Nr. 679/2025 Úrskurður

Hinn 10. september 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 679/2025

í stjórnsýslumálum nr. KNU25070148 og KNU25070149

Kærur [...], [...]og barna

Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 10. júlí 2025 bárust kærunefnd útlendingamála sjálfkrafa kærur, samkvæmt 3. málsl. 7. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, á ákvörðunum Útlendingastofnunar um að taka ekki til efnismeðferðar hér á landi umsóknir karlmanns að nafni [...], fd. [...], ríkisborgara Jórdaníu (hér eftir M), og konu að nafni [...], fd. [...], ríkisborgara Palestínu (hér eftir K) og barna þeirra [...], fd. [...] (hér eftir A), [...], fd. [...] (hér eftir B) og [...], fd. [...] (hér eftir C), ríkisborgarar Jórdaníu, um alþjóðlega vernd og vísa þeim frá landinu.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal nefndin meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju til þeirrar stofnunar sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort taka eigi mál kærenda og barna þeirra til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 36. gr. laganna. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt.

Kærendur gera kröfu um að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að umsóknir þeirra verði teknar til efnismeðferðar samkvæmt ákvæðum 36. gr. laga um útlendinga. Þá er gerð krafa um að kæra fresti réttaráhrifum. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga frestar kæra réttaráhrifum.

Málsmeðferð

Samkvæmt framburði kærenda komu þau og börn þeirra hingað til lands í febrúar 2025. M hafi þá farið af landinu en K og börnin dvalið hér ásamt fjölskyldu hennar sem stödd sé á landi. K ásamt A, B og C lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi 18. mars 2025. Þá lagði M fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 28. apríl 2025. Við leit í upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir (e. Visa Information System, VIS) kom í ljós að kærendur voru með vegabréfsáritanir til Búlgaríu fyrir ferðamenn. Var því send beiðni um viðtöku kærenda og umsókna þeirra til yfirvalda þar í landi á grundvelli 2. eða 3. mgr. 12. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir Dyflinnarreglugerðin). Dagana 22. maí og 25. júní 2025 samþykkti Búlgaría viðtöku kærenda og umsókna þeirra á grundvelli 4. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem kærendur höfðu fengið útgefnar vegabréfsáritanir þar í landi. Kærendur komu m.a. til viðtals hjá Útlendingastofnun 27. mars og 12. maí 2025, ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 10. júlí 2025 að taka umsóknir kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að þeim skyldi vísað frá landinu. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærendur og börn þeirra yrðu send til endursendingarríkis. Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum barnanna kom fram að það væri niðurstaða stofnunarinnar, með vísan til niðurstöðu í málum foreldra þeirra, að gættum ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, laga um útlendinga og barnaverndarlaga nr. 80/2002, að hagsmunum þeirra væri ekki stefnt í hættu með því að þau fylgi foreldrum sínum til Búlgaríu. Ákvarðanirnar voru birtar fyrir kærendum sama dag og bárust kærunefnd greinargerðir kærenda 24. júlí 2025 ásamt fylgigögnum. Þá bárust frekari upplýsingar frá kærendum 6. ágúst 2025.

Greinargerðir til kærunefndar

Farið hefur verið yfir greinargerðir kærenda og mat lagt á öll sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðanna.

Í greinargerðum kemur fram að M sé fæddur í Jórdaníu og hafi búið þar alla sína tíð fyrir utan fjögur ár í Sádi-Arabíu frá 2010 til2014. K hafi ekki ríkisfang í neinu landi og hafi ekki rétt til dvalar neins staðar. Ekki sé rétt að K sé með jórdanskan ríkisborgararétt en ferðaskilríki hennar hafi ekki vegabréfsnúmer. Jafnframt hafi K lagt fram gögn sem sýni fram á tengsl hennar við Palestínu. Fjölskylda K sé búsett hér á landi. K glími við heilsubrest en hún sé haldin kvíða og svefnleysi. K hafi verið flutt með sjúkrabíl á Landspítala vegna veikinda sinna. M hafi tvisvar fengið heilablóðfall og eftir komuna til Íslands hafi hann fundið bletti á andliti og haft tíða höfuðverki sem hafi versnað. Þá sé andleg heilsa hans slæm. Jafnframt glími börn kærenda við heilsubresti en K hafi lýst því að A væri með exem, tannvandamál og óheilbrigð bein. Þá sé B með lélega sjón, tannvandamál og óheilbrigð bein. C sé með lungnabólgu eða lungnasýkingu auk þess sem hann glími við röskun á talþroska. Kærendur hafi ítrekað reynt að fá ríkisborgararétt fyrir K í Jórdaníu en það hafi ekki tekist og telji M það vera vegna tengsla hennar við Palestínu en þau hafi upplifað fordóma vegna þess. Kærendur telji að ekki liggi fyrir að öryggi og grundvallarréttindi þeirra og barnanna verði tryggð við meðferð umsókna þeirra um alþjóðlega vernd verði þau send til Búlgaríu. Vísa kærendur til þess að aðstæður í móttökumiðstöðvum, aðgengi að heilbrigðisþjónustu, fjárhags- og mataraðstoð sé ófullnægjandi fyrir einstaklinga í þeirra stöðu þar í landi. Byggja kærendur á því að meta þurfi þessa þætti með hliðsjón af heilsufari þeirra. Jafnframt þurfi að horfa sérstaklega til hagsmuna barnanna sem séu ung að árum og glími við heilsubrest. Ávallt skuli hafa það sem barni sé fyrir bestu í forgangi þegar stjórnvöld geri ráðstafanir sem varði börn, sbr. 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013 og 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga. Íslensk stjórnvöld hafi skuldbundið sig til að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefjist, sbr. 2. mgr. 3. gr. samningsins og tryggja að börn megi lifa og þroskast, sbr. 6. gr. samningsins. Með vísan til framangreinds telja kærendur að mál þeirra skuli tekin til efnismeðferðar með vísan til ákvæðis 42. gr. laga um útlendinga, sbr. 3. mgr. 36. gr. laganna. Vísa kærendur til meginreglunnar um bann við endursendingu þangað sem líf og frelsi fólks kunni að vera í hættu. Enn fremur sé nauðsynlegt að mál þeirra verði að fullu rannsökuð áður en ákvarðanir séu teknar þannig að fullnægjandi gögn liggi fyrir um heilsufar þeirra.

Í tölvubréfi frá kærendum, dags. 6. ágúst 2025, kemur m.a. fram að K sé barnshafandi og andlegt ástand hennar sé viðkvæmt. Fjölskylda K sé búsett hér á landi en hún treysti á stuðning þeirra. Þá byggja kærendur á því að Búlgaría sé ekki öruggt land fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Kærendur vísa jafnframt til fjölskyldutengsla K. Þá fjalla kærendur um 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar og telja að ákvæðið eigi við í málum þeirra.

Umsókn um alþjóðlega vernd

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda og reglugerða og tilskipana Evrópusambandsins er varða landamæraeftirlit og umsóknir um alþjóðlega vernd eftir því sem tilefni er til.

Ákvæði laga um útlendinga, reglugerðar um útlendinga sem og önnur ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem máli skipta við úrlausn umsókna kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd verða reifuð í viðeigandi köflum hér að neðan.

Aðstæður kærenda og barna þeirra

Kærendur eru hjón á [...]sem eru stödd hér á landi með börnum sínum þremur sem eru [...], [...]og [...]árs. Samkvæmt gögnum málsins hlutu kærendur vegabréfsáritanir til Búlgaríu fyrir ferðamenn 29. janúar 2025 með gildistíma frá 20. febrúar til 13. mars 2025. Kærendur hafi verið búsett í Jórdaníu undanfarin ár en M hafi einnig verið búsettur í Sádi-Arabíu á árunum 2010 til 2014. Kærendur komu saman hingað til lands, með millilendingu í Búdapest, í febrúar árið 2025 og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd dagana 18. mars og 28. apríl 2025. K og börnin hafi dvalið hjá fjölskyldu hennar frá komunni til landsins og fram að framlagningu umsókna þeirra um alþjóðlega vernd en óvíst sé hvar M hafi dvalið þar til hann lagði fram sína umsókn. Kærendur hafi aldrei komið til Búlgaríu og þekki ekki til kerfis fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd þar í landi. Kærendur vilji frekar búa á Íslandi þar sem fjölskylda K sé búsett hér á landi. K greindi frá því að líkamlega væri hún við góða heilsu en glími við svefnleysi og streitu. M hafi að eigin sögn tvisvar fengið heilablóðfall og eftir komuna til Íslands hafi hann fundið bletti á andliti og hafi haft tíða höfuðverki sem hafi versnað. Þá væri andleg heilsa hans slæm. A væri með exem og tannvandamál sem raski nætursvefni hans auk þess sem hann sé með vandamál í beinum. B sé með sjónvandamál, tannvandamál og vandamál í beinum. Þá sé C með lungnabólgu sem þarfnist meðferðar og sé með málþroskaröskun. Í göngudeildarskrá Landspítala, dags. 2. apríl til 18. júlí 2025, kemur m.a. fram að K sé barnshafandi. Þá hafi K farið í hungurverkfall í kjölfar neikvæðrar niðurstöðu Útlendingastofnunar og mætt á bráðamóttöku 17. júlí 2025. Hún hafi verið úrskrifuð samdægurs þar sem hún hafi ekki verið talin bráðveik. K hafi verið send heim með kvíðalyf og henni gefinn tími hjá sálfræðingi hjá heilsugæslu.

Kærendum var leiðbeint í viðtölum hjá Útlendingastofnun, 27. mars og 12. maí 2025, um mikilvægi öflunar gagna um heilsufar, sem þau teldu hafa þýðingu fyrir mál sín, og um að afla skriflegra upplýsinga og leggja fram við meðferð málanna hjá Útlendingastofnun. Þá var kærendum jafnframt leiðbeint með tölvubréfi nefndarinnar 11. júlí 2025 um framlagningu frekari gagna í málinu. Frekari heilsufarsgögn bárust með greinargerðum kærenda. Með vísan til fyrrgreindrar málsmeðferðar og þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu eru mál kærenda og barna þeirra nægjanlega upplýst hvað varðar heilsufar og aðra þætti varðandi einstaklingsbundnar aðstæður þeirra. Þá er ekkert sem bendir til þess að frekari gögn um heilsufar kærenda og barna þeirra geti haft áhrif á niðurstöðu málsins.

Réttarstaða barna kærenda

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með það sem því sé fyrir bestu að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og að tekið sé tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni.

Farið hefur verið yfir gögn málsins, þ. á m. viðtöl við kærendur hjá Útlendingastofnun. Gögn málsins bera ekki annað með sér en að börnin séu almennt við góða heilsu og eigi í góðum tengslum við foreldra sína. Allt bendir til þess að hagsmunum barnanna sé best borgið með því að tryggja rétt fjölskyldunnar til að vera saman og að réttarstaða barnanna verði ákvörðuð í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Börnin eru í fylgd foreldra sinna og verður því tekin afstaða til mála fjölskyldunnar í einum úrskurði.

Niðurstaða um 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema:

c. heimilt sé að krefja annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um alþjóðlega vernd sem lögð er fram hér á landi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda.

Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar koma fram viðmið, í ákveðinni forgangsröð, um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á umsókn um alþjóðlega vernd. Samþykki Búlgaríu á umsóknum kærenda og barna þeirra er byggt á 4. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem kærendur hafa fengið útgefnar vegabréfsáritanir þar í landi. Af þeim sökum skulu kærendur og börn þeirra endursend til Búlgaríu enda bera búlgörsk yfirvöld ábyrgð á umsóknum þeirra samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni.

Í tölvubréfi kærenda til kærunefndar, dags. 6. ágúst 2025, er m.a. vísað til 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar en samkvæmt ákvæðinu er aðildarríki heimilt að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar þrátt fyrir að annað ríki beri ábyrgð á henni á grundvelli þeirra viðmiða sem fram komi í reglugerðinni. Kærendur vísa til þess að K sé barnshafandi og ríkisfangslaus auk þess sem fjölskyldunnar bíði óöruggar aðstæður í Búlgaríu. Jafnframt eigi K fjölskyldu hér á landi.

Lagt hefur verið mat á einstaklingsbundnar aðstæður kærenda og barna þeirra og aðstæður í endursendingarríki og hvort taka beri umsóknir þeirra til efnismeðferðar á þeim grunni. Kærendur hafa engin gögn lögð fram varðandi tengsl hennar við fjölskyldu hér á landi önnur en framburð sinn. Verður ekki talið að ákvæði 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar eigi við í málinu og er málsástæðu kærenda hvað það varðar því hafnað. Áréttað skal að samkvæmt orðalagi 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal umsókn um alþjóðlega vernd samkvæmt 37. gr. laganna tekin til efnismeðferðar nema aðstæður í a – d-lið ákvæðisins eigi við um umsóknina. Af því orðalagi er ljóst að stjórnvöldum beri skylda til að beita ákvæðum a – d-liðar 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga eigi þau við. Þá eru íslensk stjórnvöld jafnframt bundin af jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga við mat á því hvort umsókn skuli tekin til efnismeðferðar.

Landaupplýsingar

Lagt hefur verið mat á aðstæður og málsmeðferð í Búlgaríu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum og gögnum:

• 2024 Country Reports on Human Rights Practices: Bulgaria (U.S. Department of State, 18. ágúst 2025);
• 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Bulgaria (U.S. Department of State, 22. apríl 2024);
• Amnesty International Report 2024/25 – Bulgaria (Amnesty International, 28. apríl 2025);
• Asylum Information Database National Country Report: Bulgaria (European Council on Refugees and Exiles, 27. mars 2025);
• Freedom in the World 2025 – Bulgaria (Freedom House, 26. febrúar 2025);
• Vefsíða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (https://help.unhcr.org/bulgaria/);
• Report on refugee health Assessment of the Bulgarian health system’s needs within the context of the crisis in Ukraine (World Health Organization, 2023) og
• Vefsíða útlendingastofnunar Búlgaríu (www.aref.government.bg).

Búlgaría er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins og því bundið af reglum sambandsins við málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.a.m. tilskipunum sambandsins um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd nr. 2013/32/EU, um móttökuaðstæður nr. 2013/33/EU og um lágmarksviðmið til þess að teljast flóttamaður nr. 2011/95/EU. Búlgaría er aðili að Evrópuráðinu og hefur fullgilt mannréttindasáttmála Evrópu. Búlgaría hefur fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og samninga Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og barnasáttmálann. Auk þess hefur Búlgaría undirritað samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi og að draga úr ríkisfangsleysi. Þá er ríkið aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna.

Í skýrslu European Council on Refugees and Exiles (ECRE), frá árinu 2025 og á vefsíðu Flóttamannastofnunar, kemur fram að hægt sé að leggja fram umsóknir um alþjóðlega vernd á landamærum landsins, hjá flóttamannastofnun ríkisins, (e. specialised asylum administration, SAR) hjá hvaða ríkisstofnun sem er í Búlgaríu, sem beri skylda til þess að koma umsókn til flóttamannastofnunar ríkisins án tafar eða í varðhaldsbúðum fyrir útlendinga (e. immigration detention center, SCTAF). SAR beri ábyrgð á meðferð umsókna um alþjóðlega vernd og móttökuskilyrðum umsækjenda þar í landi. Þegar umsókn um alþjóðlega vernd hafi verið lögð fram séu umsækjendur boðaðir í viðtal hjá SAR að viðstöddum túlki, þar sem farið sé yfir aðstæður þeirra og ástæður umsóknar. Allir umsækjendur um alþjóðlega vernd fái sérstakt skráningarkort við upphaf málsmeðferðar sem heimili dvöl í landinu á meðan málsmeðferðinni standi. Fái umsækjandi synjun á umsókn um alþjóðlega vernd hafi hann kost á að kæra niðurstöðuna til héraðsdómstóla innan fjórtán daga. Þeim dómi sé hægt að áfrýja til stjórnsýsludómstóls (e. Supreme Administrative Court, SAC) og frestar kæra réttaráhrifum. Umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi ekki rétt á gjaldfrjálsri lögfræðiþjónustu á fyrsta stjórnsýslustigi. Þá eigi umsækjendur á áfrýjunarstigi einungis rétt á lögfræðiþjónustu á vegum ríkisins eftir að mál hefur verið höfðað. Fram að því geti umsækjendur um alþjóðlega vernd þó óskað eftir gjaldfrjálsri aðstoð frá Helsinki nefndinni (e. Helsinki Committee) sem séu samstarfsaðilar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Þar geti umsækjendur um alþjóðlega vernd nálgast gjaldfrjálsa lögfræðiráðgjöf, þ. á m. lögfræðiaðstoð í dómsmálum.

Í skýrslu ECRE kemur fram að í móttökumiðstöðvum fari fram skráning, læknisskoðanir og framkvæmd umsókna um alþjóðlega vernd. Búlgörsk lög kveði á um að umsækjendur eigi rétt á skráningarkorti á meðan málsmeðferð standi en það þjóni þeim tilgangi að staðfesta réttinn til að dvelja á yfirráðasvæði ríkisins á meðan málsmeðferð standi. Þá sé kortið staðfesting á aðgangi að þeim réttindum sem umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti í umsóknarferlinu. Samkvæmt búlgörskum lögum eigi umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á grunnþjónustu líkt og húsnæði, mataraðstoð, félagslegri aðstoð, sálfræðiaðstoð, sjúkratryggingu og heilbrigðisþjónustu. Frá árinu 2015 hafi umsækjendur þó aðeins notið húsaskjóls, mataraðstoðar og grunnheilbrigðisþjónustu á meðan á málsmeðferð standi, þar sem engin frekari réttindi séu tryggð eða veitt af stjórnvöldum í reynd. Í skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar frá árinu 2023 kemur fram að barnshafandi umsækjendum um alþjóðlega vernd sé tryggður réttur til heilbrigðisþjónustu á meðgöngu og við fæðingu auk mæðra- og ungbarnaverndar.

Í skýrslu ECRE kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi rétt á sömu heilbrigðisþjónustu og ríkisborgarar Búlgaríu. Samkvæmt lögum í Búlgaríu sé útlendingayfirvöldum skylt að standa straum af sjúkratryggingagjöldum í fjárhagsáætlun sinni. Í reynd hafi umsækjendur um alþjóðlega vernd aðgang að tiltækri heilbrigðisþjónustu en standi frammi fyrir sömu hindrunum og búlgarskir ríkisborgarar vegna almennt versnandi ástands innan heilbrigðiskerfis landsins, sem glími við fjárhagsskort. Umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi aðgang að atvinnumarkaði landsins þremur mánuðum frá því að umsókn sé lögð fram og megi starfa þar í landi meðan beðið sé eftir niðurstöðu umsóknarinnar. SAR gefi út leyfi til atvinnu eftir að skrifleg umsókn berst til móttökumiðstöðva þar sem viðkomandi sé vistaður. Atvinnuleyfi veiti umsækjendum rétt til ýmis konar atvinnu, félagslegra bóta og atvinnuleysisbóta. Jafnframt kemur fram að börn umsækjenda um alþjóðlega vernd sé tryggður réttur til menntunar samkvæmt landslögum án aldurstakmarkana. Ákvæðið tryggi fullan aðgang að gjaldfrjálsri menntun í ríkisreknum skólum ásamt starfsmenntun.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2024 kemur fram að lög í Búlgaríu leggi bann við mismunun á grundvelli kynþáttar, uppruna og þjóðernis. Brot á grundvelli kynþáttar sé refsivert samkvæmt þarlendum refsilögum og sé það virt til refsiþyngingar sé brot framið á þeim grundvelli. Mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernis hvað varðar atvinnu, menntun eða aðra félagslega þætti geti varðað sektum. Fram kemur í skýrslunni að stjórnvöld í Búlgaríu framfylgi lögunum ekki með nægilega skilvirkum hætti. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að samkvæmt mannréttindasamtökum hafi m.a. málum sem varði svokallaðar push back aðgerðir, ofbeldi, rán og niðrandi aðgerðir yfirvalda við landamæri Tyrklands gagnvart innflytjendum og umsækjendum um alþjóðlega vernd fjölgað til muna. Fram kemur í skýrslunni að löggæslan sé virk og skilvirkar aðferðir séu til staðar til að rannsaka og refsa fyrir afbrot. Umboðsmaður Búlgaríu rannsaki kvartanir einstaklinga gagnvart þarlendum stjórnvöldum um meint mannréttindabrot. Yfirvöld hafi gert ráðstafanir til að bera kennsl á, rannsaka, lögsækja og refsa opinberum starfsmönnum sem hafi gerst sekir um mannréttindabrot og spillingu en aðgerðir stjórnvalda hafi verið ófullnægjandi og refsileysi gagnvart þeim vandamál.

Niðurstaða um 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef beiting 1. mgr. mundi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr., t.d. vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til, skal taka umsókn til efnismeðferðar.

Í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga segir að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr. Við túlkun á inntaki 42. gr. laga um útlendinga er rétt að líta til þess að ákvörðun um brottvísun eða frávísun, sem setur einstakling í raunverulega hættu á að verða fyrir pyndingum, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, er í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Við túlkun 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi túlkun hans á 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þá skal hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem Evrópudómstóllinn setur fram í dómum sínum að því leyti sem þær eru til skýringar á alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins og eru samhljóma þeim, með þeim skýra fyrirvara að dómar Evrópudómstólsins á þessu réttarsviði eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Í 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi er að finna sambærilegt ákvæði og í 3. gr. mannréttindasáttmálans.

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópudómstólsins leiðir að þrátt fyrir að ríki hafi rétt til að stjórna hverjir dvelji á landsvæði þeirra geti flutningur einstaklings til annars ríkis falið í sér brot á banni við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta á við ef veruleg ástæða er til að ætla að viðkomandi sé í raunverulegri hættu á að sæta meðferð sem sé andstæð ákvæðinu.

Meðferð og aðbúnaður umsækjenda um alþjóðlega vernd í endursendingarríki þurfa að ná tilteknu alvarleikastigi til að fela í sér brot gegn banninu. Því alvarleikastigi er náð þegar sinnuleysi stjórnvalda ríkisins hefur þær afleiðingar að einstaklingur, sem að öllu leyti er háður stuðningi þess, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann getur ekki mætt grundvallarþörfum sínum og grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Það eitt að efnahagsstaða einstaklings versni verulega við brottvísun eða frávísun frá aðildarríki telst ekki nægjanlegt til að teljast vanvirðandi meðferð. Þá er ríkjum ekki skylt að sjá þeim sem njóta alþjóðlegrar verndar eða dvalarleyfis fyrir húsnæði eða fjárhagsaðstoð sem geri þeim kleift að viðhalda ákveðnum lífskjörum.

Samkvæmt dómum Evrópudómstólsins skal framkvæmd Dyflinnarreglugerðarinnar vera í samræmi við 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi, sbr. 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Lög Evrópusambandsins eru byggð á grundvallarforsendunni um gagnkvæmt traust, þ.e. að gildi og lög sambandsins séu viðurkennd og virt í hverju aðildarríki og að réttarkerfi aðildarríkjanna veiti sambærilega og virka vernd þeirra grundvallarréttinda sem sáttmáli Evrópusambandsins mælir fyrir um. Dyflinnarreglugerðin er byggð á gagnkvæmu trausti og markmið hennar er að afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd sé skilvirk til hagsbóta fyrir umsækjendur og aðildarríki samstarfsins. Samkvæmt framangreindu samrýmist meðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd í aðildarríkjum Dyflinnarsamstarfsins þeim kröfum sem sáttmáli Evrópusambandsins um grundvallarréttindi, flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna og Mannréttindasáttmáli Evrópu gera.

Kærendur byggja á því að öryggi og grundvallarréttindi þeirra og barnanna verði ekki tryggð við meðferð umsókna þeirra um alþjóðlega vernd verði þau send til Búlgaríu. Vísa kærendur til þess að aðstæður í móttökumiðstöðvum, aðgengi að heilbrigðisþjónustu, fjárhags- og mataraðstoð sé ófullnægjandi fyrir einstaklinga í þeirra stöðu þar í landi. Kærendur hafa jafnframt borið fyrir sig fordóma í heimaríki. Þá sé K barnshafandi en þær upplýsingar hafi ekki legið fyrir hjá Útlendingastofnun.

Samkvæmt framangreindum landaupplýsingum eiga umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á húsnæði, mataraðstoðar og grunnheilbrigðisþjónustu á meðan á málsmeðferð standi. Jafnframt eigi umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á fæðingaraðstoð auk mæðra- og ungbarnaverndar. Málsástæður kærenda um ríkisfangsleysi K og mismunun í heimaríki M og barnanna vegna þess hafa ekki þýðingu enda miðast rannsókn málsins við það hvort búlgörsk yfirvöld muni taka við umsóknum kærenda og barna þeirra og hvort endursending þeirra þangað sé andstæð banni við endursendingu, sbr. 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Tekið skal fram að kærendur geti borið þær málsástæður fyrir sig við búlgörsk yfirvöld þegar umsóknir þeirra eru teknar til skoðunar þar í landi. Verður ekki talið að þær aðstæður sem kærendur hafi borið fyrir sig nái því alvarleikastigi að teljast ofsóknir eða ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð þannig að til skoðunar komi að beita 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Þá er athygli vakin á dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, m.a. í máli M.T. og aðrir gegn Svíþjóð nr. 22105/18 frá 20. október 2022. Í dómnum er vísað til þeirrar meginreglu að þrátt fyrir að barni muni vegna betur í einu aðildarríki mannréttindasáttmálans en öðru teljist það ekki falla undir hugtakið bestu hagsmunir barnsins.

Litið hefur verið til einstaklingsbundinna aðstæðna kærenda og barna þeirra í endursendingarríki með hliðsjón af aðstæðum umsækjenda um alþjóðlega vernd þar í landi, sbr. gögn málsins og framangreindar landaupplýsingar. Ekkert bendir til að endursending kærenda og barna þeirra til ríkisins sé í andstöðu við 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá benda öll gögn til þess að kærendur hafi raunhæf úrræði í Búlgaríu, bæði að landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggja að þau verði ekki send áfram til annars ríkis þar sem líf þeirra eða frelsi kunni að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.

Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður og móttökuskilyrði í Búlgaríu og einstaklingsbundinna aðstæðna kærenda og barna þeirra, hefur ekki verið sýnt fram á að þau eigi á hættu meðferð sem gangi gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Synjun á efnismeðferð umsókna kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd og flutningur þeirra til endursendingarríkis leiðir því ekki til brots gegn 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt framansögðu verða umsóknir kærenda og barna þeirra ekki teknar til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Frávísun

Kærendur og börn þeirra lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd dagana 18. mars og 28. apríl 2025. Eins og að framan greinir hafa umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd verið synjað um efnismeðferð og hafa þau því ekki tilskilin leyfi til dvalar. Verður kærendum og börnum þeirra því vísað frá landinu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 106. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. og 5. mgr. 106. gr. laganna, enda bendir allt til þess að þau hafi verið hér á landi í innan við níu mánuði þegar málsmeðferð umsókna þeirra hófst hjá Útlendingastofnun.

Kærendur og börn þeirra skulu flutt til Búlgaríu innan tilskilins frests nema ákveðið verði að fresta réttaráhrifum úrskurðar þessa að kröfu kærenda, sbr. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga.

Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur nefndin þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur nefndin tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

 

Úrskurðarorð:

 

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru staðfestar.

 

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed.

 

Valgerður María Sigurðardóttir                              Vera Dögg Guðmundsdóttir