Mál nr. 484/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 484/2025
Mánudaginn 13. október 2025

A

gegn

B

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Kári Gunndórsson lögfræðingur, Björn Jóhannesson lögfræðingur og Helgi Viborg sálfræðingur.

Með kæru, dags. 11. ágúst 2025, kærði C lögfræðingur, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun B, dags. 14. júlí 2025, um að loka máli samkvæmt 1. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 (bvl.) vegna sonar kæranda, D.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Drengurinn, D er X ára gamall. Kærandi er móðir drengsins og lýtur hann forsjá hennar. Vegna, umsjárþyngdar getur drengurinn ekki búið hjá móður sinni.

Málið hófst með tilkynningu sem barst B þann 27. maí 2025 frá Umhyggju f.h. móður varðandi alvarlega vanlíðan sonar kæranda í búsetuúræðinu E.

Með hinni kærðu ákvörðunum, dags. 14. júlí 2025, lokaði barnaverndarþjónustan máli drengsins.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála þann 11. ágúst 2025. Með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 12. ágúst 2025, var óskað eftir greinargerð B ásamt gögnum málsins. Greinargerð B barst nefndinni með bréfi, dags. 27. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 27. ágúst 2025, var greinargerðin send kæranda til kynningar. Athugasemdir kæranda bárust úrskurðarnefndinni með bréfi, dags. 10. september 2025 og voru þær sendar B til kynningar með bréfi, dags. 17. september 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

 

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi krefst þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og lagt verði fyrir B að halda meðferð málsins áfram og að drengurinn fari í fóstur til fyrrverandi fósturfjölskyldu sinnar og núverandi stuðningsfjölskyldu sinnar í samræmi við barnaverndarlög nr. 80/2002.

Þann 27. maí 2025 hafi B verið tilkynnt um slæma líðan ungs fjölfatlaðs drengs í búsetuúrræðinu E. Með tilkynningunni hafi áhyggjum verið komið á framfæri við Barnavernd og óskað eftir því að drengnum yrði komið fyrir í fóstur hjá fyrrverandi fósturfjölskyldu sinni en slík ráðstöfun væri í samræmi við óskir drengsins, móður, fagaðila og fósturfjölskyldu.

Í kjölfar könnunar á málinu hafi verið ákveðið að loka því þrátt fyrir að öll gögn málsins bentu til þess að drengnum liði ekki vel í úrræðinu og væri þar hætta búin. Í málinu liggur skýrt fyrir að móðir hefur afsalað sér umsjá drengsins þar sem hún hefur ekki tök á að annast hann ein síns liðs heima við og að fyrrverandi fósturforeldrar drengsins (og núverandi stuðningsfjölskylda hans) vildu taka hann til sín í fóstur.

Markmið barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skal við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við, sbr. 2. gr. laganna.

Samkvæmt 16. gr. sömu laga sé öllum skylt að tilkynna til barnaverndarþjónustu ef þeir hafa ástæðu til að ætla að barn:

a. búi við óviðunandi uppeldisaðstæður,

b. verði fyrir ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi eða

c. stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu.

Með tilkynningu I, til B þann 27. maí 2025 hafi barnverndin verið upplýst um að fjölfatlaður drengur í búsetuúrræði sveitarfélagsins væri að sýna sjálfskaðandi hegðun og depurð. Ljóst hafi verið af tilkynningunni að í úrræðinu væri drengurinn að stofna heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu.

Samkvæmt 22. gr. laga nr. 80/2002 sé markmið könnunar máls að afla nauðsynlegrar upplýsinga um aðstæður barns og meta þörf fyrir úrræði samkvæmt ákvæðum laganna, allt í samræmi við hagsmuni og þarfir barnsins. Í því skyni skal kappkosta að afla sem gleggstra upplýsinga um hagi barns, svo sem andlegt og líkamlegt ásigkomulag, tengsl við foreldra eða aðra, hagi foreldra, aðbúnað barns á heimili, skólagöngu, hegðun og líðan þess. Leita skal aðstoðar sérfræðinga eftir því sem þörf krefur.

Við könnun málsins hjá B hafi eingöngu verið rætt við móður drengsins áður en hún vissi að könnun málsins væri hafin, F fyrrverandi fósturmóður drengsins, G málstjóra og H deildarstjóra í E.

Kærandi telji ljóst að könnun málsins hafi ekki verið í samræmi við 22. gr. bvl. þar sem ekki hafi verið aflað allra þeirra upplýsinga sem vörpuðu ljósi á andlegt ásigkomulag drengsins sem og óskir hans en einnig hafi hvorki verið rætt við fagaðila í sérskóla drengsins í Í, yfirmann búseturúrræðisins í E né móðurforeldra drengsins sem hafa aðstoðað móður mikið.

Fundur hafi verið haldinn með móður drengsins, deildarstjóra barnaverndar og málstjóra fjölskyldunnar þann 30. maí 2025. Umræddur fundur hafi verið haldinn áður en móður hafi verið ljóst að formleg könnun á málinu væri hafin og áður en að formlegt samþykki lá fyrir frá fyrrverandi fósturfjölskyldu um að taka drenginn í fóstur. Móðir telur sig því ekki haft tækifæri á því að veita B nauðsynlegar upplýsingar um stöðu dreng síns í úrræðinu og hvernig honum væri betur borgið hjá fósturfjölskyldu. Móðir hafi í góðri trú um að haft yrði samband við hana aftur áður en tekin yrði ákvörðun um hvort loka ætti málinu eða ekki, sérstaklega í ljósi þess að svör deildarstjóra B gáfu það skýrlega til kynna, sbr. meðfylgjandi skjal.

Samkvæmt 2. mgr. 46. gr. laga nr. 80/2002 skal gefa barni kost á að tjá sig um mál sem það varðar í samræmi við aldur þess og þroska og taka skal réttmætt tillit til skoðana þess við úrlausn málsins.

Ástæðan fyrir því að móðir hafi óskað eftir því að drengurinn fari aftur í fóstur til fyrrverandi fósturfjölskyldu sinnar sé sú að drengur hennar tjáir sig reglulega um vanlíðan sina í búsetuúrræðinu í E og sýni mikil einkenni vanlíðunar í öllum athöfnum daglegs lífs. Þá hafi hann beitt sjálfskaðandi hegðun. Þrátt fyrir að drengurinn sé fjölfatlaður geti hann vel tjáð tilfinningar sínar en vanlíðan hans fer ekki fram hjá neinum sem annast hann. Fagfólk sem og hans nánustu umönnunaraðilar hafi öll lýst áhyggjum yfir velferð drengsins í búsetuúrræðinu í E, eins og komi að vissu marki fram í könnun málsins þrátt fyrir að ekki hafi verið rætt við hans helstu umönnunaraðila og fagaðila í Í. Allir sem koma að málinu séu sammála um að drengurinn þurfi ástríkt „hefðbundið" heimili, sem nú standi honum til boða og að velferð hans sé hætt búin í búsetuúrræðinu í E. Til upplýsinga voru 30 starfsmenn sem önnuðust drenginn í júlí mánuði en slíkar upplýsingar koma fram í samskiptabók á vegum Y þar sem daglegar stöðuuppfærslur koma daglega til móður drengsins.

Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 80/2002 skal taka saman greinargerð þegar mál hefur verið nægjanlega kannað, þar sem niðurstöðum könnunar er lýst, tiltekið hverra úrbóta sé þörf og settar fram tillögur að heppilegum úrræðum ef því er að skipta.

Í niðurstöðu könnunar dags. 09. júlí 2025 komi fram að í gegnum tíðina hafi yfirgripsmikill stuðningur verið reyndur svo að drengurinn geti búið hjá móður og systkinum sínum án árangurs sem hafi leitt til mikils óstöðugleika síðustu ár. Ljóst sé að óstöðugleiki síðustu árs sé eingöngu tilkominn vegna þess að sveitarfélagið hafði ekki tök á að útvega fullnægjandi þjónustu inn á heimili fjölskyldunnar. Móðir reyndi eftir bestu getu að annast fjölfatlaðan dreng sinn án fullnægjandi aðstoðar en hafi að lokum verið nauðbeygð að samþykkja búsetuúrræði fyrir hann á vegum sveitarfélagsins þar sem sveitarfélagið gat ekki útvegað starfsmenn inn á heimili fjölskyldunnar til að annast drenginn þar.

Í niðurstöðu könnunar sé í framhaldinu nefnt að tímabundið fóstur, eins og óskað hafi verið eftir í tilkynningu til barnaverndar, feli í sér að stefnt sé að því að barnið fari aftur í umsjá forsjáforeldris.

Ljóst sé að könnun málsins hafi ekki verið fullnægjandi þar sem ætlun fósturfjölskyldu sé að taka drenginn í fullt fóstur í 2-3 ár eða lengur ef þörf sé á, þ.e. þar til forsjárskyldur móður falla niður en fósturfjölskylda sé sátt við að forsjá haldist hjá móður þrátt fyrir fóstur hjá þeim. Um sé að ræða X ára dreng sem vill búa hjá móður sinni eða hjá fósturforeldrum, en á báðum stöðum líður honum vel. Eins og áður hafi komið fram sé ástæðan fyrir því að fatlaður X ára drengur getur ekki búið inn á heimili móður sinnar eingöngu sú að sveitarfélagið brást þegar búið hafi verið að lofa fullri þjónustu inn á heimili hennar. Af tilliti við móður og góðra samskipta þeirra á milli voru 2-3 ár nefnd til að byrja með en áhyggjur þeirra af líðan drengsins í búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins séu svo miklar að þau vilja gjarnan taka drenginn til sín í fóstur svo lengi sem þörf krefur í samvinnu við móður. Enginn sameiginlegur fundur með fósturforeldrum og móður hafi verið haldinn af B þar sem farið hafi verið yfir lausnir, hugsanlegt fyrirkomulag og væntingar hvers aðila fyrir sig en vegna þessa sé ljóst að réttar upplýsingar frá báðum aðilum liggja ekki fyrir í dag.

Ljóst sé að árið 2024 komst sérfræðingateymi að þeirri niðurstöðu að drengurinn þyrfti annars konar og meiri þjónustu en unnt væri að veita á heimili fjölskyldu sinnar. Hins vegar sé ljóst að fósturfjölskyldan hafi ekki verið valmöguleiki þá en skýrt sé kveðið á um í 21. gr. laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir að reyna skuli eftir fremsta megni að finna barninu annað heimili í nærsamfélagi þess og gera því kleift að viðhalda sambandi við upprunafjölskyldu sína, sbr. 5. tl. 1. mgr. 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Í máli þessu liggi fyrir að drengurinn hafi nú í dag valmöguleikann á því að fara í varanlegt fóstur hjá fósturfjölskyldu sem honum líður vel hjá. Tilkynnt hafi verið um aðstæður drengsins til barnaverndar og ber því B að leysa úr málinu í samræmi við barnaverndarlög og með þeim hætti sem sé barninu fyrir bestu.

Í lokabréfi B dags. 9. júlí 2025 hafi ekki verið settar fram neinar tillögur að heppilegum úrræðum heldur eingöngu verið vísað til álit sérfræðingateymis sem hafi verið gert áður en reynsla komst á líðan drengsins í búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins. Nú rúmu ári seinna liggi fyrir að drengurinn sé í sjálfsvígshugleiðingum vegna dvalar sinnar í búsetuúrræðinu og því sé ekki tækt fyrir B að byggja ákvörðun sína um lokun máls á áliti sem byggir á öðrum forsendum en m.v. stöðu málsins í dag.

Með vísan til alls ofangreinds sé farið fram á að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að B haldi áfram með meðferð málsins og heimili drengnum fóstur hjá fjölskyldu sem tilbúin sé að taka á móti honum í fóstur.

Í athugasemdum kæranda við greinargerð B sé eftirfarandi komið á framfæri:

1. Kærandi sé einstæð móðir með þrjú börn en tvö af þeim séu fötluð. Móðir hafi glímt við mikla andlega og líkamlega heilsubresti vegna langvarandi álags við umönnun barna sinna þriggja án viðeigandi aðstoðar frá sveitarfélagi sínu. Eins og staðan sé í dag sé Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) með til könnunar starfshætti sveitarfélagsins og þjónustu við fjölskylduna en í kvörtun kæranda til GEV sé með ítarlegum hætti lýst aðstæðum sem uppi voru á árunum 2023-2024. Finna megi kvörtunina ásamt fylgigögnum í fylgiskjölum kæru en fagaðilar hafi skilað inn ítarlegri greinargerð um aðstæður drengsins og starfshætti sveitarfélagsins.

2. Í greinargerð barnaverndar komi eftirfarandi fram:

„Könnun máls hófst strax með fundi hinn 30. maí. Þann fund sátu deildarstjóri Bráða- og viðbragðsteymis B, málstjóri drengsins í P og móðir. Var þar aflað ítarlegra upplýsinga frá móður og málstjóra um stöðu og líðan drengsins í tilefni af tilkynningunni. Í framhaldi var ákveðin nánari könnun með upplýsingaöflun frá E og þeim aðila sem hafði lýst yfir vilja til að taka drenginn í fóstur."

Kærandi ítrekar að hún hafi ekki verið upplýst um að fundurinn þann 30. maí hafi verið liður í könnun málsins en hefði hún vitað það hefði hún rætt mun ítarlegar um nauðsyn þess að drengur hennar færi í fóstur til þess aðila sem hafði lýst yfir vilja til að taka drenginn í fóstur (F sem er einnig núverandi stuðningsmóðir drengsins og fyrrverandi fósturmóðir hans) en ekki eingöngu um slæma stöðu hans í E.

Kærandi ítrekar einnig að ekki hafi verið rætt við viðeigandi aðila í E heldur hafi verið um að ræða stutt símtal við deildarstjóra í E. í samtölum kæranda og deildarstjóra E hafi komið fram að deildarstjóri hafi verið fullviss um að rætt yrði nánar við viðeigandi starfsmenn og yfirmenn úrræðisins þar sem samtal deildarstjóra og barnaverndar hafi verið svo innihaldslítið og ómarkvisst.

Kærandi mótmælir staðhæfingu barnaverndar um að upplýsingaöflun hafi farið fram hjá F. Enginn upplýsingaöflun átti sér stað um líðan drengsins í úrræðinu og samtöl drengsins við stuðningsforeldra sína (F og J um ósk hans að búa hjá þeim, heldur hafi verið aðallega rætt um fyrirkomulag greiðslna ef af fóstri yrði.

3. Í greinargerð barnaverndar komi eftirfarandi fram: „Við vinnslu könnunar var litið til forsögunnar og þeirra gagna sem til eru hjá B".

Forsaga málsins fjalli um óviðunandi þjónustu félagsþjónustu og barnaverndar við fatlað barn og fjölskyldu þess. Margoft hafi barnvernd verið tilkynnt um erfiðar aðstæður móður án þess að gripið hafi verið til aðgerða. Óviðunandi þjónusta frá félagsþjónustu sveitarfélagsins og ófullnægjandi viðbrögð barnaverndar við beiðnum kæranda um aðstoð með börn sín hafi orðið til þess að fatlaður drengur býr nú í búsetuúrræði sveitarfélags en ekki á heimili fjölskyldu sinnar, þvert á skuldbindingar Íslands er varða mannréttindi fatlaðra barna og fjölskyldna þeirra, sbr. löggjöf nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, löggjöf nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólk.

4. Í greinargerð barnaverndar komi eftirfarandi fram: „Til skoðunar var við könnun málsins að ræða við skóla drengsins ásamt því að funda að nýju með móður, en fallið varfrá því enda lágu allar nauðsynlegar upplýsingar fyrir eftir fyrrgreind viðtöl og upplýsingaöflun til að hægt væri að taka afstöðu til þess hvort hefja ætti meðferð eða loka málinu."

Samkvæmt 22. gr. laga nr. 80/2002 er markmið könnunar máls að afla nauðsynlegra upplýsinga um aðstæður barns og meta þörf fyrir úrræði samkvæmt ákvæðum laga þessara, allt í samræmi við hagsmuni og þarfir barns. Í þessu skyni skal kappkosta að afla sem gleggstra upplýsinga um hagi barns, svo sem andlegt og líkamlegt ásigkomulag, tengsl við foreldra eða aðra, hagi foreldra, aðbúnað barns á heimili, skólagöngu, hegðun og líðan þess. Leita skal aðstoðar sérfræðinga eftir því sem þörf krefur.

Ekki verði séð með hvaða hætti könnun máls geti talist fullnægjandi og í samræmi við fyrrgreint ákvæði barnaverndarlaga þegar ekki sé rætt við fagaðila innan skóla drengsins en drengurinn hafi frá upphafi skólagöngu sinnar gengið í Í þar sem starfa helstu sérfræðingar og umönnunaraðilar drengsins. Fagaðilar Í séu hluti af stuðningsteymi drengsins og hafa margoft tjáð áhyggjur sínar af drengnum í E. Þá getur ekki staðist að allar upplýsingar hafi legið fyrir þar sem ljóst sé að hvorki móður né stuðningsmóður hafi verið kunnugt um að könnun væri hafin þegar samtöl áttu sér stað.

Samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði skal leita aðstoðar sérfæðinga eftir því sem þörf krefur, en ljóst sé að í þessu máli sé aðkoma sérfræðinga nauðsynleg þar sem um sé að ræða fjölfatlað barn í sjálfsvígshugleiðingum í búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins. Fagaðilar í Í og stuðningsfjölskylda drengsins ásamt móður hans séu sérfræðingar í málum drengsins og hans helstu umönnunaraðilar. Upplýsingaöflun frá fyrrgreindum aðilum hafi í besta falli verið mjög ábótavant og í versta falli ekki til staðar.

5. Í greinargerð barnaverndar komi eftirfarandi fram:

„Drengurinn er nýorðinn X ára og glímir við margþættan vanda og hefur hann á stuttri ævi verið í miklu rótleysi tengt búsetu sinni. Var það mat starfsmanna sem unnu könnun málsins að það þjónaði ekki hagsmunum drengsins að teknu tillit til aldurs, þroska og stöðu hans að taka viðtal og fá fram hans afstöðu til búsetu, enda lá sú afstaða þegar fyrir. Sú afstaða kom m.a. fram í fyrrgreindum viðtölum við móður, málstjóra drengsins og einnig deildarstjóra í E. Kom fram hjá þeim að vilji drengsins sé skýr um að vilja flytja aftur heim til móður og geta búið hjá henni eins og systkini sín. Sömu  sjónarmið drengsins hafa komið fram í eldri gögnum sem liggja fyrir hjá B."

Ofangreint varpi ljósi á ófullnægjandi upplýsingaöflun og könnun málsins þar sem drengurinn hafi alla tíð haldið því fram að vilja búa hjá móður sinni eða núverandi stuðningsfjölskyldu sinni (fyrrverandi og fyrirhugaðri fósturfjölskyldu).

Stuðningsmóðir drengsins lýsir samskiptum sínum við starfsmann barnaverndar og starfsmann P á fylgiskjali en þar komi skýrt fram að hún hafi ekki verið meðvituð um að könnun máls væri hafin. Fylgiskjalið varpi einnig ljósi á innihald samtala stuðningsmóður við fyrrgreinda aðila en í málinu liggi fyrir að hún ræddi eingöngu atriði tengd þóknun við starfsmann P og málstjóra drengsins, og líðan drengsins og þóknun við starfsmann Barnaverndar.

Einnig ef móðir hefði verið upplýst um að könnun málsins væri hafin þegar rætt hafi verið við hana þá hefði hún útskýrt og lagt meiri áherslu á með hvaða hætti hagsmunum drengsins væri betur borgið hjá stuðningsfjölskyldu sinni. Einnig ef rætt hefði verið við fagfólk I hefðu svörin verið skýr og afdráttarlaus þaðan að líðan drengsins hefur aldrei verið jafn góð eins og þegar hann bjó síðast hjá fósturfjölskyldu sinni og sömuleiðis aldrei jafn slæm og í dag í búsetuúrræðinu E.

6. Í greinargerð barnaverndar komi eftirfarandi fram:

„Um þessa afstöðu drengsins er því fjallað í hinni kærðu niðurstöðu um könnun máls en þó ekki sérstaklega fjallað um hvernig tekið var tillit til þeirrar afstöðu hans. Ljóst má þó vera af niðurstöðunni að afstaða drengsins gat ekki vegið upp á móti þörf hans fyrir stöðugleika í búsetu sinni og rétt hans til þjónustu og úrræða á grundvelli laga nr. 3/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir eins og nú verður vikið að."

Kærandi mótmæli ofangreindri staðhæfingu um að afstaða drengsins geti ekki vegið upp á móti þörf hans fyrir stöðugleika í búsetu sinni og rétt hans til þjónustu og úrræða á grundvelli laga nr. 38/2018. Í fyrsta lagi sé ástæðan fyrir því að drengurinn hafi ekki haft stöðugleika í búsetu sinni vegna þess að félagsþjónusta sveitarfélagsins hafi ekki getað útvegað drengnum fullnægjandi þjónustu og ítrekað svikið loforð sín um veitingu tiltekinnar þjónustu. Móðir hafi alla tíð viljað annast dreng sinn heima hjá sér en vegna starfshátta félagsþjónustunnar hafa hagsmunir drengsins ekki verið hafðir að leiðarljósi. Fyrrnefndir starfshættir séu ekki í samræmi við löggjöf nr. 38/2018 um réttindi fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir, löggjöf nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Drengurinn hafi nú búið í „stöðugri búsetu“ í E í eitt ár og hafi aldrei liðið jafn illa og í dag. Það sé óumdeilt að fötluð börn eru útsettari en ófötluð börn fyrir mismunun og ójafnrétti en á grundvelli þess hafi Ísland skuldbundið sig til að framfylgja m.a. samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og lögfest Barnasáttmálann. Drengurinn sem um ræðir glími við umfangsmiklar stuðningsþarfir en á samt sem áður rétt á því að búa með fjölskyldu sinni eða í nærumhverfi hennar. Drengurinn hafi verið með stuðning og í tímabundnu fóstri hjá núverandi stuðningsfjölskyldu sinni frá því að hann var X ára gamall. Ljóst sé að stuðningsfjölskylda hans sé hluti af lífi hans og flokkast sem fjölskylda hans með sama hætti og móðir hans og systkini. Þá sé drengurinn einungis með samþykkta tvo sólarhringa í mánuði hjá stuðningsfjölskyldu sinni samhliða búsetu sinni í E en móðir og stuðningsfjölskylda hafi óskað eftir fleiri samþykktum sólarhringum samhliða búsetu hans í E en fengið synjun þrátt fyrir mikla þörf drengsins fyrir stuðning stuðningsfjölskyldu sinnar sbr. fylgiskjal. Drengurinn tjái ítrekað vanlíðan sína í tengslum við E við stuðningsfjölskyldu sína og lýsir yfir ósk sinni að vilja búa eingöngu hjá stuðningsfjölskyldu eða móður sinni.

Ef skýrsla sérfræðingateymis sé lesin sé tekið skýrt fram að búsetuúrræði á vegum sveitarfélagsins sé hentugasta úrræðið fyrir drenginn „að öllu óbreyttu". Þegar sveitarfélagið hafi unnið að því að koma drengnum fyrir í búsetuúrræði, þar sem það hafði ekki getað sinnt þjónustuþörf hans inn á heimili móður hans, hafi ekki verið leitað til stuðningsfjölskyldunnar (og fyrrverandi fósturfjölskyldu) og kannað hvort möguleiki væri á því að drengurinn færi þangað heldur hafi verið leitað til sérfræðingateymisins varðandi búsetuúrræði.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé hlutverk laganna að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skal við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við.

Fötluð börn séu líka börn í skilningi barnaverndarlaga og sé það á ábyrgð barnaverndar að vernda drenginn sem nú stofnar heilsu sinni og þroska í hættu í búsetuúrræði á vegum Y.

Fyrrverandi fósturfjölskylda hans og núverandi stuðningsfjölskylda hans sé tilbúin að taka við drengnum í fóstur sem sé það sem drengurinn og móðir hans vilja, sbr. fylgiskjal.

Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. geti fóstur verið tvenns konar, varanlegt og tímabundið. Með varanlegu fóstri sé átt við að það haldist þar til forsjárskyldur falla niður samkvæmt lögum. Fara fósturforeldrar þá að jafnaði með forsjárskyldur nema annað þyki betur henta þörfum barns og hagsmunum að mati barnaverndarþjónustu. Að jafnaði skal ekki gerður samningur um varanlegt fóstur fyrr en að liðnum reynslutíma sem skal ekki vera lengri en eitt ár. Með tímabundnu fóstri sé átt við að fóstur vari í afmarkaðan tíma þegar ætla má að unnt verði að bæta aðstæður þannig að barnið muni geta snúið aftur til foreldra sinna án verulegrar röskunar á högum þess eða þegar áætlað sé að annað úrræði taki við innan afmarkaðs tíma. Tímabundið fóstur skal ekki vara samanlagt lengur en tvö ár nema í algerum undantekningartilvikum þegar það þjónar hagsmunum barns.

Hér sé um að ræða undantekningartilvik enda sé ljóst að hagsmunum drengsins sé best borgið hjá núverandi stuðnings- og fyrrverandi fósturfjölskyldu sinni. Ætla má að þar sem drengurinn hafi verið tengdur stuðningsfjölskyldunni meiri hluta ævi sinnar og búið hjá þeim á köflum sé nú þegar komin reynsla á búsetu hans hjá þeim. Drengurinn eigi rétt á vernd og umönnun sem og ástríku heimili hjá fjölskyldu sinni eða í nærumhverfi hennar. Ljóst sé að könnun málsins hjá barnavernd hafi verið ófullnægjandi og sé nú velferð og framtíð drengsins í húfi.

III.  Sjónarmið B

Í greinargerð B kemur fram að tilkynning hafi borist frá I. móður þann 27. maí 2025 sem lýst hafi alvarlegri vanlíðan drengsins í búsetuúræðinu E. Könnun máls hófst strax með fundi hinn 30. maí [2025]. Þann fund sátu deildarstjóri Bráða- og viðbragðsteymis B, málstjóri drengsins í P og móðir. Aflað hafi verið ítarlegra upplýsinga frá móður og málstjóra um stöðu og líðan drengsins í tilefni af tilkynningunni. Í framhaldi hafi verið ákveðin nánari könnun með upplýsingaöflun frá E og þess aðila sem hafði lýst yfir vilja til að taka drenginn í fóstur.

Öll upplýsingaöflun við framkvæmd könnunar fór fram símleiðis eða á fundum og liggja því engin gögn fyrir um framkvæmd könnunar, utan dagála um framangreint. Telji úrskurðarnefndin þörf á dagálum verða þeir sendir nefndinni.

Rétt sé að taka fram að forsaga málsins hjá B nær allt aftur til ársins 2019 en meðferð og beiting úrræða á grundvelli barnaverndarlaga hafi lokið þann 20. júní 2023 þegar búið hafi verið að koma upp yfirgripsmiklum stuðningi á heimili móður og málið í framhaldi unnið á P á grundvelli laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Málið hafi nokkrum sinnum komið til kasta barnaverndar á árunum 2023 og 2024 á grundvelli ýmissa tilkynninga, en aldrei hafi verið tekin ákvörðun um að hefja meðferð skv. 2. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Við vinnslu könnunar hafi verið litið til forsögunnar og þeirra gagna sem til séu hjá B. Telji úrskurðarnefndin þörf á gögnum um eldri vinnslu málsins verða þau send um hæl.

Til skoðunar við könnun málsins hafi verið að ræða við skóla drengsins ásamt því að funda að nýju með móður, en fallið hafi verið frá því enda lágu allar nauðsynlegar upplýsingar fyrir eftir fyrrgreind viðtöl og upplýsingaöflun til að hægt væri að taka afstöðu til þess hvort hefja ætti meðferð eða loka málinu.

Í kæru koma fram athugasemdir um að ekki hafi verið rætt við drenginn við könnun máls eins og hann eigi rétt á sbr. 46. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þá sé einnig bent á að fram komi í 1. mgr. 23. gr. að taka skuli fram í greinargerð um niðurstöðu könnunar hvernig barni hafi verið gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og hvernig tillit hafi verið tekið til skoðana barnsins eftir því sem við á.

Drengurinn sé nýorðinn X ára og glími við margþættan vanda og hafi hann á stuttri ævi verið í miklu rótleysi um búsetu sínu. Það hafi verið mat starfsmanna sem unnu könnun málsins að það þjónaði ekki hagsmunum drengsins að teknu tillit til aldurs, þroska og stöðu hans að taka viðtal og fá fram hans afstöðu til búsetu, enda lá sú afstaða þegar fyrir. Sú afstaða kom m.a. fram í fyrrgreindum viðtölum við móður, málstjóra drengsins og einnig deildarstjóra á E. Kom fram hjá þeim að vilji drengsins sé skýr um að vilja flytja aftur heim til móður og geta búið hjá henni eins og systkini sín. Sömu sjónarmið drengsins hafa komið fram í eldri gögnum sem liggja fyrir hjá B.

Um þessa afstöðu drengsins sé því fjallað í hinni kærðu niðurstöðu um könnun máls en þó ekki sérstaklega fjallað um hvernig tekið hafi verið tillit til þeirrar afstöðu hans. Ljóst megi þó vera af niðurstöðunni að afstaða drengsins gat ekki vegið upp á móti þörf hans fyrir stöðugleika í búsetu sinni og rétt hans til þjónustu og úrræða á grundvelli laga nr. 3/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir eins og nú verður vikið að.

 

Um niðurstöðu könnunar

Fram kom í niðurstöðu könnunar að drengurinn sem um ræðir í málinu sé með fjölþættar greiningar og séu þær greiningar taldar upp í átta töluliðum í niðurstöðunni. Einnig sé í niðurstöðunni lýst vel forsögu málsins hjá B og þeim úrræðum sem veitt hafi verið á grundvelli barnaverndarlaga. Er þar m.a. um að ræða ýmis stuðningsúrræði veitt á heimili móður en auk þess hafi drengurinn verið í vistun utan heimilis til lengri og skemmri tíma hjá fimm mismunandi aðilum.

Eftir að málið hafi komið til P eftir fyrrgreinda lokun máls hjá B í júní 2023 hafi verið óskað eftir áliti sérfræðingateymis vegna barna með fjölþættan vanda og barna sem vegna fötlunar sinnar þurfa annars konar og meiri þjónustu en unnt sé að veita á heimilli fjölskyldna þeirra. Álitið sé dagsett þann 13. október 2024 og liggi fyrir í gögnum málsins hjá úrskurðarnefndinni.

Í álitinu komi fram sú niðurstaða teymisins að mælt sé með „dvöl á heimili fyrir börn með alvarlegar hegðunar og þroskaraskanir þar sem búseta utan heimilis er talin þjóna best hagsmunum hans að öllu óbreyttu. D þarf áframhaldandi öryggi og stöðugleika í umhverfi sínu“. Einnig hafi sérfræðingateymið bent á að „mikilvægt er að vistun barnsins utan heimilis og sú þjónusta sem því verður veitt verði í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2018 og reglugerðar nr. 1038/2018 um búsetu fyrir börn með miklar þroska- og geðraskanir […]“

Staðfestist þar sú niðurstaða B frá 20. júní 2023 að þörfum drengsins til stuðnings og úrræða verði best mætt með úrræðum á grundvelli fyrrgreindra laga um þjónustu við fatlaða með langvarandi stuðningsþarfir, en ekki sé þörf á úrræðum á grundvelli barnaverndarlaga.

Hin kærða niðurstaða um lokun máls frá 9. júlí 2025 byggi á sama meiði og áður, þ.e. að ekki sé tilefni til að vinna mál drengsins á grundvelli barnaverndarlaga. Þannig kom ekkert fram við könnun málsins nú sem gaf tilefni til beitingu sérstakra úrræða skv. barnaverndarlögum, sbr. 2. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þá komi fram í hinni kærðu niðurstöðu að „það séu ekki hagsmunir drengsins, sem er fatlaður og á með langvarandi þjónustuþarfir, að fara að nýju í tímabundið fóstur á grundvelli barnaverndarlaga […]“. Þá sé einnig tekið fram að mikilvægt sé að stöðugleiki ríki í umhverfi barnsins til frambúðar og hann fái notið þess stuðnings sem hann á rétt á á grundvelli laga um málefni fatlaðra og fólks með langvarandi stuðningsþarfir.

Með vísan til framangreinds en að öðru leyti með vísan til niðurstöðu könnunar dags. 9. júlí [2025], sé þess krafist að úrskurðarnefnd velferðarmála staðfesti niðurstöðu könnunar um lokun málsins.

 

VI.  Niðurstaða

Drengurinn, D er sonur kæranda. Kærandi fer ein með forsjá hans. Mál drengsins hófst í kjölfar tilkynningar frá I, félags sem vinnu að bættum hag langveikra barna og fjölskyldna þeirra í samráði við móður drengsins sem barst B 27. maí 2025. Efni tilkynningar voru áhyggjur af líðan drengsins í búsetuúrræði á vegum Y. Með hinni kærðu ákvörðun var ákveðið að loka barnaverndarmáli drengsins.

Í 1. mgr. 41. gr. bvl. kemur fram að barnaverndarnefnd skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því, sbr. einnig rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með þessu er reynt að tryggja að ákvarðanir nefndarinnar séu bæði löglegar og byggðar á réttum grunni. Ekki verða settar fram nákvæmar reglur um það hvernig staðið skuli að könnun máls og hverra gagna skuli aflað, enda er það matsatriði og breytilegt eftir eðli máls hverju sinni. Í því sambandi ber þó að gæta að 2. mgr. 41. gr. bvl. þar sem fram kemur að könnun barnaverndarmáls skuli ekki vera umfangsmeiri en nauðsyn krefji og skuli henni hraðað svo sem kostur er. Í þessu felst meðal annars að barnaverndarnefnd skuli ekki ganga lengra í gagnaöflun og könnun máls hverju sinni en nauðsynlegt er. Í þessu felst einnig að ekki séu notaðar harkalegri aðferðir við könnun máls og öflun gagna en efni standa til.

Samkvæmt 22. gr. bvl. er það markmið könnunar máls að afla nauðsynlegra upplýsinga um aðstæður barns og meta þörf fyrir úrræði samkvæmt ákvæðum bvl., allt í samræmi við hagsmuni og þarfir barns. Í þessu skyni skal barnaverndarnefnd kappkosta að afla sem gleggstra upplýsinga um hagi barns, svo sem andlegt og líkamlegt ásigkomulag, tengsl við foreldra eða aðra, hagi foreldra, aðbúnað á heimili, skólagöngu, hegðun og líðan þess. Leita skal aðstoðar sérfræðinga eftir því sem þörf krefur. Um könnun máls, rannsóknarheimildir barnaverndarnefnda, skyldu til að láta barnaverndarnefndum í té upplýsingar og málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd almennt, gilda ákvæði VIII. kafla bvl.

Við úrlausn málsins ber úrskurðarnefndinni að leysa úr því hvort B hafi réttilega metið það svo að ekki væri þörf á að hafa frekari afskipti af málefnum drengsins og því bæri að loka því með vísan til 1. mgr. 23. gr. bvl.

Í 1. mgr. 2. gr. bvl. segir að markmið laganna sé að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skal við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við.

Í athugasemdum við ákvæðið segir að í þessu fellst ekki að barnaverndaryfirvöldum sé falið það verkefni að stuðla að því að öll börn búi við bestu mögulegu aðstæður, heldur fyrst og fremst að aðstæður einstakra barna sem yfirvöld hafa afskipti af séu viðunandi. Það sé vissulega matsatriði hvaða aðstæður teljast viðunandi og það geti verið breytilegt á hverjum tíma eftir almennum efnahag, siðferðilegu gildismati og breytilegum kröfum um nauðsynleg lífsgæði.

Þá segir í 7. mgr. 4. gr. að barnaverndaryfirvöld skulu eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skulu jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skal gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.  

Samkvæmt gögnum málsins hefur drengurinn búið við mikinn óstöðugleika undanfarin ár. Mikill stuðningur hefur verið reyndur svo drengurinn geti búið hjá fjölskyldu sinni en það hefur ekki gengið eftir. Hann var í tímabundnu fóstri hjá fósturforeldrum frá maí 2021 til lok árs 2022 og hefur komið fram ósk um að hann fari aftur í tímabundið fóstur til fósturforeldra sem eru tilbúin að taka hann í fóstur í 2-3 ár.

Samkvæmt áliti sérfræðingateymis vegna barna með fjölþættan vanda frá 13. október 2024 var það mat teymisins að dvöl á heimili fyrir börn með alvarlegar hegðunar- og þroskaraskanir þjóni best hagsmunum drengsins sem þarf öryggi og stöðugleika í umhverfi sínu. Í skýrslu sérfræðingateymisins segir m.a.:

„Af gögnum málsins má sjá að um sé að ræða X ára dreng með alvarleg frávik í þroska og hegðun. Eins hafa heimilisaðstæður verið flóknar og vandi farið vaxandi þrátt fyrir mikla þjónustu við drenginn og fölskyldu hans. Móðir hefur ekki treyst sér til þess að annast drenginn og til dæmis endurtekið ekki sótt hann í þau úrræði þar sem hann hefur dvalið, á tilsettum tíma. Það er því mat teymisins að þjónusta á heimili sé fullreynd. Í ljósi ungs aldurs drengsins væri æskilegast að hann gæti búið við hefðbundnar heimilisaðstæður. Í því samhengi bendir teymið á að hann hafi áður dvalið í tímabundnu fóstri en móður hefur ekki hugnast slík ráðstöfun aftur. Þó ber að taka fram að með auknum aldri hafi óútreiknanleg hegðun með auknu ofbeldi farið vaxandi og drengurinn þurft stöðuga aðgæslu ásamt því að settar hafa verið upp öryggisáætlanir á dvalarstöðum hans.“

Einnig segir í fyrrgreindri skýrslu sérfræðingateymisins að niðurstaða byggi á þeirri stöðu eins og henni sé lýst í umsóknargögnum, dags. 23. júlí 2024. Auk þess bendir teymið á að mikilvægi þess að endurmeta reglulega stuðning- og þjónustuþarfir einstaklings út frá stöðu, líðan og færni og að reglulega fari fram endurmat á stöðu drengsins m.a. með tilliti til þess hvort áframhaldandi búseta sé í samræmi við þarfir hans og hagsmuni.

Í kæru og öðrum gögnum málsins kemur fram að líðan drengsins í búsetuúrræðinu, sem nú er komin nokkur reynsla á, sé ekki góð. Hin kærða ákvörðun byggir að miklu leyti á niðurstöðu sérfræðiteymis og stöðu drengsins eins og henni var lýst í þeim umsóknargögnum sem þá lágu fyrir. Nú liggja fyrir frekari upplýsingar um hagi drengsins eftir að reynsla er komin á búsetuúrræðið. Að mati úrskurðarnefndarinnar kalla þessar breyttu forsendur á að endurmat fari fram á stuðnings- og þjónustuþörf drengsins með tilliti til hagsmuna hans og þarfa. Úrskurðarnefndin telur því að rannsókn málsins hafi ekki verið í samræmi 1. mgr. 41. gr. bvl, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga og með hliðsjón af því hafi ekki átt að loka barnaverndarmáli drengsins.

Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi og er málinu vísað til nýrrar meðferðar hjá þjónustunni.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun B, dags. 14. júlí 2025, um að loka máli vegna drengsins, D, er felld úr gildi og vísað til nýrrar meðferðar.

 

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Kári Gunndórsson