Mál nr. 11/2024-Úrskurður

Mál nr. 11/2024

 

Úrskurður kærunefndar jafnréttismála

 

 

A

gegn

Íslenskum orkurannsóknum (ÍSOR)

 

Mismunun á grundvelli kyns. Sértækar aðgerðir. Ekki fallist á brot.

A, sem starfaði hjá stofnuninni B, hélt því fram að honum hefði verið mismunað á grundvelli kyns í öðrum kjörum þegar honum var synjað um launað leyfi frá störfum til þess að styðja kvenna­verkfall sem var boðað til 24. október 2023. Að mati kærunefndar var fallist á að synjun B um að veita A leyfi hafi falið í sér mismunun á grundvelli kyns. Hins vegar taldi nefndin að leyfi frá störfum sem konum og kynsegin fólki var veitt til að taka þátt í kvennaverkfalli væru sértækar aðgerðar sem fælu ekki í sér brot gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Var því ekki fallist á að B hefði með synjun á launuðu leyfi til kæranda gerst brotlegur við lögin.

1. Á fundi kærunefndar jafnréttismála hinn 19. október 2025 er tekið fyrir mál nr. 11/2024 og kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:
2. Með kæru, dags. 18. apríl 2024, kærði A synjun kærða á því að veita honum laun fyrir 4,2 klukkustunda fjarveru úr starfi til stuðnings kvennaverkfalli hinn 24. október 2023. Nánar er tiltekið í kæru að kærandi vilji fá framangreindri ákvörðun hnekkt og að viðurkenndur sé réttur hans til að fá fyrrgreinda fjarveru greidda af kærða.
3. Kæran ásamt fylgigögnum var kynnt kærða með bréfi, dags. 7. maí 2024. Greinargerð kærða er dags. 31. maí 2024. Var hún send kæranda til athugasemda og bárust athuga­semdir kæranda hinn 16. júní 2024. Kærði sendi frekari athugasemdir í framhaldinu og kærandi með bréfi 13. ágúst 2024. Kærði sendi enn á ný athugasemdir í málinu með bréfi 28. ágúst 2024 og kærandi 23. september 2024.

   MÁLAVEXTIR

    

4. Atvik máls þessu eru þau að hópur stéttarfélaga, hagsmunasamtaka og félaga boðuðu til kvennaverkfalls sem fram færi hinn 24. október 2023. Þann dag voru 48 ár liðin frá kvenna­frídeginum árið 1975. Í tilkynningu aðstandenda sagði að um sögulegan viðburð á alþjóða­vísu hefði verið um að ræða þar sem 90% kvenna hefðu lagt niður störf til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags kvenna fyrir samfélagið.
5. Í tilkynningu aðstandenda sagði að árið 2023 yrði sérstaklega mótmælt vanmati á störfum kvenna ásamt kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi gegn konum og kvárum. Samstöðufundir yrðu haldnir um allt land. Í Reykjavík yrði haldinn fundur á Arnarhóli kl. 14 og konur og kvár í nærsveitum Reykjavíkur væru sérstaklega hvött til að sýna samstöðu í verki, fylkja liði og mæta á fundinn. Konur og kynsegin fólk var jafnframt hvatt til að leggja niður launaða og ólaunaða vinnu allan daginn. Atvinnurekendur voru hvattir til að sýna konum og kvárum stuðning í baráttunni með því að hvetja þau til þátttöku án þess að það hefði áhrif á kjör þeirra og laun. Þá var þess getið að þar sem leikskólar, skólar og frístundaheimili yrðu óstarfhæf þennan dag þyrftu margir feður, afar, bræður og frændur að taka börn með í vinnuna.
6. Kærði er sjálfstæð ríkisstofnun. Kærandi, sem er karl, er starfsmaður hennar. Forstjóri kærða sendi tölvupóst til starfsfólks hinn 19. október 2023, um að kærði tæki undir hvatningu til kvenna og kvára um þátttöku í kvennafrídeginum 24. október 2023. Ekki yrði gerð krafa um vinnuframlag þeirra sem vildu taka þátt en óskað var eftir að sviðsstjórar kærða yrðu upplýstir um væntanlega fjarveru eftir því sem kostur væri.
7. Kærandi sendi tölvupóst á forstjóra kærða að morgni 24. október 2023. Upplýsti kærandi að hann þyrfti að vera frá vinnu eftir hádegi þann dag til að styðja við kröfur um jafnrétti kynjanna og þá ekki síst þar sem hallaði á konur og kvár. Spurði kærandi hvort ekki væri tryggt að kynjum yrði ekki mismunað vegna launaðrar fjarveru til stuðnings við málstaðinn. Vísaði hann til jafnlaunastefnu og -vottunar kærða og laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna máli sínu til stuðnings.
8. Forstjóri kærða svaraði erindi kæranda skömmu fyrir kl. 14 sama dag eftir að hafa kannað málið frekar. Kjara- og mannauðssýsla ríkisins hefði sent forstöðumönnum ríkisstofnana leiðbeiningar vegna kvennaverkfallsins þar sem fram hefði komið að ekki yrði litið á fjarvistir kvenna og kvára vegna þátttöku í skipulagðri dagskrá, með samþykki stjórnenda, sem óréttmætar né yrði dregið af launum vegna þeirra. Að mati forstjóra kærða væri skýrt að í leiðbeiningunum væri einungis vísað til fjarveru kvenna og kvára en ekki karla. Kæranda væri hins vegar frjálst að vinna heima það sem eftir væri dags, nýta sér styttingu vinnuviku, nýta unnar umframvinnustundir gegn leyfi eða vinna tímana síðar upp.
9. Fyrir liggur að kærandi var 4,2 klukkustundir frá vinnu 24. október 2023. Kærandi nýtti til bráðabirgða uppsafnaðar ólaunaðar umframvinnustundir á móti fjarveru þann dag. Nýtti hann því uppsafnað frí en gerði fyrirvara um að bera synjun kærða undir kærunefnd jafn­réttismála.

   SJÓNARMIÐ KÆRANDA

    

10. Kærandi byggir á því að synjun kærða á launaðri fjarveru hafi falið í sér mismunun á grundvelli kyns í andstöðu við 1. mgr. 16. gr. laga nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Þá telur kærandi að synjunin hafi falið í sér brot gegn almennu markmiði laganna, um að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns, sbr. 1. gr. Þá telur hann að kærði hafi gengið gegn markmiði 1. mgr. 4. gr. um að atvinnurekendur skuli vinna að því að jafna stöðu kvenna og karla innan fyrirtækis síns og stofnunar. Kærandi hafnar því að ákvörðun kærða verði réttlætt með vísan til anda eða almennra markmiða laga nr. 150/2020. Kærandi bendir á að meginmarkmið þeirra sé jafnræði með kynjum.
11. Kærandi byggir á því að kærði hafi með synjun sinni mismunað honum á grundvelli kyns með beinum hætti. Kærandi bendir á að kærði hafi undirgengist jafnlaunavottun og telur það skjóta skökku við að verða fyrir beinni mismunun á grundvelli kyns frá atvinnurekanda sem hafi frumskyldur gagnvart starfsfólki áður en kemur að samfélagsstuðningi. Kærandi telur að kærða hafi verið óheimilt að varpa fyrir róða réttindum sem tryggð eru með lögum og vottunum í því skyni að bregðast við ákalli frá hinu víðara samfélagi, hversu göfugt sem slíkt ákall kunni að vera. Tilgangurinn geti ekki ávallt helgað meðalið. Þá hafi falist í ákvörðun kærða mismunun í kjörum sem sé óheimil samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 150/2020.
12. Kærandi byggir á því að kærði búi vel að jöfnuði milli kynja, þar sem kærði hafi bæði sett sér jafnlaunastefnu og hlotið jafnlaunavottun. Í því ljósi sé eðlilegt að kærði fari sömu höndum um kynin og geri ekki upp á milli þeirra. Ef hins vegar hallaði á konur eða kvár sem störfuðu hjá kærða hefði gegnt öðru máli. Þar sem svo sé ekki hafi engar forsendur verið til staðar til að réttlæta þá ákvörðun kærða að synja kæranda um launaða fjarveru með tilvísun til sértækra aðgerða.
13. Kærandi tekur fram að hann telji að kærði hafi verið í góðri trú þegar kæranda var synjað um launaða fjarveru. Hins vegar hafi synjunin ekki verið reist á traustum röksemdum. Kær­andi tekur fram að hann trúi á jafnrétti kynja og hann hafi stutt málstað kvennaverkfallsins. Ástæða fjarveru hans frá vinnu hafi verið sú að sambýlismaki hans hafi tekið þátt í skipulagðri dagskrá kvennaverkfallsins en af þeim sökum hafi hann þurft að vera heima til að sinna börnum þeirra þar sem skólar þeirra hefðu lokað. Hefðu skólar verið opnir eða önnur umönnun fyrir börn hans í boði hefði kærandi einnig viljað taka þátt í aðgerðunum.
14. Kærandi hafnar því að ákvörðun kærða verði réttlætt með vísan til sértækra aðgerða samkvæmt 8. tölul. 2. gr. laga nr. 150/2020. Kærandi telur að ekki sé heimilt að lögum að beita sértækum aðgerðum á allt vinnandi fólk með það að markmiði að jafna stöðu kynjanna innan ákveðinna sviða. Kærandi vísar hér til þess að sértækum aðgerðum sé ætlað að koma á jafnri stöðu kynjanna á ákveðnu sviði þar sem veita þurfi öðru kyninu forgang. Kærandi telur að með ákveðnu sviði sé átt við tilteknar starfsstéttir, undirhópa starfsstétta og jafnvel einstaka fyrirtæki og stofnanir. Kærandi telur ljóst að ákvæðið taki til undirmengis heildarþýðis sem sé verulega smærra en heildarþýðið. Kærandi telur að sértækar aðgerðir í skilningi laganna geti því ekki tekið til heildarþýðis heldur einungis afmarkaðs þýðis, þ.e. á ákveðnu sviði, þar sem hallar á, og verði að einskorðast við það. Þá telur kærandi að slíkar sértækar aðgerðir megi ekki hafa neikvæð áhrif út fyrir afmarkaða þýðið. Þannig byggir kærandi á því að neikvæð áhrif sértækra áhrifa hafi verið að karl­mönnum var synjað um launaða fjarveru óháð tengingu við þá hópa sem aðgerðunum væri ætlað að styðja.
15. Kærandi byggir á því að verði sértækar aðgerðir túlkaðar með þeim hætti að heimilt sé að synja körlum um launaða fjarveru séu ótal karlar undirsettir neikvæðum áhrifum þrátt fyrir að bera enga ábyrgð á þeim halla sem aðgerðum kvennaverkfallsins var ætlað að vekja athygli á. Þá geti afrétting halla innan ákveðinna kvennastétta sem séu minni en heildarþýðið ekki réttlætt neikvæð áhrif á stóran hluta þýðisins, þ.e. karla í tilfelli kvennaverkfallsins 2023. Kærandi telur því að kvennaverkfallið geti ekki uppfyllti það skilyrði að teljast sértækar aðgerðir í skilningi laga nr. 150/2020 þar sem ætluðum sértækum, tímabundnum aðgerðum hafi ekki verið beint að tilteknum sviðum þar sem áhrifum væri ætlað að koma fram heldur hafi þeim verið beitt ómarkvisst að heildarþýði. Kærandi byggir á því að þegar sértækar aðgerðir hafi í för með sér réttindaskerðingu fyrir aðra eða íþyngjandi áhrif séu gerðar auknar kröfur til þess að slíkar kröfur séu markvissar og nauðsynlegar.
16. Kærandi hafnar því að skýringar í greinargerð frumvarps þess sem varð að lögum nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, um sértækar aðgerðir, þess efnis að líklegt væri að ákvæðinu yrði fyrst og fremst beitt í þágu kvenna þar sem enn væri þörf á margþættum aðgerðum til að tryggja konum raunverulega jafna stöðu á við karla, geti réttlætt ákvörðun kærða. Kærandi bendir hér á að markmið kvennaverkfallsins 2023 hafi verið vitundarvakning um stöðu kvenna og kvára en þau hafi ekki verið til þess fallin að tryggja konum og kvárum jafna stöðu á við karla. Hugsun og vilji löggjafans árið 2008 um sértækar aðgerðir hafi væntanlega verið sú að heimila aðgerðir sem ætla má að leiddu óhjákvæmilega til aukins jafnréttis. Kærandi telur að sértækar aðgerðir í skilningi jafnréttis­laga þurfi að vera hannaðar og framkvæmdar á þann hátt að þær séu markvissar og líklegar til þess að skila tilætlaðri niðurstöðu. Kærandi telur að aðgerðir kvennaverkfallsins hafi verið ómarkvissar og ekki til þess fallnar að tryggja leiðréttingu kynjahalla heldur einungis að vekja athygli á konum. Þær hefðu haft íþyngjandi áhrif á aðra hópa og hafi ekki verið nauðsyn­legar.
17. Kærandi vísar því á bug að ákvörðun kærða verði studd við leiðbeiningar Kjara- og mann­auðssýslunnar. Kærandi vekur hér athygli á því að ekkert í leiðbeiningunum hafi gefið það til kynna að eðlilegt væri að synja körlum um sömu meðferð og konur og kynsegin fólk fengi. Kærandi bendir á að með synjun launaðrar fjarveru hafi þeim körlum sem hafi viljað styðja við aðgerðir kvennaverkfallsins á sömu forsendum verið meinað að styðja við þær með beinum eða óbeinum hætti. Kærandi bendir jafnframt á að ekkert eftirlit hafi verið haft með því hvort konur og kynsegin fólk, sem fékk fjarveru launaða til að taka þátt í skipulegri dagskrá, hafi í raun tekið þátt í henni.
18. Þá telur kærandi að synjun kærða hafi farið í bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslu­laga. Kærandi vísar til þess að þar sem í grunn- og leikskólum sé meiri hluti starfsfólks konur hafi starfsemi þeirra almennt legið niðri 24. október 2023. Þar sem mæður barna hafi í mörgum tilfellum tekið þátt í kvennaverkfallinu hafi feður óhjákvæmilega oft sinnt gæslu barna sem ekki gátu séð um sig, eins og kærandi gerði. Ákvörðun kærða að synja honum um launaða fjarveru eins og hér háttaði til hafi því verið íþyngjandi launaskerðing og ekki nauðsynleg til þess að ná því markmiði sem aðgerðir kvennaverkfallsins stefndu að. Kær­andi byggir á því að ákvörðunin hafi ekki verið nauðsynleg til þess að ná því markmiði sem að var stefnt, og að því hefði verið unnt að ná með öðru og vægara móti.
19. Kærandi hafnar því að ákvörðun verði reist á því að með því að veita öllu starfsfólki kærða launaða fjarveru frá störfum hefði það veruleg áhrif á verkefni og starfsemi kærða. Kærandi ber brigður á staðhæfingar um að starfsemi kærða hefði farið úr skorðum jafnvel þótt allt starfsfólk hefði fengið leyfi. Kærandi vísar til þess að annað eins hafi gerst, m.a. vegna árshátíðarferða. Kærði bendir á að verkefni hans hefðu ekki verið þess eðlis að þau mættu ekki bíða í einn dag. Það sama eigi almennt við um starfsemi og verkefni kærða þar sem stór hluti starfsfólks sinni ráðgjafarstörfum sem þoli að vera lögð til hliðar dagspart. Kærða hefði verið mögulegt að skipuleggja störf og verkefni kærða með öðrum hætti í kringum kvennaverkfallið. Þá hafi komið fram í svörum kærða að enginn annar karl en kærandi hefði óskað eftir launaðri fjarveru.

    SJÓNARMIÐ KÆRÐA

     

20. Kærði hafnar því að með ákvörðun um að synja kæranda um launaða fjarveru 24. október 2023 hafi hann brotið gegn lögum nr. 150/2020 eða lögum nr. 86/2018, um jafna meðferð á vinnumarkaði. Kærði byggir á því að í ákvörðun hans, um að veita konum og kynsegin fólki leyfi til að sýna stuðning kvennaverkfalli fyrrgreindan dag, hafi falist sértækar aðgerðir í skilningi 8. tölul. 2. gr. laga nr. 150/2020. Í þeim aðgerðum hafi falist svokölluð jákvæð mismunun sem samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna gangi ekki gegn þeim. Þá hafnar kærði að í ákvörðun hans hafi falist mismunun í kjörum samkvæmt 18. gr., en allt að einu hafi hún verið heimil samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna, sbr. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 86/2018.
21. Kærði kveðst hafa í starfsemi sinni lagt mikla áherslu á að fyllsta jafnréttis sé gætt milli kynja við launaákvarðanir. Kærði hafi þannig sett sér jafnlaunaviðmið sem fylgir viðeigandi lögum, reglum og kjarasamningum sem séu í gildi á hverjum tíma. Kærði sé með jafnlaunavottun og jafnréttisstefnu, sem síðast var rýnd hinn 18. október 2023. Innan kærða sé unnið ötul­lega að því að starfsfólk njóti sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf. Kærði tekur fram að honum þyki það miður að annað starfsfólk hafi upplifað stuðning við konur og kvár sem brot á rétti sínum eða að það feli í sér mismunun á launakjörum.
22. Kærði telur að sú ákvörðun hans að veita konum og kynsegin fólki leyfi til að taka þátt í þeirri sértæku og tímabundnu aðgerð sem fólst í kvennaverkfallinu 24. október 2023 hafi verið til samræmis við það markmið laga nr. 150/2020 að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns, sbr. 1. gr. laganna. Kærði vísar til þess að markmið verkfallsins hafi verið að útrýma kerfisbundnu launamisrétti og kynbundnu ofbeldi sem konur verða enn fyrir.
23. Kærði telur að ákvarðanir sínar uppfylli þau skilyrði að teljast sértækar aðgerðir í skilningi jafnréttislaga. Kærði bendir þessu til stuðnings til athugasemda í frumvarpi sem varð að lögum nr. 10/2008 þar sem ákvæði um sértækar aðgerðir var fyrst lögfest. Þar hafi komið fram að líklegt væri að ákvæðinu yrði fyrst og fremst beitt í þágu kvenna þar sem enn væri þörf á margþættum aðgerðum til að tryggja konum raunverulega jafna stöðu á við karla. Auk þess væri lagt til að sérstakar tímabundnar aðgerðir sem auki möguleika karla eða kvenna á tilteknum sviðum samfélagsins yrðu ekki taldar ganga gegn jafnréttislögum, væri til þeirra gripið til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna.
24. Kærði vísar til þess að sértækar tímabundnar aðgerðir í skilningi laga nr. 150/2020 geti falið í sér fjölbreyttar aðgerðir sem verði ekki tæmandi taldar, enda veiti lögskýringargögn ekki skýrar leiðbeiningar um hvað teljist til þeirra. Kærði byggir á því að ákvörðun um að veita konum og kvárum leyfi hafi falið í sér sértæka og tímabundna aðgerð sem var til þess fallin að styðja við starfsfólk stofnunarinnar, konur og kvár, sem kaus að taka þátt í umræddu verkfalli, sem hafði að markmiði að stuðla að auknu jafnrétti kvenna og kvára til jafns við karla, ásamt því að vekja athygli á vanmati á störfum kvenna og kynbundnu ofbeldi.
25. Kærði telur að í kvennaverkfallinu, þar sem konur og kvár voru hvött til að leggja niður störf til þess að vekja athygli á því ójafnvægi sem enn væri til staðar og að sýna samstöðu í verki, hafi falist sértæk aðgerð í skilningi jafnréttislaga. Kærði telur það samfélagslega skyldu sína og annarra atvinnurekenda að gefa konum og kvárum tækifæri til að taka þátt í verkfallinu og styðja þennan mikilvæga málstað. Samfélagsleg ábyrgð atvinnurekenda sé beinlínis lögfest í 1. gr. laga nr. 150/2020.
26. Kærði telur þann skilning kæranda óraunhæfan að sértækar aðgerðir verði að vera ákveðnar og framkvæmdar þannig að þær tryggi ákveðna niðurstöðu. Kærði vísar til þess að túlka þurfi ákvæði laganna með vísan til þeirra markmiða laganna að koma í veg fyrir mismunun. Kærði bendir á að í stafliðum a–m í 1. gr. laga nr. 150/2020 sé mælt fyrir um aðferðir um það hvernig markmiðum laganna skuli náð. Upptalningin sé þó ekki tæmandi. Ljóst sé þó að þar sé vísað til aðferða sem ekki séu til þess fallnar að tryggja ákveðna niðurstöðu. Þannig megi vísa til ákvæðis f-liðar þar sem segir að efla skuli fræðslu um jafnréttismál. Að auka fræðslu geti tæpast talist aðgerð sem tryggi ákveðna niðurstöðu en aukin fræðsla sé hins vegar til þess fallin að stuðla að auknu jafnrétti kynjanna og koma í veg fyrir misrétti.
27. Kærði telur ljóst að í leiðbeiningum Kjara- og mannauðssýslunnar til forstöðumanna hafi verið gert ráð fyrir að körlum yrði ekki veitt launuð fjarvera, enda um að ræða sértækar aðgerðir með yfirlýst markmið um að stuðla að bættum kjörum kvenna til jafns við karla. Kærði bendir á að samkvæmt 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, beri forstöðumaður stofnunar ábyrgð á starfsemi hennar og að verkefnum hennar sé sinnt. Forstjóri kærða hafi m.a. talið í ljósi þessara skyldna ekki forsendur til að veita öllu starfsfólki launaða fjarveru frá störfum, enda hefði slík ákvörðun haft veruleg áhrif á starfsemi og verkefni kærða.
28. Þá telur kærði sig hafa gætt að meðalhófi, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, við ákvörðun sína gagnvart kæranda. Vísar kærandi til þess að forstjóri kærða hafi boðið kæranda að nýta styttingu vinnutíma, orlof eða vinna heima til að mæta fjarveru vegna þátttöku. Kærði hafnar því að ákvörðun hans hafi verið íþyngjandi í garð kæranda.
29. Kærði tekur að síðustu fram að launuð fjarvera kvenna og kvára vegna þátttöku í kvenna­verkfallinu 24. október 2023 hafi verið táknrænn stuðningur við réttindabaráttu þeirra með vísan til sértækra aðgerða samkvæmt 8. tölul. 2. gr. laga nr. 150/2020.

    NIÐURSTAÐA

     

30. Mál þetta snýr að því hvort kærði hafi brotið gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, með því að veita konum og kynsegin fólki launað leyfi til að taka þátt í skipulagðri dagskrá kvennaverkfallsins 24. október 2023 en synja kæranda, sem er karl, um sams konar leyfi. Samkvæmt því beinist mál þetta að því hvort kærði hafi mismunað kæranda á grundvelli kyns, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 150/2020, þar með talið í kjörum, sbr. 1. mgr. 18. gr. laganna. Þá snýr mál þetta að því, verði talið að um mismunun á grund­velli kyns hafi verið að ræða, hvort ákvörðun kærða teljist sértæk aðgerð sem gangi ekki gegn lögunum, sbr. 2. mgr. 16. gr.
31. Í 1. gr. laga nr. 150/2020 kemur fram að markmið laganna sé að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 151/2020, um stjórn­sýslu jafn­réttismála, gilda lögin um stjórnsýslu á sviði jafnréttismála á því sviði sem löggjöf um jafn­réttismál tekur til, m.a. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, og um störf kærunefndar jafnréttismála. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna tekur kæru­nefnd jafnréttismála til meðferð­ar kærur sem til hennar er beint samkvæmt framan­sögðu og kveður upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin. Sökum þessa fellur utan valdsviðs kærunefndar að hnekkja ákvörðun kærða um að synja kæranda um launað leyfi eða að viðurkenna rétt hans til launa eins og farið er fram á í kæru.
32. Í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 150/2020 er tekið fram að hvers kyns mismunun á grundvelli kyns, hvort heldur bein eða óbein, sé óheimil. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna er atvinnu­rekendum óheimilt að mismuna konum, körlum og fólki með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá í launum og öðrum kjörum á grundvelli kyns. Kjör eru skilgreind sem laun ásamt lífeyris-, orlofs- og veikindaréttindum og hvers konar önnur starfskjör eða réttindi sem metin eru til fjár, sbr. 10. tölul. 2. gr. Samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 16. gr. teljast sértækar aðgerðir þó ekki ganga gegn lögunum. Sértækar aðgerðir eru skilgreindar í 8. tölul. 2. gr. sem sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlað er að bæta stöðu eða auka möguleika kvenna eða karla í því skyni að koma á jafnri stöðu kynjanna á ákveðnu sviði þar sem á annað kynið hallar. Þar getur þurft tímabundið að veita öðru kyninu forgang til að ná jafn­vægi. Einnig sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlað er að bæta stöðu eða auka mögu­leika fólks á þeim sviðum þar sem á það hallar vegna hlutlausrar skráningar kyns í þjóðskrá í því skyni að stuðla að jafnri meðferð.
33. Samkvæmt sönnunarreglu 2. mgr. 18. gr. laga nr. 150/2020 kemur það í hlut þess sem telur á sér brotið að leiða líkur að því að honum hafi verið mismunað í launum og/eða öðrum kjörum á grundvelli kyns. Takist sú sönnun skal atvinnurekandi sýna fram á, ef um mismunun er að ræða, að það skýrist af öðrum þáttum en kyni, eða að hún fari ekki gegn lögunum að öðru leyti. Af framangreindu er ljóst að það kemur í hlut kæranda að færa fram staðreyndir eða önnur gögn og upplýsingar sem leiða líkur að því að kyn hafi haft áhrif á þá ákvörðun kærða að synja honum um launað leyfi.
34. Fyrir liggur að kærði synjaði kæranda, sem er karl, um sambærilegt leyfi og hann hafði ákveðið að veita konum og kynsegin fólki sem þess óskaði til að taka þátt í skipulagðri dagskrá kvennaverkfalls. Kærði hafnar því að í ákvörðun hans hafi falist mismunun á grundvelli kyns. Kærði telur hins vegar að ákvörðun hans um að veita konum og kvárum launað leyfi hafi verið jákvæð mismunun, þ.e. sértæk aðgerð í skilningi laganna sem gangi ekki gegn þeim. Kærði hafnar því að hann hafi með synjun sinni á beiðni kæranda brotið gegn lögum nr. 150/2020.
35. Með hliðsjón af því verður lagt til grundvallar í málinu að kæranda hafi verið mismunað í kjörum á grundvelli kyns. Að því athuguðu kemur til skoðunar hvort ákvarðanir kærða hafi byggst á sértækum aðgerðum sem ekki gangi gegn ákvæðum laga nr. 150/2020.
36. Við þá athugun telur nefndin að líta þurfi til forsögu ákvæðis um sértækar aðgerðir, með hliðsjón af lögskýringargögnum og sögulegri þróun jafnréttislöggjafar í því sambandi.
37. Árið 1975 var ákveðið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að það ár skyldi vera útnefnt alþjóð­legt kvennaár. Tillaga um kvennafrídaginn 24. október 1975 mun upphaflega hafa verið borin upp sem tillaga á ráðstefnu sem kvennaársnefnd og samstarfsnefnd kvennasamtaka stóðu fyrir í tilefni kvennaárs í júnímánuði 1975. Samþykkt var á ráðstefnunni að skora á konur að taka sér frí frá störfum á degi Sameinuðu þjóðanna til að sýna fram á mikilvægi starfa þeirra, hvort sem um launuð eða ólaunuð störf væri að ræða. Hugmyndin mun hafa komið erlendis frá og hafði hún áður verið rædd við undirbúning kvennaársins, m.a. á vettvangi Rauðsokkahreyfingarinnar. Í framhaldi samþykktar um verkfallið hittust tillögu­flytjendur og fulltrúar félagasamtaka sem ákváðu að hrinda frídeginum í framkvæmd.
38. Á fyrstu kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Mexíkó í maí 1975 var samþykkt ítarleg tíu ára aðgerðaáætlun um að hrinda í framkvæmd jafnrétti kynjanna. Hér á landi skipuðu stjórnvöld sérstaka kvennaársnefnd og í ágústmánuði það ár fól félagsmálaráðherra ráðu­neytisstjóra félagsmálaráðuneytisins og Guðrúnu Erlendsdóttur, hæstaréttarlögmanni, for­manni kvennaársnefndar og Jafnlaunaráðs, að semja frumvarp til heildarlaga um jafnrétti og jafna stöðu kynjanna. Frumvarpið var lagt fram á 97. löggjafarþingi, 1975–1976, og varð samþykkt sem lög nr. 78/1976.
39. Hinn 18. desember 1979 var samþykktur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna samningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Í 4. gr. samningsins var mælt fyrir um að bráðabirgðaráðstafanir sem aðildarríki gripu til, miðaðar að því að flýta fyrir því að raun­verulegt jafnrétti karla og kvenna næðist, teldust ekki mismunun samkvæmt samningnum. Slíkar ráðstafanir skyldu þó ekki hafa í för með sér að ójöfnum eða ólíkum skilyrðum væri viðhaldið og skyldu þær felldar niður þegar markmiðum um sömu tækifæri og meðferð hefði verið náð. Samningurinn var undirritaður af Íslands hálfu hinn 24. júlí 1980 og fullgiltur hinn 18. júní 1985.
40. Árið 1981 skipaði félagsmálaráðherra nefnd sem falið var að gera tillögur um breytingar á lögum nr. 78/1976. Nefndin skyldi við vinnuna m.a. taka mið af jafnréttisáætlun Sameinuðu þjóðanna frá 1980 og norrænu samstarfi um jafnréttislög. Afrakstur starfa nefndarinnar varð að stofni til að frumvarpi til nýrra jafnréttislaga sem lagt var fram á 107. löggjafarþingi, 1984–1985. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi var gerð breytingartillaga við 3. gr. frum­varpsins um að sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem ætlaðar væru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, gengju ekki gegn lögunum. Í athuga­semdum í nefndaráliti, á þingskjali 1159, sagði að með breytingartillögunni væri viðurkennt að slíkar aðgerðir sem grundvölluðust á sérstökum ákvörðunum væru ekki brot gegn lögunum. Sumir flutningsmenn frumvarpsins væru á móti slíkri tímabundinni mismunun þótt fallist væri á að hún bryti ekki gegn lögunum. Þá var vísað til þess að ofangreindur samningur Sameinuðu þjóðanna frá 1979 innihéldi samsvarandi ákvæði sem að framan hefur verið rakið. Voru lögin samþykkt af Alþingi sem lög nr. 65/1985.
41. Ákvæði 3. gr. laganna var efnislega óbreytt í nýjum jafnréttislögum, nr. 28/1991. Í frumvarpi því sem varð að nýjum heildarlögum, lögum nr. 96/2000, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, voru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðinu, sem þá var að finna í 22. gr. þeirra. Þannig skyldu slíkar aðgerðir ekki aðeins taka til þess að jafna stöðu kvenna heldur líka karla þar sem þörf væri á. Þá var auk þess mælt fyrir um að sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem auki möguleika kvenna eða karla á tilteknum sviðum samfélagsins, gengju ekki gegn jafnréttislögum, enda væri til þeirra gripið til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna. Í skýringum við frumvarpið var tekið fram að líklegt væri að slíkum aðgerðum yrði beitt í þágu kvenna þar sem enn væri þörf á margþættum aðgerðum til að tryggja konum raunverulega jafna stöðu á við karla.
42. Félagsmálaráðherra skipaði í júní 2006 nefnd til að endurskoða efni laga nr. 96/2000. Var formaður nefndarinnar Guðrún Erlendsdóttir, annar höfunda fyrstu heildstæðu jafnréttis­laganna, eins og rakið hefur verið að framan. Afrakstur vinnu nefndarinnar var frumvarp það sem varð að lögum nr. 10/2008 sem samþykkt var á 135. löggjafarþingi, 2007–2008. Í frum­varpinu voru sértækar aðgerðir skilgreindar nánar og er sú skilgreining óbreytt í lögum nr. 150/2020. Í skýringum við 2. gr. í því frumvarpi sem varð að lögum nr. 10/2008 sagði að með skilgreiningunni væri átt við: „[…] sérstakar aðgerðir sem ætlað er að bæta stöðu eða auka möguleika kvenna eða karla í því skyni að koma á jafnrétti kynjanna á ákveðnum sviðum þar sem á annað kynið hallar. Í gildandi lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er kveðið á um að sérstakar tímabundnar aðgerðir sem hafa fyrrg­reindan tilgang gangi ekki gegn ákvæðum laganna, sbr. 22. gr. þeirra, án þess að slíkar aðgerðir séu sérstaklega skilgreindar í lögunum.“
43. Lögskýringargögn veita því takmarkaðar leiðbeiningar um inntak eða takmörk ákvæðisins umfram það sem leiðir af beinu orðalagi þess. Í ljósi þeirrar forsögu sem rakin hefur verið hér að framan kemur hins vegar að mati nefndarinnar ekki til álita að leggja til grundvallar að ætlun löggjafans eða höfunda frumvarps að lögum nr. 10/2008 væri að skilgreining sér­tækra aðgerða gæti ekki tekið til skipulagðra aðgerða eins og kvennafrídagsins eða ákvarð­ana atvinnurekenda um að veita konum launað leyfi til þátttöku í þeim. Á það sama við um þann skýringarkost að synjun atvinnurekanda á ósk karls um launað leyfi til að sýna beinan eða óbeinan stuðning við slíkar aðgerðir teldist þegar af þeirri ástæðu brot gegn jafnréttis­lögum.
44. Eins og rakið er að framan hefur í rétt 40 ár verið ákvæði í jafnréttislöggjöf um að sértækar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna eða að koma á auknu jafnrétti þar sem á konur hallar gangi ekki gegn jafnréttislögum. Ekki verður séð með samanburði lagatexta eða lög­skýringargögnum að efnisleg breyting hafi verið gerð á inntaki reglunnar sem nokkru nemur með lögum nr. 10/2008. Skilgreining á sértækum aðgerðum er orðuð með almennum hætti sem veitir rúmt svigrúm til útfærslu aðgerða.
45. Ýmsar athafnir eða ákvarðanir geta því talist sértækar aðgerðir að því gefnu að þær uppfylli skilyrði laganna. Við mat á því hvað fellur þarna undir er nokkra leiðsögn að fá í athöfnum þeim sem nefndar eru í dæmaskyni um það hvernig almennu markmiði 1. gr. laga nr. 150/2020 skuli náð. Meðal þeirra athafna er að bæta stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu, vinna gegn launamisrétti og annarri mismunun á grundvelli kyns á vinnumarkaði, efla fræðslu um jafnréttismál og vinna gegn kynbundnu ofbeldi og kyn­ferðislegri áreitni.
46. Kvennaárið og kvennafrídagurinn 1975 mörkuðu vatnaskil í íslenskri jafnréttisbaráttu. Kvennafrídegi var ekki komið á fót með lögum, valdboði eða tilmælum hins opinbera, heldur var hann sjálfsprottinn úr grasrót kvenna, samtaka þeirra og annarra frjálsra félagasamtaka. Með honum var vakin athygli á vinnuframlagi kvenna í samfélaginu og ójafnri stöðu kvenna og karla með því að konur lögðu niður störf til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags kvenna á öllum sviðum samfélagsins. Hafði hann djúpstæð og varanleg áhrif á stöðu jafn­réttismála hér á landi.
47. Síðan þá hafa frjáls félagasamtök og aðrir aðstandendur reglulega boðað til kvennafrís, eða kvennaverkfalls eins og það hefur verið nefnt í seinni tíð, með sömu aðferð og í sama til­gangi, þ.e. til að vekja athygli og berjast gegn tilteknu misrétti eða mismunun þar sem enn hallar á konur. Er megineinkenni þessara aðgerða að konur leggja niður störf sín til að sýna fram á samfélagslegt mikilvægi starfa kvenna í samfélaginu. Hefur hins vegar ekki verið gert ráð fyrir þátttöku karla í skipulagðri dagskrá slíkra aðgerða, heldur hafa þeir þess í stað verið hvattir til að sýna samstöðu með því að taka að sér verkefni kvenna, þ.m.t. á vinnumarkaði eða með því að axla umsjárskyldur eða fjölskylduábyrgð. Að mati nefndarinnar myndu aðgerðir kvennaverkfalls missa marks ef synjun atvinnurekenda á óskum karla um launað leyfi, til að styðja beint eða óbeint slíkar aðgerðir, teldist brot gegn lögum nr. 150/2020. Rétt er að taka fram að kvennaverkfallið var hvorki verkfall í hefðbundnum skilningi laga né áttu konur eða kynsegin fólk rétt að lögum til þess að fá launað leyfi frá störfum. Aðstandendur aðgerða hafa hins vegar hvatt atvinnurekendur til þess að gera konum kleift að taka þátt í aðgerðunum og mælst til þess að ekki yrði dregið af launum vegna fjarveru í þeim tilgangi. Að mati nefndarinnar endurspegla leiðbeiningar Kjara- og mannauðssýslunnar það sem að framan er rakið sem og að ekki væri gert ráð fyrir því að körlum yrði veitt launað leyfi.
48. Að öllu framangreindu athuguðu er að mati nefndarinnar engum vafa til að dreifa um það að kvennaverkfallið 24. október 2023 var sértæk aðgerð í skilningi laga nr. 150/2020 sem uppfyllir þau skilyrði sem mælt er fyrir um í ákvæðinu. Var hún tímabundin og afmörkuð, þ.e. takmörkuð við að konur og kvár legðu niður störf í einn dag og beindist að misrétti sem aðstandendur verkfallsins bentu á að enn væri til staðar og þörf á að bregðast við. Var hún þannig sérstök og tímabundin aðgerð til samræmis við 8. tölul. 2. gr. laganna. Sú samstaða, vitundarvakning, fræðsla og mótmæli gegn vanmati á störfum kvenna, kyn­bundnum launamun og kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi gegn konum og kvárum var aðgerð á ákveðnu sviði þar sem enn hallar á annað kynið. Þá var hún til þess fallin að bæta stöðu kvenna og kynsegin fólks í því skyni að koma á jafnri stöðu kynjanna og jafnri meðferð. Aðgerðin telst því innan þess svigrúms sem atvinnu­rekandi hefur á grundvelli laga nr. 150/2020. Sjónarmið kæranda um annað hagga ekki þessari niðurstöðu. Ekki verður fallist á að synjun um launað leyfi kæranda hluta verkfalls­dagsins hafi falið í sér íþyngjandi réttindaskerðingu gagnvart honum eða að hann hafi verið sérstaklega útsettur fyrir neikvæðum áhrifum vegna hennar. Þá verður ekki tekið undir það með kæranda að aðgerðir sem snúi að misrétti gegn einu kyni eða kynsegin fólki teljist í eðli sínu almennar. Að mati nefndarinnar er engum vafa hér til að dreifa um það að aðgerðirnar beindust að misrétti á ákveðnu sviði þ.e. vanmati á störfum kvenna, launamun og kyn­bundnu og kynferðislegu ofbeldi gegn konum og kvárum.
49. Með hliðsjón af öllu framangreindu var sú ákvörðun kærða að veita konum og kynsegin fólki launað leyfi til þátttöku í kvennaverkfalli samrýmanleg ákvæðum laga nr. 150/2020. Aðrar röksemdir og sjónarmið kæranda í málinu hafa ekki áhrif á þessa niðurstöðu. Þannig hefur jafnlaunavottun kærða, jafnlaunastefna eða staða kynja sem starfa hjá honum engin áhrif á heimild eða svigrúm kærða eins og hér stóð á. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að forstjóri kærða bauð kæranda ýmsa valkosti til þess að koma til móts við óskir kæranda um leyfi að því undanskildu að hann nyti sérstaklega launa vegna þess. Gengu athafnir kærða því ekki lengra en nauðsyn stóð til eða voru andstæðar meðalhófi.
50. Það er því niðurstaða nefndarinnar að sú ákvörðun kærða, 24. október 2023, að synja kæranda um launað leyfi hluta sama dags hafi með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 150/2020 ekki falið í sér brot gegn lögunum.
51. Uppkvaðning úrskurðar í málinu hefur tafist umfram þann tveggja mánaða frest sem nefndin hefur til að úrskurða í máli eftir að gagnaöflun í því er lokið samkvæmt 5. mgr. 9. gr. laga nr. 151/2020, um stjórnsýslu jafnréttismála. Er ástæða þess fyrst og fremst mikill fjöldi mála sem er til meðferðar hjá nefndinni auk breytinga á vistun hennar.

Ú r s k u r ð a r o r ð

Kærði, Íslenskar orkurannsóknir, braut ekki gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, með því að synja kæranda um launað leyfi hinn 24. október 2023.

Ari Karlsson

Andri Árnason

Maren Albertsdóttir