunarreglu í 4. mgr. 19. gr. laganna kemur það í hlut umsækjanda sem telur á sér brotið að leiða líkur að því að honum hafi verið mismunað á grundvelli kyns. Takist sú sönnun ber atvinnu­rekandanum að sýna fram á að aðrar ástæður en kyn hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Af framangreindu er ljóst að það kemur í hlut kæranda að færa fram staðreyndir eða önnur gögn og upplýsingar sem leiða líkur að því að kyn hafi haft áhrif á ráðningu í það starf sem um ræðir í málinu hjá kærða.
20. Við mat á því hvort ákvæði 19. gr. laga nr. 150/2020 hafi verið brotið skal taka mið af menntun, starfsreynslu, sérþekkingu eða öðrum sérstökum hæfileikum sem krafa er gerð um í viðkomandi starfi samkvæmt lögum eða reglugerðum eða telja verður annars að komi að gagni í starfinu. Árétta ber að framangreint verður ekki talið fela í sér sjálfstæða heimild fyrir nefndina til að byggja á öðrum sjónarmiðum en kærði hefur sjálfur lagt til grundvallar og ekki heldur heimild til að endurmeta innbyrðis vægi þessara sjónarmiða með sjálfstæðum hætti, svo lengi sem þau voru málefnaleg og innan þess svigrúms sem kærði hefur, sbr. athugasemdir við 19. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 150/2020. Þá fellur það ekki undir valdsvið kærunefndarinnar að endurskoða mat kærða á því hvaða umsækjandi fellur best að þeim sjónarmiðum sem lögð var áhersla á við ráðninguna nema draga megi þá ályktun af gögnum málsins að matið hafi ekki verið forsvaranlegt.
21. Í auglýsingu, dags. 7. febrúar 2024, um starf sérfræðings í rannsóknum á segulsviði jarðar og/eða eðlisfræði samspils sólar og jarðar, kemur m.a. fram að sérfræðingurinn hafi umsjón með Segulmælingastöðinni í Leirvogi ásamt því að starfa innan alþjóðlegs samstarfs um háloftarannsóknir sem fram fara hér á landi. Starfið feli m.a. í sér að byggja upp og fjármagna sjálfstæðar rannsóknir sem standist alþjóðlegan samanburð.
22. Hæfnikröfur sem tilgreindar voru í auglýsingunni voru doktorspróf í eðlisfræði, jarðeðlisfræði eða skyldri grein og virkni og hæfni í rannsóknum á alþjóðavettvangi. Þá var talin æskileg reynsla af öflun styrkja til innviðauppbygginga og rannsóknarstarfa, reynsla af leiðbeiningu framhaldsnema í rannsóknarnámi og reynsla af rannsóknum á jarðsegulsviðinu. Einnig var áskilin góð samstarfshæfni og lipurð í mannlegum samskiptum og góð enskukunnátta í töluðu og rituðu máli. Að auki var tekið fram að við ráðningu væri horft til þess að umsækjendur féllu sem best að aðstæðum og þörfum Raunvísindastofnunar. Gert var ráð fyrir því að með umsókn fylgdi kynningarbréf umsækjanda varðandi hæfniskröfur, prófskírteini, feril- og ritaskrá, skýrsla um vísindastörf, greinargerð um rannsóknaráform og upplýsingar um umsagnaraðila. Um meðferð umsókna, mat á umsækjendum og ráðningu í starfið væri farið eftir ákvæðum laga um opinbera háskóla nr. 85/2008 og reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009.
23. Í samræmi við 40. gr. reglna fyrir Háskóla Íslands, en reglurnar eru settar á grundvelli 1. mgr. 28. gr. laga nr. 85/2008 um opinbera háskóla, skipaði rektor Háskóla Íslands 3ja manna dómnefnd til að meta hæfni umsækjenda, og skilaði nefndin áliti sínu 15. apríl 2024. Að áliti dómnefndarinnar uppfylltu fimm umsækjendur af sjö lágmarkskröfur auglýsingar um starfið en tveir, þ.m.t. kærandi, töldust ekki uppfylla lágmarkskröfurnar um að hafa lokið doktorsprófi. Ekki er ágreiningur um að kærandi hafi ekki lokið doktorsprófi, en kærandi bendir þó á að það að hún hafi ekki lokið sllku prófi megi rekja til verulegrar vanrækslu af hálfu viðkomandi háskóladeildar og að endir hafi verið bundinn á doktorsnámið án hennar samþykkis. Það athugast að í máli kærunefndar jafnréttismála nr. 10/2024, þar sem málsaðilar voru hinir sömu, kærði kærandi uppsögn á ráðningarsamningi sínum og lok doktorsnáms síns við kærða. Því máli var vísað frá kærunefnd jafnréttismála 6. september 2024 þar sem stjórnsýslulegri meðferð málsins var ekki lokið þegar kæran barst nefndinni.
24. Í 34. gr. fyrrnefndra reglna fyrir Háskóla Íslands kemur m.a. fram að deild skólans eða stofnun geri tillögu til forseta fræðasviðs um skilgreiningu starfs í samræmi við stefnu deildar, fræðasviðs og háskólans. Skilgreining starfs skuli liggja fyrir áður en starf er auglýst, og skýrt þurfi að koma fram í auglýsingu um starf hvaða hæfniskröfur sé farið fram á að umsækjendur um starf uppfylli. Gera skuli kröfu um doktorspróf á viðkomandi fræðasviði frá viðurkenndum háskóla, nema deild eða stofnun telji að því verði ekki við komið. Í fyrirliggjandi umsögn dómnefndarinnar er gerð ítarleg grein fyrir prófgráðum, fræðastörfum, rannsóknum og kennslu, ásamt stjórnunarreynslu og öðrum hæfnisþáttum allra umsækjendanna. Í umsögninni kemur fram, að því er varðar kæranda, að hún hafi verið doktorsnemi við Háskóla Íslands síðan 2022, en sé ekki lengur skráð í doktorsnám við skólann.
25. Svo sem að framan er rakið var áskilið í auglýsingu um starfið að umsækjandi hefði lokið doktorsprófi á tilteknum fræðasviðum. Telja verður að slík krafa af hálfu deildar eða stofnunar Háskóla Íslands eigi sér beina stoð í nefndri 34. gr. reglna fyrir Háskóla Íslands sem settar eru á grundvelli laga nr. 85/2008 um opinbera háskóla. Þar kemur fram að gera skuli kröfu um doktorspróf nema deild eða stofnun telji að því verði ekki við komið. Ekki verður séð að ómálefnalegt teljist að gerð hafi verið krafa um doktorspróf, en 5 umsækjendur höfðu lokið slíku prófi, svo sem áskilið var. Verður því fallist á með kærða að kærandi hafi ekki hlutrænt séð uppfyllt kröfur í auglýsingu og það hafi leitt til þess að umsókn kæranda um starfið hlaut ekki frekari framgang í ráðningarferlinu. Við mat á því hvort talið sé að ákvæði 19. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna hafi verið brotið skal tekið mið af menntun o.fl., sem kveðið er á um í reglum sem gilda um viðkomandi starf. Fallast má á það með kærða að það var óundanþægt skilyrði auglýsingar að umsækjendur þyrftu að hafa lokið doktorsprófi, sbr. 1. mgr. 41. gr. og 34. gr. reglna um Háskóla Íslands. Þar sem kærandi hafi ekki lokið slíku prófi hafi hún ekki uppfyllt hlutlægt skilyrði sem mælt er fyrir um í reglum um Háskóla Íslands. 
26. Með vísan til þessa verður ekki talið að kærandi hafi leitt líkur að því að sér hafi verið mismunað á grundvelli kyns við ráðningu í nefnt starf sérfræðings hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands.
27. Að öðru leyti áréttar kærunefnd að það er ekki hlutverk nefndarinnar að endurmeta kröfur sem atvinnurekandi gerir í auglýsingu um laust starf eða við ráðningu, svo lengi sem talið er að matið teljist málefnalegt og innan þess svigrúms sem atvinnurekandi hefur, sbr. athugasemdir við 19. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 150/2020, og sem áður er getið. Krafa kærða um að umsækjandi hafi lokið doktorsprófi, svo sem áskilið var í auglýsingu um starfið, kemur því ekki til endurskoðunar hjá kærunefndinni.
28. Það athugast að þau sjónarmið sem kærandi teflir fram og byggð eru á 28. gr. laga nr. 150/2020, um að hlutfall milli kvenna og karla skuli vera sem jafnast við skipan í nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga, á ekki við hér, sbr. 19. gr. laganna.
29. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á að kæranda hafi verið mismunað á grundvelli kyns við ráðningu í starf sérfræðings í rannsóknum á segulsviði jarðar og/eða eðlisfræði samspils sólar og jarðar við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Samkvæmt því verður ekki fallist á að kærði hafi gerst brotlegur við lög nr. 150/2020.

 

Ú r s k u r ð a r o r ð

Kærði, Háskóli Íslands, braut ekki gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, við ráðningu í starf sérfræðings hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. 

 

Andri Árnason

Maren Albertsdóttir

Anna Mjöll Karlsdóttir