Mál nr. 406/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 406/2025

Föstudaginn 26. september 2025

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 27. júní 2025, kærði B lögmaður, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 28. mars 2025, um að fella niður rétt hans til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun 14. janúar 2025 og var umsóknin samþykkt 27. febrúar 2025. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 28. mars 2025, var kæranda tilkynnt að réttur hans til atvinnuleysisbóta hefði verið felldur niður í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar með vísan til þess að hann hefði látið hjá líða að tilkynna stofnuninni um nauðsynlegar upplýsingar sem höfðu áhrif á rétt hans til atvinnuleysisbóta. Kæranda var jafnframt tilkynnt að hann hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 12. til 17. febrúar 2025, sem yrðu innheimtar samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 27. júní 2025. Með bréfi, dags. 2. júlí 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 1. ágúst 2025 og var hún kynnt lögmanni kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 12. ágúst 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar velferðarmála er þess krafist að ákvörðun Vinnumálastofnunar um niðurfellingu réttar kæranda til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði verði felld úr gildi í heild sinni. Vinnumálastofnun hafi tekið hina kærðu ákvörðun á grundvelli upplýsinga frá Fangelsismálastofnun um að kærandi hefði hafið afplánun refsidóms þann 12. febrúar 2025. Í kjölfar þess hafi Vinnumálastofnun talið að kærandi hefði þegið atvinnuleysisbætur án réttar á tímabilinu 12. til 17. febrúar 2025 og hefði auk þess vanrækt skyldu sína til að tilkynna um afplánunina. Ákvörðunin byggist á 53. gr. og 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar og innheimta ofgreiddra bóta, að fjárhæð 45.444 kr., auk 15% álags, samtals 52.261 kr., sé rökstudd með vísan til 3. mgr. 39. gr. sömu laga. Kærandi mótmæli þeim forsendum sem ákvörðun Vinnumálastofnunar byggist á, einkum þeirri staðhæfingu að hann hafi byrjað afplánun refsidóms þann 12. febrúar 2025.

Ákvörðun Vinnumálastofnunar sé byggð á röngum forsendum varðandi upphaf afplánunar refsidóms kæranda og skorti því efnislegan og réttan grundvöll. Samkvæmt 53. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar teljist einstaklingur sem sé sviptur frelsi sínu með dómi ekki tryggður samkvæmt lögunum á því tímabili sem refsingin standi yfir, hvort sem það sé í fangelsi eða samfélagsþjónustu. Til þess að ákvörðun um niðurfellingu bótaréttar á grundvelli þessa ákvæðis sé lögmæt verði hún að byggja á réttum og fullnægjandi staðreyndum.

Stjórnvöldum beri að rannsaka mál nægjanlega vel til að geta tekið rétta ákvörðun, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi ítrekað lagt áherslu á rannsóknarskyldu stjórnvalda sem felist í því að ákvarðanir verði að vera nægjanlega rökstuddar og byggðar á fullnægjandi gögnum. Dæmi um þetta megi finna í málum nefndarinnar nr. 232/2024, 413/2023, 420/2023 og 12/2024 þar sem ákvarðanir Vinnumálastofnunar hafi verið felldar úr gildi eða vísað til nýrrar meðferðar vegna skorts á rannsókn eða rökstuðningi. Þá segi í 88. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga, og umfjöllun í 15. gr. frumvarps til laga nr. 15/2016, að tilkynna skuli dómþola með minnst fjögurra vikna fyrirvara hvenær og hvar honum beri að mæta til afplánunar. Þetta undirstriki mikilvægi þess að upphaf afplánunar sé skýrlega staðfest.

Vinnumálastofnun hafi byggt ákvörðun sína á upplýsingum frá Fangelsismálastofnun um að kærandi hefði hafið afplánun þann 12. febrúar 2025. Sú staðhæfing sé hins vegar röng. Kærandi hafi ekki hafið afplánun refsidóms á þeim degi. Þar sem grundvallarforsenda ákvörðunar Vinnumálastofnunar, þ.e. upphaf afplánunar refsidóms þann 12. febrúar 2025, sé röng uppfylli kærandi ekki skilyrði 53. gr. laga nr. 54/2006 og eigi því rétt á atvinnuleysisbótum á umræddu tímabili. Ákvörðun Vinnumálastofnunar sé því byggð á rangri staðreynd sem geri hana ólögmæta. Það sé á ábyrgð Vinnumálastofnunar að tryggja að allar forsendur ákvarðana séu réttar og sannreyndar, sérstaklega þegar um íþyngjandi ákvarðanir sé að ræða.

Þar sem staðhæfing um upphaf afplánunar sé röng verði ekki byggt á því að kærandi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína eða að réttlætanlegt sé að leggja á hann álag vegna ofgreiðslna. Samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006 sé hægt að fella niður rétt til bóta í tvo mánuði ef einstaklingur láti hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar sem geti haft áhrif á rétt hans. Upplýsingaskylda bótaþega sé almennt skilgreind í 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. sömu laga, og feli í sér að tilkynna um allar breytingar á högum sem kunni að hafa áhrif á bótaréttinn. Ef engin afplánun refsingar hafi hafist á umræddum degi hafi hins vegar ekki orðið nein breyting á högum kæranda sem hann hefði átt að tilkynna um. Því sé engin lagaleg forsenda fyrir því að beita viðurlögum samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006.

Innheimta ofgreiddra bóta, auk 15% álags, sé byggð á 3. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Þótt fortakslaus skylda sé til að endurgreiða ofgreiddar bætur skuli álagið þó fellt niður ef hinn tryggði færi rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka sem leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar, sbr. síðasta málslið 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi í málum eins og nr. 43/2012, 49/2010 og 658/2021 fellt álag niður þegar mistök eða annmarkar hafi verið Vinnumálastofnun að kenna eða þegar kæranda verði ekki um kennt. Þá hafi í réttarframkvæmd, sbr. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 7484/2013 og dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2547/2015, verið lögð áhersla á að huglæg afstaða, þ.e. ásetningur, skipti máli við beitingu íþyngjandi viðurlagaákvæða, eins og 60. gr. laga nr. 54/2006. Þótt umrædd ákvörðun sé byggð á 59. gr., sem ekki krefjist ásetnings, sé ljóst að kæranda verði ekki kennt um þær röngu upplýsingar sem Vinnumálastofnun hafi byggt ákvörðun sína á. Álagið sé hugsað sem viðurlög við vanrækslu eða ábyrgð einstaklings en þar sem kærandi sé ekki ábyrgur fyrir þeim röngu upplýsingum sem hafi legið til grundvallar ákvörðun Vinnumálastofnunar ætti álagið eðlilega að falla niður, eðli málsins samkvæmt. Þar sem kærandi hafi ekki hafið afplánun refsidóms þann 12. febrúar 2025 hafi ekki verið um vanrækslu á upplýsingaskyldu af hans hálfu sem hefði getað valdið ofgreiðslu. Því sé óréttmætt að krefjast endurgreiðslu ofgreiddra bóta og enn síður að leggja á hann 15% álag.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt um greiðslur atvinnuleysisbóta með umsókn, dags. 14. janúar 2025. Með erindi, dags. 27. febrúar 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt og að útreiknaður bótaréttur væri 100%.

Þann 17. mars 2025 hafi kæranda verið sent erindi þar sem óskað hafi verið eftir skriflegum skýringum á afplánun hans á tímabilinu 12. til 17. febrúar 2025. Kæranda hafi verið veittur sjö virkra daga frestur til að skila inn skýringum og vottorði frá Fangelsismálastofnun fyrir viðkomandi tímabil. Þann sama dag hafi kærandi komið á þjónustuskrifstofu til að fá upplýsingar um eðli samskiptanna en hann hafi borið því við að hann hefði ekki rafræn skilríki. Kærandi hafi fengið útprentað bréf stofnunarinnar. Þá hafi kærandi komið aftur á þjónustuskrifstofu þann 25. mars 2025 til að staðfesta atvinnuleit og fengið í annað sinn útprentað bréf stofnunarinnar frá 17. mars 2025. Kærandi hafi jafnframt verið upplýstur munnlega um þau gögn sem óskað hafi verið eftir. Með erindi, dags. 28. mars 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að greiðslur atvinnuleysisbóta til hans hefðu verið stöðvaðar í tvo mánuði sökum þess að hann hafi hvorki upplýst Vinnumálastofnun um dvöl hans í fangelsi né skilaði umbeðnum gögnum. Sú ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar, sbr. 53. gr. laganna. Kærandi hafi jafnframt verið upplýstur um að ofgreiðsla hefði myndast vegna umrædds tímabils sem frelsissvipting hans hafi staðið yfir og honum gert að endurgreiða 52.261 kr, að meðtöldu álagi skv. 2. mgr. 39. gr.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Í 53. gr. laganna segi:

„Hver sá sem hefur verið sviptur frelsi sínu með dómi telst ekki tryggður samkvæmt lögum þessum á þeim tíma er hann tekur út refsingu sína í fangelsi. Hið sama á við um þann sem hefur verið sviptur frelsi sínu með úrskurði dómara eða tekur út refsingu sína í samfélagsþjónustu.“

Í greinargerð með frumvarpi til laganna segi í umfjöllun um 53. gr. m.a. að „sama gildi um þá sem sviptir eru frelsi sínu með úrskurði dómara, til dæmis úrskurði um gæsluvarðhald meðan á rannsókn máls stendur yfir. Verður ekki talið að einstaklingar séu í virkri atvinnuleit á sama tíma.“ Fyrir liggi upplýsingar frá Fangelsismálastofnun um frelsisviptingu kæranda á tímabilinu 12. til 17. febrúar 2025 en engar skýringar frá kæranda. Í kæru til úrskurðarnefndar sé þeirri staðhæfingu að um afplánun refsidóms sé að ræða mótmælt og tekið fram að ákvörðun stofnunarinnar um niðurfellingu bótaréttar sé byggð á hæpnum forsendum en einnig að rannsóknarskyldu hafi ekki verið fullnægt.

Að framangreindu virtu sé ljóst að kærandi hafi sætt frelsissviptingu á umræddu tímabili en forsenda kærunnar um að stofnuninni sé einvörðungu heimilt að beita ákvæði 53. gr. ef um refsidóma sé að ræða sé hafnað af hálfu Vinnumálastofnunar. Í ljósi athugasemda í kæru til nefndarinnar um rannsóknarskyldu bendi stofnunin á að kallað hafði verið eftir gögnum frá kæranda sem hafi verið virt að vettugi. Kærandi hafi ekki fært fram gögn sem bendi til þess að upplýsingar frá Fangelsismálastofnun um frelsissviptingu séu rangar. Vinnumálastofnun hafi því borið að ákvarða um stöðvun greiðslna atvinnuleysistrygginga á grundvelli 59. gr. en þar segi í 1. mgr. ákvæðisins:

„Sá sem lætur hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar skv. 14. gr. eða um annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila.“

Í ljósi alls þess sem hér hafi verið rakið, og þeirrar ríku skyldu sem hvíli á atvinnuleitendum til að upplýsa um allar breytingar sem verði á högum þeirra, sé það mat Vinnumálastofnunar að kærandi hafi ekki átt rétt til greiðslna á tímabilinu 12. til 17. febrúar 2025 skv. 53. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Þá beri kæranda að sæta viðurlögum á grundvelli 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar þar sem hann hafi ekki upplýst stofnunina um breytingar á högum sínum. Kæranda beri jafnframt að endurgreiða stofnuninni 52.261 kr., að meðtöldu álagi skv. 2. mgr. 39. gr

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um að fella niður rétt kæranda til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

Í 59. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um viðurlög við því að láta hjá líða að veita upplýsingar eða láta hjá líða að tilkynna um breytingar á högum. Ákvæði 1. mgr. 59. gr. er svohljóðandi:

„Sá sem lætur hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar skv. 14. gr. eða um annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila, sbr. þó 4. mgr. og 59. gr. a. Hið sama á við þegar hinn tryggði hefur látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunna að verða á högum hans á því tímabili sem hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum, sbr. 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. Skal honum jafnframt verða gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur skv. 39. gr.“

Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 54/2006 skal sá sem telst tryggður á grundvelli laganna upplýsa Vinnumálastofnun um allar breytingar sem kunna að verða á högum hans á þeim tíma er hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögunum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögunum, svo sem um námsþátttöku, tekjur sem hann fær fyrir tilfallandi vinnu og hversu lengi vinnan stendur yfir. Í 2. mgr. 14. gr. laganna kemur einnig fram að hinn tryggði skuli tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunna að verða á vinnufærni hans eða aðstæðum að öðru leyti samkvæmt 1. mgr., þar á meðal um tilfallandi veikindi, án ástæðulausrar tafar.

Í máli þessu liggur fyrir að Vinnumálastofnun fékk þær upplýsingar frá Fangelsismálastofnun ríkisins að kærandi hefði verið í afplánun/varðhaldi á tímabilinu 12. til 17. febrúar 2025. Kæranda var gefinn kostur á að veita skýringar á þeim upplýsingum og sérstaklega var óskað eftir vottorði frá Fangelsismálastofnun um tímabil afplánunar. Engin gögn bárust frá kæranda. Í kæru til úrskurðarnefndarinnar er vísað til þess að upphaf afplánunarinnar sé ekki rétt en engin gögn lögð fram því til staðfestingar. Úrskurðarnefndin telur því ekki ástæðu til að rengja framangreindar upplýsingar sem Vinnumálastofnun fékk frá Fangelsismálastofnun. Að mati úrskurðarnefndarinnar er ljóst að upplýsingar um afplánun refsidóms falla undir upplýsingar sem hafa áhrif á rétt til atvinnuleysisbóta og nauðsynlegt er að tilkynna um, enda eitt af skilyrðum fyrir því að vera tryggður samkvæmt lögum nr. 54/2006 að vera í virkri atvinnuleit, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna. Í því felst meðal annars að hafa vilja og getu til að taka starfi án sérstaks fyrirvara og hafa vilja og getu til að taka þátt í vinnumarkaðsaðgerðum sem standa til boða, sbr. d. og h. liði 1. mgr. 14. gr. Ljóst er að það skilyrði er ekki uppfyllt þegar um afplánun refsidóms er að ræða.

Í ljósi upplýsingaskyldu 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. laga nr. 54/2006 verður fallist á það með Vinnumálastofnun að kærandi hafi brotið gegn skyldum sínum er hann tilkynnti stofnuninni ekki að hann hefði verið í afplánun/varðhaldi. Í 1. mgr. 59. gr. laga nr. 54/2006 er skýrt kveðið á um beitingu viðurlaga við slíku broti.

Mál þetta lýtur einnig að þeirri ákvörðun Vinnumálastofnunar að innheimta ofgreiddar bætur vegna þeirra daga sem kærandi var í afplánun. Í 39. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um leiðréttingu á atvinnuleysisbótum. Þar segir í 2. mgr. að hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur samkvæmt 32. eða 33. gr. laganna en hann hafi átt rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða af öðrum ástæðum beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið, að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildi um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hafi fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Í sömu málsgrein segir einnig að fella skuli niður álagið samkvæmt málsgreininni færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.

Samkvæmt framangreindu er ljóst að endurkröfuheimild Vinnumálastofnunar er meðal annars bundin við það að einstaklingur hafi fengið greiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Þegar kærandi var í afplánun dagana 12. til 17. febrúar 2025 var hann ekki tryggður samkvæmt lögum nr. 54/2006, sbr. 53. gr. laganna. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna er fortakslaust að því er varðar skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar bætur. Aftur á móti skal fella niður 15% álag færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leitt hafi til ákvörðunar Vinnumálastofnunar. Líkt og áður greinir tilkynnti kærandi ekki sjálfur Vinnumálastofnun um framangreinda afplánun og er því að mati úrskurðarnefndarinnar ekki tilefni til að fella niður álagið sem stofnunin lagði á endurgreiðslukröfuna.

Með vísan til framangreinds er hin kærða ákvörðun staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 28. mars 2025, um að fella niður rétt A, til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir