Mál nr. 468/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 468/2025

Fimmtudaginn 16. október 2025

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 1. ágúst 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 18. júní 2025, um 42% bótarétt.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun þann 23. apríl 2025 og var umsóknin samþykkt 18. júní 2025 með 42% bótarétti.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 1. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 12. ágúst 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 2. september 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 2. september 2025. Með erindi, dags. 19. september 2025 óskaði kærandi eftir fresti til að leggja fram viðbótargögn vegna málsins. Með erindi úrskurðarnefndar, dags. 22. september 2025, var kæranda veittur frestur til 30. september 2025. Frekari gögn bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun dugi ekki til lágmarks framfærslu í ljósi núverandi fjárhagsstöðu hans. Kærandi hafi glímt við alvarleg og langvinn heilsufarsvandamál. Af þeim sökum hafi kærandi þurft að leita til bráðamóttöku tvisvar sinnum. Hann hafi farið í rannsóknir og undirbúning fyrir aðgerðir í samráði við sérfræðilækni. Að sögn kæranda hafi heimilislæknir hans staðfest að kærandi hafi verið ófær um að vinna vegna alvarlegra veikinda og notkunar á sterkum verkjalyfjum, sem hafi valdið stöðugri þreytu og syfju á þessu tímabili. Þetta hafi gert kæranda ókleift að vinna eða leita að vinnu. Þess vegna hafi hann ekki getað skráð sig sem atvinnuleitanda á þeim tíma og hafi ekki fengið nægilega fjárhagsaðstoð.

Kærandi greinir frá því að hann hafi neyðst til þess að taka mörg neyðarlán frá hinu opinbera og nýta yfirdráttarheimild á bankareikningi sínum til að geta greitt fyrir nauðsynlegan kostnað, þar á meðal húsaleigu og mat. Á sama tíma hafi kærandi verið að bíða eftir svari frá Tryggingastofnun varðandi umsókn hans um heilsubætur. Umsókn hans hafi síðar verið hafnað þrátt fyrir bið í nokkrar vikur samkvæmt venjubundnum ferlum. Það hafi aukið fjárhagslega og heilsufarslega erfiðleika hans á því tímabili. Eftir að heilsufar kæranda hafi batnað að fullu og hann lokið meðferð hafi hann skráð sig formlega sem atvinnuleitanda hjá Vinnumálastofnun og hafi uppfyllt öll skilyrði varðandi mánaðarlegar skýrslur.

Kærandi óski því eftir að núverandi fjárhæð atvinnuleysisbóta verði endurskoðuð þannig að hún endurspegli raunverulegan framfærslukostnað þar til honum takist að finna viðeigandi starf.

III. Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt um atvinnuleysisbætur þann 23. apríl 2025. Með umsókn kæranda um atvinnuleysisbætur hafi fylgt vottorð frá B og C. Auk þess hafi kærandi starfað á tímabilinu 1. apríl 2024 til 31. desember 2024 við sjálfstæðan rekstur á eigin kennitölu. Samkvæmt upplýsingum frá Skattinum hafi kærandi verið „ársmaður“ sem einungis hafi þurft að gera upp tryggingagjald og reiknað endurgjald við skattyfirvöld einu sinni á ári í stað mánaðarlega. Gögn frá Skattinum beri jafnframt með sér að á árinu 2024 hafi ekki verið greitt tryggingagjald af reiknuðu endurgjaldi fyrir allt árið.

Samkvæmt vottorði vinnuveitanda frá B hafi kærandi starfað frá 1. janúar 2022 til 21. apríl 2022. Í vottorði komi fram að kærandi hafi verið ráðinn tímabundið í 100% starfshlutfalli. Samkvæmt vottorði vinnuveitanda frá C hafi kærandi starfað hjá fyrirtækinu frá 1. maí 2023 til 30. september 2023 í 100% starfshlutfalli.

Kærandi hafi með umsókn sinni skýrt sjálfur frá störfum hjá B en hafi látið hin tvö störfin ótalin. Kæranda hafi verð sent erindi þann 6. júní 2025 vegna greiðslna frá Sjúkratryggingum Íslands og einnig hafi verið óskað eftir starfshæfnisvottorði sem kærandi hafi skilað þann 12. júní 2025.

Með erindi, dags. 18. júní 2025 hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans um atvinnuleysisbætur hefði verið samþykkt og útreiknaður bótaréttur væri 42%.

Kærandi hafi óskað eftir endurútreikningi á bótarétti sínum með erindi, dags. 24. júlí 2025. Þeirri beiðni kæranda hafi verið hafnað þann 29. júlí þar sem læknisfræðileg gögn sem kærandi hafi lagt fram hefðu ekki áhrif á bótarétt hans.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða [sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir.]

Kærandi hafi í kæru sinni til úrskurðarnefndar gert kröfu um endurskoðun á útreikningi bótaréttar svo hann „endurspegli raunverulegan framfærslukostnað.“ Fjallað sé um ávinnslutímabil og ávinnslu bótaréttar launamanna í 15. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Í 1. og 2. mgr. 15. gr. segi:

„Launamaður, sbr. a-lið 3. gr., telst að fullu tryggður samkvæmt lögum þessum eftir að hafa starfað samfellt á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. þó 5. mgr.

Launamaður, sem starfað hefur skemur en tólf mánuði en lengur en þrjá mánuði á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar, telst tryggður hlutfallslega í samræmi við lengd starfstíma að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. einnig 5. mgr.“

Af ákvæði 15. gr. sé ljóst að útreikningur á bótahlutfalli sé meðal annars háður lengd starfstíma sem atvinnuleitandi hafi starfað á ávinnslutímabilinu. Í 3. mgr. 23. gr. laganna sé kveðið á um að við útreikninga á ávinnslutímabili megi líta til tólf mánaða starfs á síðustu 36 mánuðum fyrir umsóknardag. Umsækjendur geti geymt áunnin réttindi sín hverfi þeir af vinnumarkaði vegna sjúkdóma eða slysa á meðan á óvinnufærni standi, sbr. 26 gr. og segi þar enn fremur að líta megi til 24 mánaða fyrir upphaf óvinnufærni og starfi hafi verið hætt, við útreikninga á ávinnslutímabili.

Samkvæmt fyrirliggjandi læknisvottorði, dags. 12. júní 2025 hafi kærandi verið „sjúkraskrifaður um tíma“ en sé „nú orðinn vinnufær.“ Örðugt sé að ráða annað af þessu vottorði en að kærandi hafi verið vinnufær frá þeim degi sem það hafi verið ritað en ómögulegt sé að sannreyna upphaf óvinnufærni. Vinnumálastofnun telji sér því einungis heimilt að miða við 36 mánuði frá umsóknardegi kæranda til útreikninga á bótarétti á grundvelli 3. mgr. 15. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

Hvað varði störf kæranda á ávinnslutímabili við sjálfstæðan rekstur á eigin kennitölu sé einnig rétt að taka fram að í 4. mgr. 19. gr. laga um atvinnuleysistryggingar komi fram að sjálfstætt starfandi einstaklingur sem greiði mánaðarlega staðgreiðsluskatt af reiknuðu endurgjaldi sem sé lægra en 25% af viðmiðunarfjárhæð ríkisskattstjóra í viðkomandi starfsgrein eða greiði staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi einu sinni á ári sem sé að meðaltali lægra en 25% af viðmiðunarfjárhæð teljist ekki tryggður samkvæmt lögunum. Þá sé það skilyrði fyrir atvinnuleysistryggingum sjálfstætt starfandi skv. h. lið 1. mgr. 18. gr. að viðkomandi atvinnuleitandi hafi staðið skil á greiðslu tryggingagjalds og staðgreiðsluskatts af reiknuðu endurgjaldi samkvæmt ákvörðun skattyfirvalda. Því sé ekki unnt að horfa til starfa kæranda við eigin atvinnurekstur á árinu 2024 við útreikning á bótahlutfalli hans.

Að öllu framangreindu virtu sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að einvörðungu komi til álita að líta til starfa kæranda hjá C á tímabilinu 1. maí 2023 til 30. september 2023 við mat á ávinnslu bótaréttar. Þar sem um sé að ræða fimm mánuði af tólf mánaða tímabili, eða 153 daga, nemi bótahlutfall kæranda 42%.

Með vísan til framangreindra sjónarmiða sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að bótaréttur kæranda sé rétt reiknaður 42%.

IV. Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um 42% bótarétt kæranda. Kærandi gerir í kæru sinni kröfu um endurskoðun til hækkunar á bótarétti á grundvelli þess að fjárhæð sé of lág og dugi honum ekki til framfærslu.

Í 1. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um gildissvið laganna, en þar segir að lögin gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verða atvinnulausir. Í 2. gr. laganna kemur fram að markmið þeirra sé að tryggja launamönnum eða sjálfstætt starfandi einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð á meðan þeir eru að leita sér að nýju starfi eftir að hafa misst fyrra starf sitt. Launamaður er hver sá sem vinnur launuð störf í annarri þjónustu í að minnsta kosti 25% starfshlutfalli í hverjum mánuði og greitt er tryggingagjald vegna starfsins samkvæmt lögum um tryggingagjald, sbr. a. lið 3. gr. laganna.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 54/2006 telst launamaður, sbr. a. lið 3. gr., að fullu tryggður samkvæmt lögunum eftir að hafa starfað samfellt á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. þó 5. mgr. Í 2. mgr. 15. gr. laganna kemur fram að launamaður, sem starfað hefur skemur en tólf mánuði en lengur en þrjá mánuði á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar, teljist tryggður hlutfallslega í samræmi við lengd starfstíma að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. einnig 4. mgr.

Í 5. mgr. 15. gr. laganna kemur fram að þrátt fyrir ákvæði 1.-4. mgr. geti tryggingarhlutfall launamanns aldrei orðið hærra en sem nemur starfshlutfalli hans á ávinnslutímabilinu eða því starfshlutfalli sem hann er reiðubúinn að ráða sig til, sbr. 4. mgr. 14. gr. Hafi launamaður ekki verið í sama starfshlutfalli allt ávinnslutímabilið skuli miða við meðalstarfshlutfall hans á þeim tíma.

Í athugasemdum með 15. gr. laga nr. 54/2006 segir svo:

„Ákvæði þetta fjallar um þann tíma sem launamaður þarf að vera virkur á vinnumarkaði til að teljast vera að fullu tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins samkvæmt frumvarpinu. Samkvæmt gildandi lögum um atvinnuleysistryggingar öðlast launamaður rétt til hámarksbóta eftir að hafa verið í fullu starfi síðustu tólf mánuði áður en hann verður atvinnulaus, sbr. 8. gr. laganna. Gert er ráð fyrir að ávinnslutímabilið sé það sama og áður þannig að það miðist við síðustu tólf mánuðina áður en umsækjandi sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar. Það liggur fyrir að margir sækja ekki um atvinnuleysisbætur um leið og þeir missa vinnu sína. Getur þá liðið einhver tími frá því að þeir misstu vinnu sína þar til þeir sækja um atvinnuleysisbætur. Má því gera ráð fyrir að reglur um geymdan bótarétt skv. V. kafla frumvarpsins komi til álita þegar nokkur tími líður milli þess að sótt er um atvinnuleysisbætur og umsækjandi missti vinnu sína. Sú breyting er lögð til að starfshlutfall launamanns hefur ekki áhrif á lengd þess tíma sem tekur hann að ávinna sér rétt innan atvinnuleysistryggingakerfisins eins og verið hefur . Síðan er gert ráð fyrir í [5]. mgr. að starfshlutfall launamannsins komi til með að hafa áhrif á það tryggingarhlutfall sem hann getur átt rétt á.

 

Má því segja að um tvær reglur sé að ræða sem spila saman. Annars vegar er litið til starfstíma og hins vegar til starfshlutfalls. Þessi breyting hefur þau áhrif að það tekur launamenn jafnlangan tíma að ávinna sér rétt til lágmarksréttinda innan atvinnuleysistryggingakerfisins óháð starfshlutfalli eða samtals þrjá mánuði á ávinnslutímabilinu. Sem dæmi má nefna launamann í 50% starfshlutfalli. Samkvæmt gildandi kerfi þarf hann að starfa í samtals 20 vikur á síðustu tólf mánuðum til að öðlast lágmarksatvinnuleysisbætur og allt tímabilið eða tólf mánuði til að öðlast rétt til 50% atvinnuleysisbóta. Það fyrirkomulag sem lagt er til með ákvæði þessu gerir hins vegar ráð fyrir að launamaður í 50% starfshlutfalli sem starfar samtals í þrjá mánuði öðlist rétt til lágmarks grunnatvinnuleysisbóta á sama hátt og sá sem er í 25% eða 100% starfshlutfalli. Enn fremur öðlast þessi launamaður rétt til helmings réttar til atvinnuleysistrygginga eftir starf í 50% starfshlutfalli í sex mánuði á sama hátt og sá sem er í 100% starfi. Hafi sá hinn sami starfað í níu mánuði á ávinnslutímabilinu á hann rétt á 75% tryggingarhlutfalli samkvæmt fyrri reglunni. Þá kemur síðari reglan til með að hafa áhrif þannig að sá hinn sami kemur ekki til með að eiga meiri rétt en sem nemur 50% tryggingarhlutfalli í samræmi við starfshlutfallið á ávinnslutímabilinu. Þannig getur hann ekki öðlast betri rétt innan kerfisins enda þótt hann hafi starfað í lengri tíma en sex mánuði á ávinnslutímabilinu þar sem starfshlutfallið hefur áhrif á tryggingarhlutfallið sem slíkt. Hafi umsækjandi ekki verið í sama starfshlutfalli á ávinnslutímabilinu skal taka mið af meðalstarfshlutfalli hans á tímabilinu. Með þessu nýja fyrirkomulagi er leitast við að draga úr áhrifum starfshlutfalls á atvinnuleysistryggingar launamanna. Síðan er gert ráð fyrir að eigi undanþága [5]. mgr. 14. gr. frumvarpsins við um launamanninn þannig að hann getur talist í virkri atvinnuleit enda þótt hann óski eftir hlutastarfi getur hann ekki fengið hærra tryggingarhlutfall en sem nemur því starfshlutfalli sem hann er reiðubúinn að ráða sig í. Hlutfallslegur réttur innan kerfisins hefur síðan áhrif á fjárhæð atvinnuleysisbóta skv. 32. og 33. gr. frumvarpsins.“

 

Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun var bótaréttur kæranda reiknaður út frá 100% starfshlutfalli frá 1. maí 2023 til 30. september 2023. Fyrir úrskurðarnefnd hafa ekki verið lögð fram gögn sem benda til þess að sá útreikningur sé rangur. Með vísan til þess er ákvörðun Vinnumálastofnunar um 42% bótarétt kæranda, staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 18. júní 2025, um 42% bótarétt A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir