Kærð ákvörðun Matvælastofnunar um vörslusviptingar á kettlingi.

Stjórnsýslukæra

Þann 18. mars 2025 framsendi Matvælastofnun (MAST) kærubréf frá [X] (hér eftir kærandi) þar sem kærð er ákvörðun MAST dags. 7. febrúar 2025 um vörslusviptingu á kettlingi í eigu hennar. 

Fyrrgreind ákvörðun var kærð á grundvelli 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og barst erindi kæranda innan kærufrests.

Kröfur  

Af gögnum málsins má ráða að kærandi krefjist þess að vörslusviptingin verði felld úr gildi.

Málsatvik 

Þann 29. janúar 2025 hafði starfsmaður velferðarsviðs Akureyrarbæjar samband við héraðsdýralækni og lýsti áhyggjum af aðstæðum kettlings í eigu kæranda og velferð hans. Var því óskað eftir að héraðsdýralæknir myndi grípa til viðeigandi aðgerða til að tryggja öryggi kettlingsins. Starfsmaður velferðarsviðsins kvaðst telja að kettlingurinn væri í umsjá [Y], en kærandi væri eigandi hans. Að hans frásögn hafði [Y] þann 28. janúar 2025 tekið kettlinginn hálstaki og fleygt honum í eldhúsinnréttingu á heimili sínu. [Y] var handtekinn þann sama dag vegna ofbeldis sem hann beitti annarri manneskju á heimili sínu og hafði hann jafnframt hótað að skaða kettlinginn frekar eftir að honum var sleppt úr haldi.

Þann 30. janúar 2025 fór héraðsdýralæknir ásamt lögreglu til að sækja kettlinginn að heimili [Y]. Ekki var þörf á að fara inn í húsnæðið þar sem kettlingurinn var fyrir utan. Lögregla tók kettlinginn upp og setti hann í búr héraðsdýralæknis. Hann var fluttur til dýralæknis þar sem ástand hans var metið. Við heilbrigðisskoðun komu engin útvortis meiðsli í ljós, en kettlingurinn var svangur. Örlítið blóð sást á utanverðu búri eftir að kettlingnum hafði verið komið fyrir í því. Kettlingurinn var síðan örmerktur, skráður á MAST til bráðabirgða og komið í tímabundið fóstur.

Þann 30. janúar 2025 var haldinn „ad hoc“-fundur vegna málsins. Í minnisblaðinu frá fundinum kemur fram að héraðsdýralæknir haft lagt til að kærandi yrði vörslusviptur kettlingnum, bæði með vísan til bréfa frá velferðarsviði Akureyrarbæjar sem benti á að aðstæður á heimili kettlingsins væru ekki fullnægjandi, og eftir samtöl við lögregluþjóna sem tóku undir það mat. Hins vegar lagði lögfræðingur til að aðstæður yrðu fyrst teknar út á heimili kettlingsins áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Með vísan til þessa var niðurstaða fundarins sú að bíða með ákvörðun þar til úttekt á heimilisaðstæðum væri framkvæmd.

Þann 31. janúar 2025 fóru starfsmenn á vegum MAST, það er héraðsdýralæknir og eftirlitslæknir, í fylgd lögreglu í heimsókn til kæranda, sem er eigandi kettlingsins. Í minnisblaðinu frá heimsókninni kemur fram að kærandi hafi komið til dyra og hleypt starfsmönnum og lögreglu inn. Gler vantaði í útidyrahurðina og var þar í staðinn viðarplata. Þá var mjög ósnyrtilegt inni á heimilinu, það voru glerbrot á tveimur stöðum á gólfinu, heilar sígarettur á, tveir hnífar á borði og flaska með viðarlit við vask sem hafði oltið og innihaldið lekið yfir borðið. Í geymslunni þar sem kötturinn hafði áður haft kattasand og vatnsskálar var mikið drasl. Þá voru þar líklega blóðdropar og notuð sprautunál á gólfinu. Jafnframt kemur fram í minnisblaðinu að rætt hafi verið við kæranda og henni gerð grein fyrir að, eins og aðstæður væru á heimilinu að því er snerti kettlinginn, væru þær ekki heppilegar fyrir hann til búsetu. Kærandi hafi þá lýst sig reiðubúna til að bæta úr. Hún taldi að aðstæður á heimilinu væru almennt góðar og rólegar og kvaðst hafa góða möguleika til að sinna kettlingnum þar sem hún væri ekki á vinnumarkaði. Að hennar frásögn hafi kettlingurinn verið í pössun yfir mánaðamótin og áformað hafi verið að láta bólusetja hann og örmerkja. Í minnisblaðinu kemur hins vegar fram að þessi frásögn stangist á við þær upplýsingar sem kærandi hafi áður veitt starfsmanni Akureyrarbæjar, sem tilkynnti málið til héraðsdýralæknis. Samkvæmt þeim upplýsingum hafi kettlingnum verið stolið af kæranda og hann notaður sem hálfgert ágreiningsefni milli nágranna.

Þann 4. febrúar 2025 barst héraðsdýralækni bréf frá velferðarsviði Akureyrarbæjar þar sem á ný var vakin athygli á alvarlegum aðstæðum sem talið er að ógni velferð kettlings í eigu kæranda. Í bréfinu eru nánar raktar þær aðstæður sem taldar eru stofna lífi og heilsu kettlingsins í hættu. Í fyrsta lagi er bent á að í húsinu fari fram umfangsmikil sprautunotkun, sem feli í sér hættu á að kettlingurinn stígi á notaðar nálar eða komist í snertingu við hættuleg efni með mögulegum afleiðingum í formi sýkinga eða eituráhrifa. Þá hafi borist kvartanir úr nágrenni vegna þess að sprautunálar hafi fundist á víð og dreif í kringum húsið, sem auki enn frekar hættuna ef kettlingurinn fái að fara út. Í öðru lagi er tekið fram að mikill fjöldi einstaklinga dvelji í húsinu um lengri eða skemmri tíma, sem valdi kettlingnum álagi og streitu. Í þriðja lagi kemur fram að brotist hafi verið inn í húsnæðið að minnsta kosti tvisvar sinnum í janúar 2025 og að lögregla hafi ítrekað þurft að hafa afskipti af húsnæðinu, meðal annars í fylgd sérsveitar vegna alvarlegra átaka. Að lokum er vísað til þess að nágranni kæranda, [Y] að nafni, hafi haldið kettlingnum í gíslingu, beitt hann ofbeldi og jafnvel hótað að drepa hann. Er þar m.a. vísað til atvika þar sem hann hafi tekið kettlinginn hálstaki og fleygt honum í eldhúsinnréttingu. Með vísan til alls framangreinds er það mat velferðarsviðs Akureyrarbæjar að aðstæður á heimili kæranda séu þess eðlis að þær stefni lífi og heilsu kettlingsins í hættu. Er því þess óskað að Matvælastofnun grípi til viðeigandi aðgerða til að tryggja öryggi og velferð hans.

Með bréfi dags. 4. febrúar 2025 var kæranda tilkynnt að MAST hygðist svipta kæranda umráðum kettlings og koma honum í varanlegt fóstur. Þá var kæranda veittur andmælafrestur til og með 6. febrúar áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Engin andmæli bárust.

Með bréfi dags. 7. febrúar 2025 var kæranda tilkynnt sú ákvörðun MAST að svipta kæranda varanlega umráðum á umræddum kettlingi með heimild í 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra.

Um atvik máls vísast að öðru leyti til þess sem segir í hinni kærðu ákvörðun.

Málsmeðferð ráðuneytisins 

Þann 18. mars 2025 framsendi MAST andmæli kæranda vegna ákvörðunar stofnunarinnar dags. 7. febrúar 2025 um að vörslusvipta kæranda varanlega umráðum á kettlingi. Í erindinu frá MAST kemur fram að stofnunin líti svo á að kærandi sé í raun að kæra ákvörðunina til æðra stjórnvalds, það er ráðuneytisins, þar sem í ákvörðunarbréfinu var tekið fram að kærandi gæti kært ákvörðunina til ráðuneytisins.

Í kjölfarið á framangreindu erindi MAST óskaði ráðuneytið eftir upplýsingum frá kæranda þann 25. mars 2025 um hvort það hafi verið tilgangur erindis kæranda að kæra ákvörðun MAST um vörslusviptingu til ráðuneytisins sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga. Jafnframt gaf ráðuneytið kæranda tækifæri til þess að koma frekari athugasemdum að framfæri áður en málið yrði lagt í farveg kærumáls innan ráðuneytisins.

Þann sama dag, það er 25. mars 2025, barst erindi frá kæranda við framangreint erindi ráðuneytisins, þar sem kærandi staðfesti að með erindi sínu til MAST, dags. 11. mars 2025, hafi ætlun kæranda verið sú að kæra ákvörðun MAST, dags. 7. febrúar 2025 um varanlega vörslusviptingu á kettlingi.

Þann 25. mars 2025 óskaði ráðuneytið eftir umsögn MAST vegna málsins auk annarra gagna sem stofnunin teldi varða málið. Umsögn MAST barst ráðuneytinu þann 7. maí 2025. Í framhaldinu var kæranda gefinn frestur til 23. maí 2025 til þess að andmæla en engin andmæli bárust.

Málið er tekið til úrskurðar á grundvelli fyrirliggjandi gagna.

Sjónarmið kæranda 

Í kærubréfi kæranda kemur fram að kærandi sé menntuð í frumtamningum og atferlisfræði hesta, námi frá Landbúnaðarháskólanum. Þá kemur fram í bréfinu að kærandi hafi unnið alla ævi við hundapössun í heimahúsi og að starfsmaður MAST hafi ekki séð neitt athugavert við aðstæður hundanna.

Þá telur kærandi að vörslusviptingin á kettlingnum sé mjög gróf samanborið við það sem m.a. þroskaskertum manni hafi verið leyft.  Bendir kærandi á að kettlingurinn hafi verið ómeiddur og slakur enda hugsaði kærandi vel um hann, bar mikla og kærleiksbundna virðingu fyrir húsbónda sínum, hlýddi orðinu nei og hvað eina.

Þá bendir kærandi á að þegar aðstæður heima fyrir voru ekki í lagi hafi kærandi sett  kettlinginn í pössun til vinkonu sinnar, en henni var ekki kunnugt um geðræn vandamál mannsins hennar á þeirri stundu. Þá áréttar kærandi að það hafi ekki verið reynt að stela kettlingnum líkt og svar MAST ber með sér.

Með vísan til framangreinds óskar kærandi eftir því að ákvörðun MAST verði endurmetin og kettlingnum verði skilað. 

Um sjónarmið kæranda vísast að öðru leyti til þess sem segir í hinni kærðu ákvörðun. 

Sjónarmið Matvælastofnunar (MAST)

Umsögn MAST barst þann 22. apríl 2025. Þar eru málavextir raktir og gögn málsins yfirfarin, eins og lýst er í málavaxtalýsingu hér að ofan.

Með vísan til fyrirliggjandi gagna er það mat MAST að aðstæður á heimili kæranda voru ekki boðlegar fyrir gæludýr. Stofnunin taldi því heimilt að svipta kæranda umráðum kettlingsins með vísan til 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra, þar sem úrbætur þoldu ekki bið.

Í ljósi málavaxta, minnisblaða og annarra gagna í málinu telur MAST að staðfesta beri hina kærðu ákvörðun. Að mati stofnunarinnar eru aðstæður á heimili kæranda óboðlegar með tilliti til velferðar kettlingsins og ekki í samræmi við lög um velferð dýra nr. 55/2013.

Um sjónarmið MAST vísast að öðru leyti til þess sem segir í umsögn stofnunarinnar. 

Forsendur og niðurstöður 

Málið varðar ákvörðun MAST, dags. 7. febrúar 2025 um að vörslusvipta kæranda umráðum á kettlingi, á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra.

Samkvæmt 1. gr. laga um velferð dýra nr.  55/2013 er markmið þeirra að stuðla að velferð dýra, þ.e. að þau séu laus við vanlíðan, hungur, þorsta, ótta og þjáningu, meiðsli og sjúkdóma. Í 6. gr. laganna er kveðið á um að skylt sé að fara vel með dýr og að umráðamaður beri ábyrgð á að annast sé um þau í samræmi við lögin. Þá segir í 6. gr. laganna að ill meðferð dýra sé óheimil. Þá er óheimilt að selja, gefa eða afhenda dýr einstaklingi sem ástæða er til að ætla að hafi ekki aðbúnað, getu eða vilja til að annast dýrið í samræmi við lögin. Þá skal umráðamaður tryggja að dýr fái góða umönnun svo sem með því að vernda þau gegn meiðslum, sjúkdómum, sníkjudýrum eða annarri hættu, sbr. 14. gr. laganna. Þá kemur fram í 29. gr. laganna að umráðamaður dýra skuli tryggja að dýrin séu haldin í umhverfi sem samræmist sjónarmiðum um velferð dýra, m.a. hvað varðar öryggi þeirra og heilbrigði, og tekur tillit til bæði sérstakra þarfa dýrsins og séreinkenna tegundarinnar. Umhverfi dýra skal vera þannig, eftir því sem við á, að þau geti athafnað sig, hreyft sig, hvílst, notið útivistar, beitar eða viðhaft annað atferli sem þeim er eðlilegt.

Í 1. mgr. 8. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013 er kveðið á um tilkynningarskyldu. Þar segir að ef grunur leikur á að meðferð dýra brjóti í bága við lögin eða reglugerðir settar samkvæmt þeim, skuli sá sem verður þess var tilkynna það Matvælastofnun eða lögreglu eins fljótt og auðið er. Þá ber Matvælastofnun að kanna hvort tilkynningin sé á rökum reist.

Í máli þessu liggur fyrir að starfsmaður velferðarsviðs Akureyrarbæjar hafði samband við héraðsdýralækni og lýsti yfir áhyggjum sínum af aðstæðum og velferð kettlingsins. Í kjölfar þess hófst rannsókn á málinu af hálfu Matvælastofnunar. Vörslusvipting dýra er íþyngjandi ákvörðun sem er hluti af þvingunarúrræðum sem MAST getur gripið til að framfylgja lögum um velferð dýra og almennt ekki beitt nema nauðsyn sé til. Stjórnvöldum ber í hvívetna að gæta að almennum málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga kveður til dæmis á um að stjórnvald skuli aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þá er vörslusvipting auk þess inngrip í  eignarréttindi umráðamanns dýrs sem eru stjórnarskrárvarin réttindi. Ljóst er að þegar ákvarðanir stjórnvalda varða svo mikilvæga hagsmuni og eru íþyngjandi fyrir hinn almenna borgara, líkt og þær ákvarðanir sem þetta mál snýr að, þarf m.a. að gæta að framangreindum sjónarmiðum. Enn fremur þurfa þær ákvarðanir að byggja á viðhlítandi réttarheimildum.

MAST byggir vörslusviptingu í máli þessu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga um dýravelferð. Samkvæmt ákvæðinu er MAST heimilt að taka dýr úr vörslum umráðamanns þegar að úrbætur þola enga bið eða aflífa dýr sem hafa orðið fyrir varanlegum skaða sökum vanfóðrunar, harðýðgi, slysa eða slæms aðbúnaðar. Slíkt skal vera gert í samráði við eða samkvæmt fyrirmælum lögreglu. Þá er MAST ekki skylt að veita andmælarétt samkvæmt stjórnsýslulögum þegar úrbætur þola enga bið, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 38. gr. laganna.

Meðal gagna málsins er minnisblað frá heimsókn Matvælastofnunar á heimili kæranda, dags. 31. janúar 2025. Þar kemur fram að glerbrot hafi verið á gólfi á tveimur stöðum, tveir hnífar hafi legið á borði og notuð sprautunál hafi fundist á gólfi. Þá liggja fyrir ljósmyndir sem sýna mjög ósnyrtilegt ástand á heimilinu. Einnig liggja fyrir upplýsingar frá velferðarsviði Akureyrarbæjar í bréfi dags. 4. febrúar 2025 um að á heimili kæranda fari fram mikil notkun sprauta, sem eykur hættu á að kettlingurinn stígi á notaðar nálar og geti fengið alvarlegar sýkingar. Þá liggja fyrir upplýsingar um tíð innbrot á heimili kæranda en þar var m.a. brotist þar inn að minnsta kosti tvisvar í janúar 2025. Slík innbrot skapa óöruggt umhverfi fyrir kettlinginn og geta leitt til meiðsla eða jafnvel flótta.

Að mati ráðuneytisins benda framangreind gögn málsins til þess að aðstæður á heimili kæranda uppfylli ekki þær kröfur sem lög um velferð dýra gera ráð fyrir, sbr. 1. gr. laganna, þ.e. að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur og kröfur varðandi aðbúnað og umhverfi dýra, sbr. 29. gr. laganna.

Með vísan til þess sem að framan greinir telur ráðuneytið að skilyrði 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra hafi verið uppfyllt í þessu máli. Aðstæður þoldu ekki bið og því var nauðsynlegt fyrir Matvælastofnun að grípa tafarlaust til aðgerða til að tryggja velferð kettlingsins í samræmi við lög um velferð dýra nr. 55/2013.

Ráðuneytið telur að ekki þurfi að ráða frekar úr öðrum málsástæðum sem tilgreindar hafa verið við meðferð málsins þar sem úrlausn þeirra hefur ekki áhrif á niðurstöðu málsins.

 

Úrskurðarorð

Ákvörðun Matvælastofnunar, dags. 7. febrúar 2025 er hér með staðfest.