Mál nr. 370/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 370/2025

Þriðjudaginn 21. október 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 10. júní 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn frá Deutsche Rentenversicherung (DRV), dags. 21. október 2020. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 9. ágúst 2022, var kæranda tilkynnt um að umsóknin hefði verið samþykkt frá 1. október 2021 og að greiðsluhlutfallið yrði 53,88%. Óskað var eftir nánari gögnum frá kæranda, meðal annars tekjuáætlun, skattframtali vegna ársins 2021 og launaseðlum frá þeim lífeyrissjóðum sem greiða honum lífeyri. Kærandi sendi Tryggingastofnun umbeðin gögn. Með bréfi, dags. 31. október 2022, var kærandi upplýstur um greiðslur ársins. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 4. apríl 2023, var meðal annars óskað eftir afriti af skattframtali kæranda vegna ársins 2022 frá búsetulandi. Kæranda var tilkynnt um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2022 með bréfi, dags. 28. ágúst 2023. Niðurstaðan var sú að kæranda hefðu verið vangreiddar bætur það ár að fjárhæð 12.286 kr., að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta. Kærandi kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndar velferðarmála með kæru, dags. 23. nóvember 2023. Með úrskurði, dags. 28. ágúst 2024, í máli nr. 564/2023, var ákvörðun Tryggingastofnunar um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022 felld úr gildi og þeim hluta málsins vísað aftur til stofnunarinnar til nýrrar meðferðar. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 30. maí 2025, var kæranda tilkynnt um að stofnunin hefði rannsakað málið nánar og niðurstaða rannsóknarinnar gæfi ekki tilefni til breytinga á fyrri ákvörðun.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 10. júní 2025 og frekari athugasemdir bárust 19. júní 2025. Með bréfi, dags. 19. júní 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 4. júlí 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 8. júlí 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda í tölvupósti sama dag og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. júlí 2025. Greinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 17. júlí 2025, og var hún send kæranda til kynningar með tölvupósti 11. september 2025. Frekari athugasemdir bárust frá kæranda með bréfi, dags. 11. september 2025, og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 17. september 2025.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru segir að kærandi kæri ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins sem hafi verið birt honum 4. júní 2025. Kærandi krefjist þess að úrskurðarnefnd velferðarmála taki ekki ákvörðun í málinu fyrr en honum hafi verið veittur aðgangur að íslenskum útgáfum EB-reglugerða nr. 883/2004 og nr. 987/2009 eins og þær hafi verið í gildi frá árinu 2020 til dagsins í dag. Hér sé sér í lagi átt við ákvæði 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 og fulla texta bókana þeirra sem Ísland hafi gert við ákvæði 1. og 5. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Þess sé krafist að úrskurðarnefndin úrskurði ekki í málinu fyrr en Tryggingastofnun hafi lagt fram tvær umsóknir frá Deutsche Rentenversicherung (DRV) um ellilífeyri til handa kæranda og ákvörðun DRV og Tryggingastofnunarum að greiða kæranda lífeyri á grundvelli ákvæða 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Þess sé krafist að bæði Tryggingastofnun og úrskurðarnefndin staðfesti skriflega síðan hvenær stofnunin og nefndin hafi haft vitneskju um bókanir þær sem Ísland hafi gert við ákvæði 1. og 5. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Ljóst sé að beiting Tryggingastofnunar á ákvæðum a-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 sé háð ákvæðum 2., 3. og 4. mgr. sömu greinar. Tryggingastofnun hafi alls ekki sýnt fram á á hvern hátt stofnunin taki tillit til ákvæða 2., 3. og 4. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar við stjórnvaldsákvarðanir sínar, hvað þá til ákvæða 5. mgr. sem sé alls ekki aðgengileg í íslenskum útgáfum.

Bókunin við ákvæði 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 sé augljóslega eina heimild Tryggingastofnunar til beitingar ákvæða a-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Bókun þessi veitir Tryggingastofnun alls ekki lögsögu í lögsögu annara aðildarríkja EES-samningsins og/eða til þess að hafa skoðun á eða að taka að sér að beita ákvæðum löggjafar annara aðildarríkja við stjórnvaldsákvarðanir sínar, umfram það sem ákvæði b-liðar 1. mgr. 52. gr. kunna að heimila. Tryggingastofnun hafi ekki sýnt fram á heimildir sínar til umfjöllunar um málefni í lögsögu annara aðildarríkja hvorki í tímanlegu eða málefnalegu samhengi á grundvelli ákvæða b. liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.   

Augljóst sé af ákvæðum laga nr. 100/2007 að Tryggingastofnun hafi eitt stjórnvalda allra aðildarríkja EES-samningsins heimildir til að fjalla um og taka ákvarðanir um beitingu ákvæða laga nr. 129/1997, af þeim augljósu ástæðum að tímanleg ákvæði 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 skilgreini lögsögu einstakra aðildarríkja einnig um tímanlega lögsögu einstakra aðildarríkja. 

Hér er rétt að fjalla um þá fullyrðingu Tryggingastofnunar frá 19. janúar 2024 að greiðslur stofnunarinnar séu ekki til þess ætlaðar að tryggja sambærileg lífskjör og lífeyrisþegar hafi búið við fyrir lífeyristöku.

Eins og að framan greini fjalli lög nr. 100/2007 um allar súlur íslensks ellilífeyris.   

Augljóst sé að lífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar séu lægri en þau laun sem lífeyrisþegar hafi haft áður, en ellilífeyrisgreiðslur stofnunarinnar séu aðeins hluti íslenska ellilaunakerfisins. Ekki væri fjallað um lög nr. 129/1997 í lögum nr. 100/2007 nema af þeirri einföldu ástæðu að lög nr. 129/1997 fjalli náið um nokkrar af súlum íslensks ellilífeyris.

Í dómi „EuGH“ nr. C-453/14 sé m.a. fjallað um almannatryggingarkerfi Lichtenstein sem sé alls ekki frábrugðið íslenska kerfinu.  Í þeim dómi komi skýrt fram að greiðslur almannatryggingakerfis Lichtenstein séu til þess að tryggja lífeyrisþegum sambærileg lífskjör og fyrir lífeyristöku.

Tryggingastofnun hafi einnig haft nægan tíma til að kynna sér að ellilífeyrisgreiðslur DRV séu að meðaltali minni en helmingur meðaltalslauna um 48%. Í Þýskalandi séu meðaltals brúttólaun um 3500/3600 evrur á mánuði og meðaltals brúttó ellilífeyrir frá DRV séu um 1600 evrur.  Því sé ljóst að greiðslur frá DRV einar og sér séu ekki til þess fallnar að halda uppi sömu eða sambærilegum lífskjörum og fyrir lífeyristöku. 

Iðgjaldagreiðslur til DRV séu reiknaðar til „lífeyrispúnkta“ og að jöfnu öðlist menn 1 „lífeyrispúnkt“ á ári fyrir meðatals laun.  Í dag sé hver „lífeyrispúnktur“ jafngildi rúmlega 40 evra.  Því sé ljóst að eftir 40 ára greiðslu iðgjalda hafi lífeyrisþegar áunnið sér um 40 „lífeyrispúnkta“, þ.e. 40 evrur.

Í dag sé ellilífeyrir Tryggingastofnunar um 350.000 kr. og meðaltalslaun um 750.000 kr. Því sé ljóst að fullar ellilífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar séu um 47% af meðaltals brúttólaunum á Íslandi og það án heimilisuppbótar.

Með heimilisuppbót sé brúttó ellilífeyrir um 430.000 kr. og því sé greiðsluhlutfall 430/750 = 57%.

Fullyrðingar Tryggingastofnunar í erindi frá 19. janúar 2024 um greiðslur frá DRV séu því hreinar getgátur stofnunarinnar og hvergi studdar gögnum frá DRV, en af máli nr. 10077/2019 hjá umboðsmanni Alþingis sé ljóst að stofnuninni ber að leggja fram gögn um fullyrðingar sínar. Kærandi bendi hér á að lífeyrisgreiðslur Ärzteversorgung Westfalen-Lippe (ÄVW) í Þýskalandi séu samkvæmt upplýsingum á vefsíðu ÄVW aðeins „Grundversorgung“.

Ákvæði laga nr. 100/2007 um hlutfallslegar greiðslur í samræmi við búsetutíma séu í algjörri mótsögn við framburð Tryggingastofnunar um grunnlífeyri, en hlutfallsgreiðsluákvæðin séu nákvæmlega í samræmi við ákvæði b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Án heimilda bókunarinnar við 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 væri Tryggingastofnun skuldbundin til að taka stjórnvaldsákvarðanir sínar á grundvelli ákvæða b-liðar 1. mgr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.   

Slíkt hefði í för með sér að Tryggingastofnun beri að beita ákvæðum 54. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004, sér í lagi þeirra ákvæða er komi í veg fyrir frádrátt hlutfallslegra bóta eins aðildarríkis frá hlutfallslegum bótum annars aðildarríkis.   

Grundvöllur þess að hægt sé að beita ákvæðum b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 sé augljóslega að ákvæðum 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 hafi áður verið beitt á þann hátt sem lýst sé í ákvæðum 10. og 11. gr. EB-reglugerðar nr. 987/2009.

Framangreint hafi þann tilgang einan að skilgreina lögsögu einstakra aðildarríkja, án slíkrar skilgreiningar sé framkvæmd annara ákvæða EB-reglugerða nr. 883/2004 og 987/2009 verulega skert eða jafnvel útilokuð.

Hugtakið hlutfallslegar greiðslur snúi að heildar lífeyrisgreiðslum til lífeyrisþega og hversu stór hluti heildarinnar komi frá hvaða aðildarríki EES-samningsins.

Því sé ljóst að allar greiðslur eins aðildarríkis, hvort sem greiðslurnar komi frá einni eða fleiri stofnunum opinbers réttar þess ríkis, á grundvelli ákvæða b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004, sbr. ákvæði 6. gr. sömu reglugerðar, séu hlutfallslegar greiðslur frá aðildarríki.

Hvergi í íslenskri löggjöf sé fjallað um að aðeins greiðslur frá Tryggingastofnun séu hlutfallslegar greiðslur í skilningi ákvæða b-liðar 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004. Því sé ljóst að greiðslur íslenskra lífeyrissjóða til lífeyrisþega á grundvelli ákvæða um skyldutryggingu lífeyrisréttinda séu einnig hlutfallslegar greiðslur í skilningi ákvæða b-liðar. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004, sbr. ákvæði 6. gr. EB-reglugerðarinnar.

Hins vegar sé ljóst að það sé hvorki hlutverk hvorki Landssamtaka lífeyrissjóða né einstakra lífeyrissjóða að gefa út yfirlýsingar til stjórnvalda annara aðildarríkja um að greiðslur skyldutrygginga lífeyrisréttinda falli undir ákvæði b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004. Slíkt sé alfarið hlutverk Tryggingastofnunar í umboði og á ábyrgð ráðherra.

Sama eigi að sjálfsögðu við um önnur aðildarríki. Það sé augljóslega ekki hlutverk DRV að hafa á því skoðun undir hvaða ákvæði EES-samningsins einstakir flokkar íslenskra lífeyrisgreiðsla falli.

Kærandi reikni með að Tryggingastofnun geti nú lagt fram gögn frá bærum þýskum stjórnvöldum um það undir hvaða ákvæði 52. til og með 55. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 bæði greiðslur Versorgungsanstalt des Bundes und der Länder (VBL) og DBV/AXA sem kærandi fái greiddar falli. 

Kærandi ítreki hér enn og aftur að Tryggingastofnun hafi skert greiðslur lífeyris til kæranda á grundvelli greiðslna frá DBV/AXA.

Tryggingastofnun hafi augljóslega ekki áhuga á að framfylgja ákvæðum um rannsóknarskyldu og afla upplýsinga frá bæru þýsku stjórnvaldi um eðli greiðslna kæranda frá DBV/AXA.  Þess sé krafist að stofnunin sinni skyldum sínum.

Hér beri sérstaklega að taka fram að ákvæði 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 séu alls ekki til þess fallin að breyta þeirri réttarstöðu sem lífeyrisþegum sé tryggð með ákvæðum 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 allt frá árinu 2012.

Að öðrum kosti væri EES-samningurinn í heild sinni eða einstökum hlutum háður geðþótta einstakra aðildarríkja sem gætu breytt ákvæðum samningsins eftir vindáttinni.

Hér beri einnig að benda á að ákvæði 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 setji alla tvísköttunarsamninga í uppnám. Auk þess að geta komið í veg fyrir að íslenskir ríkisborgarar njóti grundvallar mannréttinda sem tryggðir séu í stjórnarskránni.

Kærandi muni innan kærufrests upphaflega málsins bera fram erindi hjá umboðsmanni Alþingis um ákvörðun úrskurðarnefndar velferðarmála að neita að leiðrétta augljóslega rangt greiðsluhlutfall örorkulífeyris frá Tryggingastofnun.

Þótt að í lögum nr. 100/2007 sé kveðið svo á um að beiting ákvæða 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 hafi verið falin öðru ráðuneyti en félagsmálaráðuneytinu, breyti það alls engu um að úrskurðarnefnd velferðarmála og Tryggingastofnun beri að framfylgja rannsóknarskyldu sinni. Bæði úrskurðarnefnd velferðarmála og Tryggingastofnun hafi gjörsamlega brugðist því að framfylgja ákvæðum gildandi löggjafar. Einnig sé ljóst að fullyrðing úrskurðarnefndar velferðarmála um að nefndin taki ekki tillit til ákvæða skattaréttar við ákvarðanatökur sínar sé gjörsamlega óviðunandi, sér í lagi þar sem í lögum nr. 100/2007 sé vísað til ákvæða skattalaga og í þeim tilvikum þar sem fjallað sé um skattskyldar tekjur beri úrskurðarnefndinni að taka tillit til skattalöggjafar, sér í lagi tvísköttunarsamninga eftir því sem við eigi, sérstaklega þegar lífeyrisgreiðslur falli undir ákvæði EES-samningsins.

Kærandi málsins muni leggja fram nánari greinargerð í málinu eftir að hafa fengið samskiptagögn Tryggingastofnunar við þýska aðila og eftir að hafa fengið aðgang að bókununum sem Ísland hafi gert við ákvæði 1. og 5. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Í athugasemdum kæranda frá 19. júní 2025 segir að lögmenn Tryggingastofnunar hafi ítrekað neitað að hafa dregið lífeyrisgreiðslur til kæranda frá DBV í Þýskalandi frá greiðslum vegna áranna 2021 og 2022.

Fyrsta greiðsla til kæranda hafi borist í lok árs 2022 og sú greiðsla hafi verið fyrir árin 2021 og árið 2022 til greiðsludags. Greiðslur ársins 2021 hafi aðeins verið fyrir þrjá mánuði og því ljóst að þær greiðslur hafi ekki leitt til greiðslu skatta á Íslandi þrátt fyrir að vera skattskyldar tekjur á Íslandi í samræmi við tvísköttunarsamning Íslands og Þýskalands.

Þrátt fyrir það hafi Tryggingastofnun talið þýskar tekjur kæranda til íslenskra tekna og staðið skil á sköttum í samræmi við það. Skattaskylda þýskra tekna sem ekki séu skattskyldar á Íslandi.

Einnig hafi Tryggingastofnun lækkað greiðslur lífeyris til kæranda á árinu 2021 með því að draga allar þýskar tekjur kæranda frá íslensku greiðslunum, þ.m.t. greiðsluna frá DBV. Sama eigi við um greiðslu DBV fyrir árið 2022, sú greiðsla hafi verið dregin frá greiðslum Tryggingastofnunar.

Í snepli lögfræðinga Tryggingastofnunar sé hvergi að finna eitt einasta orð um að stofnunin hafi sinnt því að kanna hvers eðlis greiðslur DBV séu í skilningi t.d. ákvæða laga nr. 129/1997. Þess sé krafist að Tryggingastofnun og úrskurðarnefndin sinni rannsóknarskyldum sínum. Kærandi láti það ekki viðgangast að lögfræðingar stofnunarinnar komist upp með ítrekuð ósannindi og að úrskurðarnefndin aðstoði þá við slíkt athæfi, þ.e. að fara með ósannindi og misvirða rannsóknarskyldu sína.

Í athugasemdum frá 8. júlí 2025 segir að Tryggingastofnun og önnur íslensk stjórnvöld hafi ekki gefið kæranda málsins möguleika á að hafa aðgang að núgildandi íslenskri útgáfu EB-reglugerða nr. 883/2004 og 987/2009, eða bókunum þeim sem Ísland hafi gert við ákvæði 1. og 5. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Tryggingastofnun leggi nú fram skjalið P6000 frá DRV, dagsett 30. janúar 2025. Undir tölulið 4.1. staðfesti DRV að greiða kæranda ellilífeyri á grundvelli ákvæða „883/2004: Art. 52(1)b“.  Kæranda og úrskurðarnefndinni sé nú mætavel kunnugt um að Tryggingastofnun hafi tekið stjórnvaldsákvörðun um greiðslu lífeyris til kæranda einnig á grundvelli ákvæða 52. gr. EB-reglugerða nr. 883/2004. Því sé ljóst að það sé algjört lágmark að stofnunin veiti bæði kæranda og úrskurðarnefndinni aðgang að gildandi íslenskri útgáfu EB-reglugerðar nr. 883/2204, til að kærandi geti tekið lögfræðilega og efnislega afstöðu til málflutnings Tryggingastofnunar og einnig til að úrskurðarnefndin geti gegnt embættisskyldum sínum á grundvelli gildandi ákvæða. Ljóst sé að kærandi geti ekki svarað á fullnægjandi hátt án upplýsinga um réttarvirkni beggja nefndra bókana.

Kærandi bendi á að úrskurðarnefndin hafi kveðið upp úrskurð sinn í lok ágúst 2024, en Tryggingastofnun hafi beðið þar til í janúar 2025 með að fá endurstaðfestingu DRV á tilkynningu DRV frá árinu 2021/2022 um greiðslur til kæranda á grundvelli ákvæða 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Einnig veki athygli að Tryggingastofnun hafi augljóslega beint þeirri spurningu til DRV, hvort DRV starfi á grundvelli ákvæða EB-reglugerðar nr. 883/2004. Eftir að Tryggingastofnun hafi árum saman skipst á upplýsingum við DRV um lífeyrismálefni kæranda á grundvelli ákvæða nefndrar EB-reglugerðar.   

Kærandi ítreki kröfu sína um að Tryggingastofnun leggi tafarlaust fram þann samanburðarreikning sem byggi á ákvæðum a- og b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 áður en kærandi geti tekið afstöðu til málflutnings stofnunarinnar. Tryggingastofnun sé skuldbundin til að leggja fram slíkan samanburðarreikning á grundvelli ákvæða 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004, sér í lagi í ljósi þess að bæði stofnunin og DRV greiði kæranda lífeyri á grundvelli ákvæða 52. gr. nefndrar reglugerðar. Sjá hér einnig ákvæði 54. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Kærandi krefjist þess að skilafrestur svars kæranda við greinargerð Tryggingastofnunar verði settur tveimur vikum eftir að stofnunin hafi lagt fram ofangreind gögn, reglugerðir og bókanir á íslensku og samanburðarreikning og kærandi hafi fengið aðgang að þeim skjölum.

Kærandi krefjist hér með umsvifalausrar greinargerðar Tryggingastofnunar um skjal P8000. 

Kærandi krefjist sérstaklega upplýsinga um tilgang sendingar skjalsins, hvaða starfsmaður Tryggingastofnunar hafi heimilað gerð og sendingu skjalsins og þá á grundvelli hvaða heimilda. Einnig til hve margra og þá hvaða annara aðila í öðrum óviðkomandi ríkjum samskonar fyrirspurn hafi verið send.

Tryggingastofnun eyði verulegu púðri í að fjalla um greiðslur sem falli undir þýska lögsögu. Tryggingastofnun hafi ekki sýnt fram á að hafa heimildir til að fjalla um málefnið og taka ákvarðanir íslensks stjórnvalds í íslenskri lögsögu á grundvelli ákvæða þýskrar löggjafar. Þess sé krafist að Tryggingastofnun leggi fram íslenskar þýðingar allra þýskra skjala sem stofnunin vísi til í greinargerð sinni, þýðingu löggilts dómtúlks og skjalaþýðanda.

Allar greiðslur ellilífeyris kæranda í samræmi við ákvæði 1. mgr. 53. gr. EB-reglugerðar beri að vega og meta í ljósi ákvæða 6. gr. og 52. gr. sömu reglugerðar, þar sem Tryggingastofnun hafi tekið stjórnvaldsákvörðun á grundvelli ákvæða 52. gr. í samræmi við ákvæði 6. gr., en ekki í samræmi við ákvæði 5. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Upphafshluti 5. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 takmarki verulega beitingu ákvæða a- og b- liðar þeirrar greinar og ljóst sé að í máli kæranda beri að beita ákvæðum 6. gr. í stað 5. greinar. Upplýsingaskipti Tryggingastofnunar og DRV hafi snúist um upplýsingaskipti um tímabil 6. gr., en ekki um ákvæði 5. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Eina hlutverk ákvæða 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 sé að skilgreina réttarstöðu einstaklinga og lögsögu einstakra aðildarríkja til að fjalla um málefni einstakra manna. Að slíkri skilgreiningu lokinni er ljóst að Tryggingastofnun skorti gjörsamlega allar heimildir til lögsögu annara aðildarríkja.

Ljóst sé að hlutfallslegar bætur b-liðar 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar falli undir samsvarandi ákvæði 54. gr. sömu reglugerðar.

Ljóst sé að hlutfallslegar greiðslur eins aðildarríkis innihaldi alla tryggingaatburði á grundvelli tímabila ákvæða 6. gr. sem falli í lögsögu þess ríkis, algjörlega óháð því hve mörg stjórnvöld eða stofnanir opinbers réttar greiði bætur, einnig með hvaða hætti aðildarríki hagi fjármögnun almannatryggingakerfis síns. 

Öðrum ríkjum séu slík tímabil og tryggingaatburðir sem af þeim leiði gjörsamlega óviðkomandi. Auk þess sé mismunandi fjármögnun almannatryggingakerfa annara aðildarríkja Tryggingastofnun gjörsamlega óviðkomandi.  

Ljóst sé af ákvæðum laga nr. 100/2007 að framkvæmd ákvæða laga nr. 129/1997 falli einnig undir lögsögu íslenskra stjórnvalda, þ.m.t. Tryggingastofnunar, einnig á grundvelli ákvæða EB-reglugerðar nr. 883/2004, líklega ákvæði 5. mgr. 52. gr. þeirra reglugerðar og bókun þá sem gerð hafi verið við þá málsgrein.

Almannatryggingakerfi aðildarríkjanna séu augljóslega ekki eingöngu byggð á einum greiðanda bóta á grundvelli tímabila sbr. ákvæði 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 sem lögð hafa verið að baki í aðildarríki.

Skilgreininga hlutfallslegra bóta eins aðildarríkis eigi við allar greiðslur aðildarríkis í samræmi við ákvæði 53. gr. reglugerðar nr. 883/2004 og snúi að öllum bótum aðildarríkis sem leiði af tímabilum þess ríkis.  Slík tímabil og tryggingaatburðir sem af þeim leiði séu öðrum aðildarríkjum óviðkomandi.

Tryggingastofnun og úrskurðarnefndinni sé í þessu sambandi bent á ákvæði 7. bókar þýsks almannatryggingaréttar „SGB VII“. 

Kærandi skori á úrskurðarnefnd velferðarmála að úrskurða að Tryggingastofnun skorti heimildir til að draga allar þýskar lífeyrisgreiðslur kæranda frá greiðslum stofnunarinnar frá upphafi greiðslan árið 2021 og að stofnunina sé skuldbundin til að greiða kæranda ellilífeyri frá fyrsta degi árið 2021 án frádráttar þýskra lífeyrisgreiðslna.

Einnig að úrskurða að Tryggingastofnun beri að taka stjórnvaldákvörðum um greiðslur til kæranda á grundvelli núgildandi ákvæða um ellilífeyri.

Ljóst sé að það skjal sem eigi að vera stjórnvaldsákvörðun Tryggingastofnunar um greiðslu örorkulífeyris til kæranda sé ekki á bréfsefni stofnunarinnar, beri ekki kennitölu og/eða nafn stofnunarinnar og/eða undirskrift eða embættisstimpil. Eingöngu sé að finna á sneplinum „Erlend mál“.  Því sé sú meinta stjórnvaldsákvörðun Tryggingastofnunar aðeins einn snepill af mörgum sem stofnunin dreifi.

Í athugasemdum kæranda frá 11. september 2025 bendir kærandi á að sú útgáfa sem lögfræðingar Tryggingastofnunar vísi til á vefsíðu stjórnarráðsins sé ekki nú gildandi útgáfa EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Kærandi bendi á að í nefndri útgáfu sé ekki að finna 5. mgr. 52. gr. nefndrar EB-reglugerðar sem Ísland hafi gert bókun við.

Í þýskri útgáfu frá 2019, núgildandi útgáfa EB-reglugerðar nr. 883/2004, sé að finna bókanir aðildarríkjanna, m.a. Íslands við ákvæði 5. mgr. 52. gr. Í þýsku útgáfunni sé hugtakið „Betriebsrtente“ notað um bókun Íslands við nefnd ákvæði. Kærandi verði að álíta að hér sé átt við lífeyri sem skilgreindur sé í lögum nr. 129/1997 og falli greinilega einnig undir ákvæði laga nr. 100/2007.

Kærandi krefjist þess hér með að Tryggingastofnun leggi fram íslenskan texta bókunarinnar við ákvæði 5. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 þar sem ekki sé hægt að skilja af þýskum texta bókunarinnar hvaða lífeyrisgreiðslur skilgreindar í lögum nr. 129/1997 sé átt við. Frádráttur ákveðinna lífeyrisgreiðslna skilgreindum í lögum nr. 129/1997 frá lífeyrisgreiðslum skilgreindum í lögum nr. 100/2007.

Auk þess krefjist kærandi þess að Tryggingastofnun leggi fram íslenskan texta bókunarinnar við ákvæði 1. mgr. 52. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004.

Þar sem úrskurðarnefndinni beri skylda til lögum samkvæmt að „líta til ákvæða gildandi milliríkjasamninga“ við ákvarðanatöku sína krefji hér með kærandi bæði úrskurðarnefndina og Tryggingastofnun um að veita kæranda aðgang að íslenskri útgáfu EB-reglugerðar nr. 883/2004 frá árinu 2019,  núgildandi útgáfu, útgáfu sem hafi verið í gildi fyrir upphaf greiðslna lífeyris til kæranda.

Kærandi hefur margsinnis krafið lögfræðinga Tryggingastofnunar um að upplýsa á grundvelli hvaða ákvæða íslenskra laga og/eða ákvæða milliríkjasamninga stofnunin hafi sent DRV-Bund í Þýskalandi upplýsingar um persónulega hagi kæranda.

Kærandi krefjist þess hér með að lögfræðingar Tryggingastofnunar veiti við því svör hvort upplýsingaskipti milli stofnunarinnar og DRV-Bund um tímabil kæranda í báðum ríkjum hafi farið fram á grundvelli ákvæða 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004. Ef svo sé, er spurt á hvern hátt Tryggingastofnun hafi gætt þess að framfylgja ákvæðum 11. og 12. gr. EB-reglugerða nr. 987/2009 gagnvart kæranda. Sér í lagi ákvæða 2. mgr. 1. gr. EB-reglugerðar nr. 987/2009.

Hafi nefnd upplýsingaskipti ekki farið fram á grundvelli ákvæða 6. gr. EB-reglugerðar nr. 883/2004 krefjist kærandi þess að lögfræðingar Tryggingastofnunar leggi fram greinargerð í málinu á grundvelli hvaða annara ákvæða fyrrnefnd upplýsingaskipti milli Tryggingastofnunar og DRV-Bund hafi átt sér stað.

Kærandi krefjist þess hér með að lögfræðingar Tryggingastofnunar svari því á grundvelli hvaða tilefnis og á grundvelli hvaða heimilda stofnunin hafi óskað upplýsinga um hagi kæranda frá austurrískum stjórnvöldum í Tirol.

Kærandi minnir á að úrskurðarnefndin hafi ekki enn svarað kröfu kæranda um að svarafrestur kæranda verði settur tveimur vikum eftir að kærandi hafi fengið aðgang að íslenskri útgáfu núgildandi EB-reglugerðar nr. 883/2004. Hér sé augljóslega átt við útgáfuna frá 2019.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að ágreiningur málsins lúti að því hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að skerða ellilífeyri kæranda vegna lífeyristekna hans frá Þýskalandi.

Um útreikning ellilífeyris á umræddu tímabili hafi verið fjallað í III. kafla þágildandi laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Í 16. gr. þágildandi laga um almannatryggingar hafi verið kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun skyldi standa að útreikningi bóta.

Samkvæmt 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi Tryggingastofnun borið að líta til tekna við útreikning bóta, m.a. ellilífeyris, sbr. 33. gr. núgildandi almannatryggingalaga. Í 2. mgr. greinarinnar hafi sagt að til tekna skv. III. kafla laganna teldust tekjur skv. II. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða 28. gr. sömu laga um hvað ekki teljist til tekna og frádráttarliða skv. 1., 3., 4. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum, sbr. 30. gr. núgildandi almannatryggingalaga.

Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi ellilífeyrir lækkað um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 16. gr., uns lífeyririnn hafi fallið niður, að teknu tilliti til frítekjumarka.

Í 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi sagt að þegar um væri að ræða ellilífeyri teldist ekki til tekna þrátt fyrir 2. mgr. bætur samkvæmt almannatryggingalögum, lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Að lokum hafi sagt að sama ætti við um sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við samkvæmt 68. gr. almannatryggingalaga.

Í 68. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi sagt að ríkistjórninni væri heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga.

Samkvæmt 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009 skuli tekjur sem aflað sé erlendis og ekki séu taldar fram hér á landi, sæta sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og væri þeirra aflað hér á landi. Um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta sé nánar fjallað um í þeirri reglugerð.

Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 hafi verið tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 um breytingu á VI. viðauka EES-samningsins (félagslegt öryggi), og vísað sé í lið 1 í viðaukanum, og bókun 37 við EES-samninginn, sbr. einnig 3. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, og bókun 1 við EES-samninginn.

Með reglugerð nr. 442/2012, um gildistöku reglugerða Evrópusambandsins um almannatryggingar, hafi öðlast gildi hér á landi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 frá 29. apríl 2004.

Í a-lið 5. gr. reglugerðarinnar segi:

,,Ef almannatryggingabætur og aðrar tekjur hafa tiltekin réttaráhrif samkvæmt löggjöf í lögbæru aðildarríki skulu viðeigandi ákvæði þeirrar löggjafar einnig gilda um jafngildar bætur sem fást samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis eða um tekjur sem aflað er í öðru aðildarríki.“

Í 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar segi:

,,Öll skörun bóta vegna örorku, elli og til eftirlifenda, sem eru reiknaðar eða veittar á grundvelli trygginga- og/eða búsetutímabila sem einn og sami einstaklingur hefur lokið, skal teljast skörun bóta sömu tegundar.“

Umsókn kæranda um ellilífeyri frá Tryggingastofnun hafi verið samþykkt með bréfi, dags. 31. október 2022. Samþykktar hafi verið afturvirkar greiðslur ellilífeyris aftur til 1. október 2021. Samhliða greiðslum ellilífeyris frá Tryggingastofnun þáði kærandi lífeyrisgreiðslur frá Þýskalandi. Tryggingastofnun hafi meðhöndlað þessar lífeyrisgreiðslur kæranda frá Þýskalandi eins og um greiðslur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði hér á landi væri að ræða.  Fjárhæð ellilífeyris kæranda frá Tryggingastofnun á árinu 2022 hafi því lækkað m.a. vegna lífeyrisgreiðslna hans í Þýskalandi.

Í kjölfar lagabreytinga sem hafi tekið gildi 12. apríl 2023 teljist lífeyrir almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við, í samræmi við nánari ákvæði samninganna, ekki til tekna við útreikning á lífeyrisgreiðslum almannatryggingalaga. Fjárhæð ellilífeyris kæranda frá Tryggingastofnun lækki því ekki á sama hátt vegna lífeyrisgreiðslna hans í Þýskalandi frá 1. maí 2023.

Ákvörðun Tryggingastofnunar um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022 hafi verið kærð 23. nóvember 2023. Með úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála dags. 26. ágúst 2024, hafi ákvörðun Tryggingastofnunar verið felld úr gildi og málinu vísað aftur til stofnunarinnar til frekari rannsóknar á eðli lífeyrisgreiðslna kæranda frá Þýskalandi.

Með bréfi, dags. 30. maí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt um að niðurstaða endurupptöku ákvörðunar um endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2022 hefði verið að staðfesta fyrri ákvörðun. Afrit af umræddu bréfi hafi verið sent kæranda með tölvupósti, dags. 4. júní 2025.

Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi meðal annars eftirlaun og lífeyrir talist til tekna í skilningi laganna. Þá hafi mátt ráða af 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum skertu ellilífeyri í samræmi við 23. gr. laganna. Aftur á móti hafi bætur samkvæmt almannatryggingalögum ekki skert ellilífeyri og ekki heldur sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við samkvæmt 68. gr. laganna. Þýskaland sé ásamt Íslandi eitt af aðildarríkjum EES-samningsins og því hafi bætur frá Þýskalandi, sem hafi verið sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, ekki skert ellilífeyri. Tekjur kæranda frá Þýskalandi hafi hins vegar verið álitnar sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og hafi sem slíkar því haft áhrif á rétt kæranda til ellilífeyris til lækkunar. Enda hafi mátt ráða af þágildandi almannatryggingalögum að nauðsynlegt væri að greina þær tekjur sem bótaþegar afli og flokka þær, því að öðrum kosti hafi ekki verið hægt að kveða á um hvaða skerðingaráhrif tekjurnar hefðu samkvæmt lögunum.

Í kjölfar niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar í kærumáli nr. 564/2023 hafi Tryggingastofnun sent fyrirspurnir til Þýskalands, dags. 30. ágúst 2024 og 17. febrúar 2025, til þess að afla nánari upplýsinga um eðli greiðslna kæranda þar. Rannsókn þessari sé nú lokið. Niðurstaða rannsóknarinnar hafi að mati Tryggingastofnunar ekki gefið tilefni til breytinga á fyrri ákvörðun. Nánar tiltekið hafi niðurstaða rannsóknarinnar verið sú að fjárhæð greiðslna kæranda frá  Deutsche Rentenversicherung (DRV) og Versorgungsanstalt des Bundes und der Länder (VBL) ráðist aðallega af launum kæranda sem hann hafi greitt iðgjöld af á tryggingartímabili hans í Þýskalandi fyrir töku lífeyris, sbr. 1. mgr. 63. gr. í VI hluta þýsku almannatryggingalaganna (þ. Sozialgesetzbuch Sechstes Buch) (hér eftir SGB VI) og I. - 3. kafli I. hluta kjarasamnings um viðbótarlífeyriskerfi starfsmanna í opinberri þjónustu (þ. Tarifvertrag über die Zusatzversorgung im öffentlichen Dienst) (hér eftir ATV), líkt og gildi um greiðslur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á Íslandi. Með hliðsjón af ofangreindu hafi fyrri ákvörðun Tryggingastofnunar um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta kæranda fyrir árið 2022, sem tilkynnt hafi verið með bréfi dags. 28. ágúst 2023, verið staðfest.

Við mat á því hvort lífeyrisgreiðslur kæranda frá DRV og VBL í Þýskalandi væru sambærilegar bótum samkvæmt þágildandi almannatryggingalögum, sbr. 4. mgr. 16. gr. laganna, hafi stofnunin litið til þess að samkvæmt gögnum málsins hafi réttur kæranda til umræddra greiðslna frá Þýskalandi m.a. miðast við áunnin lífeyrisstig sem reiknast meðal annars út frá tekjum bótaþega. DRV í Þýskalandi sé fyrst og fremst fjármagnaður með lögbundnum iðgjaldagreiðslum og greiðendur ávinni sér rétt til lífeyrisgreiðslna úr sjóðunum með greiðslu þeirra í tiltekinn lágmarkstíma, sbr. 50. - 53. gr. í SGB VI. Mánaðarleg fjárhæð lífeyrisgreiðslna frá DRV sé reiknuð út með því að margfalda saman lífeyrisstig (þ. entgeltpunkte), flýtingar- eða frestunarhlutfall (þ. zugangsfaktor), tegundarhlutfall (þ. rentenartfaktor) og lífeyrisgildi (þ. aktueller rentenwert), sbr. 63. og 64. gr. í SGB VI. Þau laun og tekjur af vinnu sem iðgjöld hafi verið greidd af á einstökum almanaksárum skuli umbreyta í svokölluð lífeyrisstig. Tekjur eða laun sem samsvari meðaltekjum tiltekins almanaksárs gefi eitt lífeyrisstig. Einstaklingur sem þéni meira eða minna fái hlutfallslega fleiri eða færri lífeyrisstig í samræmi við það, sbr. 66. gr. og 54. - 62. gr. SGB VI og 70. til 78. gr. a sömu laga. Flýtingar- eða frestunarhlutfall ráðist af því hvort lífeyrisþeginn hefji töku fyrir eða eftir lögbundinn ellilífeyrisaldur, sbr. 77. gr. og 35. - 42. gr. í SGB VI. Mismunandi tegundum lífeyris sé úthlutað sérstökum stuðli, sbr. 67. gr. í SGB VI. Lífeyrisgildi sé sú fjárhæð sem eitt lífeyrisstig sé virði á hverjum tíma, sbr. 68. gr. í SGB VI. Lífeyrisgildið sé uppfært árlega í samræmi við þróun meðallauna og breytingar á iðgjaldahlutfalli í almenna lífeyristryggingakerfi Þýskalands. Ellilífeyrir sem DRV hafi greitt kæranda hafi því verið í ákveðnum tengslum við tekjur kæranda fyrir töku lífeyrisins. Aftur á móti hafi fjárhæð ellilífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun til kæranda eingöngu reiknast í samræmi við búsetutíma samkvæmt 17. gr. þágildandi almannatryggingalaga og  tekjur hans eftir töku lífeyris.

VBL sé lífeyrissjóður sem samtryggi opinbera starfsmenn til viðbótar við lögbundið almannatryggingakerfi. Þátttaka í samtryggingu VBL sé skyldubundin fyrir opinbera starfsmenn samkvæmt kjarasamningi, sbr. I. - 3. kafli I. hluta ATV, en sjóðurinn bjóði einnig upp á valkvæðar tryggingar. Í samþykktum VBL (þ. Satzung der VBL) sé fjallað um stofnun réttinda hjá sjóðnum, m.a. um þann lágmarks tryggingatíma sem þurfi til að öðlast rétt, og hvernig fjárhæð réttinda sé reiknuð út. Eins og í tilviki lífeyris sem DRV greiði sé fjárhæð lífeyris VBL reiknuð út á grundvelli lífeyrisstiga, sem byggð séu á iðgjaldagreiðslum og starfstíma, þannig að þau séu margfölduð með verðgildi staks lífeyrisstigs á hverjum tíma. Með þessu móti endurspegli fjárhæð greiðslna frá VBL til kæranda bæði starfsaldur og framlag greiðsluþegans til sjóðsins eins og eigi við um lífeyrisgreiðslur hans frá DRV og skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á Íslandi.

Endanleg fjárhæð ellilífeyris sem greiddur sé af skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, rétt eins og í tilviki lífeyrisgreiðslna frá DRV og VBL, byggist á réttindasöfnun sem ráðist af greiddum iðgjöldum sem séu hlutfall af launum lífeyrisþegans fyrir töku lífeyrisins. Líkt og í tilfelli ellilífeyris sem DRV og VBL greiði sé ellilífeyri sem skyldubundnir atvinnutengdir lífeyrissjóðir greiði ekki ætlað að gera bótaþega eins settan og hann hafi verið fyrir töku lífeyris eða fjárhæð þeirra ætlað að standa í órofa tengslum við fyrri tekjur. Fjárhæð ellilífeyris sem DRV og VBL greiði sé þó í slíkum tengslum við tekjur lífeyrisþegans fyrir töku lífeyrisins að hún hækki eftir því sem tekjurnar hafi verið hærri á tryggingatímabilinu, eins og eigi við um lífeyrisgreiðslur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Ellilífeyri á grundvelli laga nr. 100/2007 sé hins vegar einungis ætlað að tryggja lágmarksframfærslu ólíkt þeim ellilífeyrisbótum sem greiddar séu af skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og ellilífeyri sem DRV og VBL greiði.

Lífeyrisgreiðslur kæranda frá Þýskalandi úr framangreindum sjóðum hafa því meiri líkindi við greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum heldur en ellilífeyrisgreiðslur samkvæmt almannatryggingalögum.

Evrópudómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu í forúrskurðum sínum að um bætur sömu tegundar sé að ræða þegar tilgangur þeirra, grundvöllur útreiknings og skilyrði bótanna sé sá sami, sbr. efnisgrein 24 í dómi Evrópudómstólsins frá 29. apríl 2002 í máli C-107/00, Insalaca, ECLI:EU:C:2002:234. Því ráði ekki úrslitum hvert heiti bótanna sé í löggjöf hlutaðeigandi aðildarríkis heldur þurfi að bera tilgang, grundvöll og skilyrði íslensks örorkulífeyris saman við tilgang, grundvöll og skilyrði bótanna sem um ræði í hlutaðeigandi aðildarríki. Bætur verði því einungis taldar vera sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. grunnreglugerðarinnar samkvæmt Evrópudómstólnum ef þessir áðurnefndir eiginleikar þeirra séu hliðstæðir. Erlendur lífeyrir sem áunnist hafi á grundvelli atvinnuþátttöku eða blöndu af atvinnuþátttöku og annarri ávinnslu og búsetutengdur lífeyrir samkvæmt almannatryggingalögum hafi í gildistíð þágildandi almannatryggingalaga ekki verið taldar bætur sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar. Evrópudómstóllinn hafi einnig komist að þeirri niðurstöðu að bætur verði ekki taldar hafa sama tilgang ef fjárhæðir bóta, sem bera eigi saman, séu ekki báðar í einhverju samræmi eða hlutfalli við þá framfærslu sem bótaþegi hafi haft áður en hann hafi byrjað að þiggja bæturnar, sbr. efnisgrein 35 í dómi Evrópudómstólsins frá 15. júlí 2015 í máli C-453/14, Knauer, ECLI:EU:C:2015:452. Með öðrum orðum teljist tilgangur bóta sem ætlað sé að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafi búið við áður ekki sá sami og bóta sem ætlað er að tryggja lágmarksframfærslu. Ellilífeyri sé samkvæmt almannatryggingalögum ætlað að tryggja þeim framfærslu sem þess þurfi og fjárhæð ellilífeyrisins ráðist af þörfinni. Fjárhæð umdeilds lífeyris í Þýskalandi sé hins vegar í samræmi eða hlutfalli við framfærslu kæranda fyrir töku lífeyris þar sem fjárhæð ráðist jafnan af fjárhæð iðgjalda og tímalengd greiðslu þeirra. Af þeirri ástæðu hafi umdeildar lífeyrisgreiðslur kæranda frá Þýskalandi fremur verið taldar sambærilegri greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum en greiðslum ellilífeyris samkvæmt almannatryggingalögum. Þegar sérreglu 1. mgr. 53. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 sleppi sé það enda meginregla hennar að ef almannatryggingabætur og aðrar tekjur hafi tiltekin réttaráhrif samkvæmt löggjöf í lögbæru aðildarríki skuli viðeigandi ákvæði þeirrar löggjafar einnig gilda um jafngildar bætur sem fáist samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis eða um tekjur sem aflað sé í öðru aðildarríki, sbr. 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004. Sömu reglu hafi verið að finna í íslenskum landsrétti, sbr. 2. máls. 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga og 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009, en þar segi að tekjur sem aflað sé erlendis og séu ekki taldar fram hér á landi, skuli sæta sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og væri þeirra aflað hér á landi. Sú flokkun á tekjum kæranda tryggi jafnræði greiðsluþega Tryggingastofnunar sem og þjóni markmiði Evrópureglugerðarinnar um samhæfingu en ekki samræmingu mismunandi almannatryggingakerfa aðildarríkjanna.

Markmið reglugerðar (EB) nr. 883/2004 sé samhæfing almannatryggingakerfa aðildarríkjanna en ekki samræming þeirra. Af þessu leiði að þrátt fyrir ákvæði reglugerðarinnar um samhæfingu geti einstaklingar engu að síður átt minni rétt til almannatryggingabóta vegna þess að þeir hafi nýtt rétt sinn til frjálsrar farar milli aðildarríkjanna. Slík áhrif felist í eðli þess að einungis sé um samhæfingu ólíkra almannatryggingakerfa að ræða og verði þau því ekki fullkomlega afnumin. Ákvæðum reglugerðarinnar sé hins vegar ætlað að koma í veg fyrir þau tilfelli þar sem einstaklingar verði af rétti til almannatryggingabóta vegna þess að þeir hafi nýtt rétt sinn til frjálsrar farar, samanborið við einstaklinga í sömu stöðu sem ekki hafi nýtt þann rétt. Evrópudómstóllinn hafi ítrekað staðfest að skipulagi almannatryggingakerfa aðildarríkjanna verði ekki raskað á grundvelli samhæfingar almannatryggingakerfa, sbr. dóm Evrópudómstólsins frá 1. október 2009 í máli C-3/08, Leyman, ECLI:EU:C:2009:561. Dómstóllinn hafi þannig bent á að þau réttindi sem reglugerðin kveði á um geti ekki tryggt að flutningur milli aðildarríkja hafi engin áhrif á rétt til almannatryggingabóta. Slík áhrif séu því ekki andstæð EES-samningnum ef löggjöfin sem um ræði mismuni ekki þeim sem nýti sér rétt sinn til frjálsrar farar samanborið við þá sem geri það ekki.

Að öðru leyti vísi Tryggingastofnun til fyrri greinargerða sinna í kærumáli nr. 563/2023 um málsástæður.

Með hliðsjón af framangreindu hafi það verið niðurstaða stofnunarinnar að lífeyrisgreiðslur kæranda frá Þýskalandi árið 2022 skyldu skerða ellilífeyri hans með sama hætti og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.

Tryggingastofnun fari því fram á staðfestingu ákvörðunar sinnar, dags. 28. ágúst 2023, um endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2022 og meðhöndlunar á lífeyri kæranda frá Þýskalandi.

Í greinargerð Tryggingastofnunar, dags. 17. júlí 2025 segir að stofnunin hafi farið yfir viðbótargögn kæranda og telji tilefni til að benda kæranda á að í EES-gagnagrunni á vefsíðu Stjórnarráðs Íslands megi finna reglugerð (EB) nr. 883/2024 á íslensku sem og ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 um breytingu á VI. viðauka og bókun 37 við EES-samninginn.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022.

Kærandi fékk greiddan ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2022. Samkvæmt þágildandi 39. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í þágildandi 16. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að til tekna samkvæmt III. kafla laganna teljist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með undantekningum. Lífeyrissjóðstekjur eru tekjustofn sem hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Samkvæmt þágildandi 23. gr. laga um almannatryggingar skal ellilífeyrir lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 16. gr. uns lífeyririnn fellur niður. Ellilífeyrisþegi skal þó hafa 300.000 kr. almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris. 

Í þágildandi 4. mgr. 16. gr. laganna segir:

„Þegar um er að ræða ellilífeyri skv. 17. gr., tekjutryggingu skv. 22. gr. og ráðstöfunarfé skv. 48. og 56. gr. teljast ekki til tekna þrátt fyrir 2. mgr. bætur samkvæmt lögum þessum, lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Sama á við um sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við skv. 68. gr.“

Á grundvelli 3. mgr. 33. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar.

Samkvæmt gögnum málsins lagði kærandi fram tekjuáætlun vegna ársins 2022 þar sem hann gerði ráð fyrir 280.000 kr. í lífeyrissjóðsgreiðslur, 8.400 evrum frá Deutsche Rentenversicherung (DRV) og 1.700 evrum frá Versorgungsanstalt des Bundes und der Länder (VBL). Tryggingastofnun samþykkti tekjuáætlunina með bréfi, dags. 31. október 2022, og ellilífeyrir var greiddur út frá þeim tekjuforsendum að þýsku greiðslurnar væru lífeyrissjóðsgreiðslur.

Með bréfi til kæranda, dags. 4. apríl 2023, óskaði Tryggingastofnun eftir afriti af skattframtali hans frá Þýskalandi. Engin slík gögn bárust frá kæranda. Við endurreikning og uppgjör ársins 2022, dags. 28. ágúst 2023, lágu því einungis fyrir endanlegar upplýsingar skattyfirvalda um íslenskar tekjur kæranda á árinu 2022. Við mat á þýskum tekjum kæranda lagði Tryggingastofnun til grundvallar þær upplýsingar sem komu fram í tekjuáætlun hans vegna ársins 2022. Niðurstaða endurreiknings Tryggingastofnunar á tekjutengdum greiðslum vegna ársins 2022 var sú að kærandi ætti inneign að fjárhæð 12.286 kr. að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Eins og áður hefur komið fram ber Tryggingastofnun að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum, sbr. 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Ljóst er að ekki lágu fyrir upplýsingar frá þýskum skattyfirvöldum við endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar á tekjutengdum greiðslum kæranda vegna ársins 2022. Úrskurðarnefndin telur þó ekki tilefni til að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi á þeim grundvelli í ljósi þess að Tryggingastofnun lagði til grundvallar tekjuupplýsingar sem bárust frá kæranda sjálfum og þær tekjuupplýsingar virðast vera í samræmi við upplýsingar um greiðslur sem koma fram í fyrirliggjandi bréfum frá DRV og VBL um greiðslur til kæranda, sbr. bréf DRV, dags. 30. júní 2022, og bréf VBL, dags. 7. júní 2022.

Úrskurðarnefndin telur aftur á móti tilefni til að taka til nánari skoðunar hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að líta á greiðslur kæranda frá Þýskalandi sem lífeyrissjóðstekjur við endurreikning á tekjutengdum greiðslum hans á árinu 2022.

Af þágildandi 2. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar, þágildandi 23. gr. sömu laga og 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt má ráða að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum geta skert ellilífeyri. Aftur á móti skerða bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar ekki ellilífeyri og ekki heldur sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við samkvæmt þágildandi 68. gr. laganna, sbr. 4. mgr. 16. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laganna er ríkisstjórninni heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga. Þýskaland er eitt af aðildarríkjum EES-samningsins og því skerða bætur frá Þýskalandi, sem eru sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, ekki ellilífeyrinn.

Tryggingastofnun telur að greiðslur kæranda frá Þýskalandi séu sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og skuli því hafa sömu áhrif á ellilífeyrinn og lífeyrissjóðstekjur. Við mat á því hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að líta á greiðslur kæranda frá Þýskalandi sem lífeyrissjóðstekjur telur úrskurðarnefndin rétt að líta til eðlis greiðslnanna.

Samkvæmt bréfi frá DVR, dags. 30. júní 2022, fær kærandi greiddan ellilífeyri (þ. regelaltersrente) frá stofnuninni. Um viðkomandi ellilífeyri er fjallað í VI. hluta þýsku almannatryggingalaganna (þ. Sozialgesetzbuch Sechstes Buch). Samkvæmt 63. gr. laganna ræðst fjárhæð ellilífeyris fyrst og fremst af fjárhæð launatekna sem greidd eru iðgjöld af á tryggingartímabilinu. Þannig er launum og tekjum sem iðgjöld hafa verið greidd af umbreytt í svokölluð lífeyrisstig. Ef launatekjur samsvara meðaltekjum almanaksárs þá gefur það eitt lífeyrisstig. Ef launatekjur eru lægri en meðaltekjur eru lífeyrisstigin færri en mest er hægt að fá tvö lífeyrisstig fyrir hvert ár ef launatekjur eru hærri en meðaltekjur, vegna hámarks á iðgjaldsskyldum greiðslum (þ. beitragsbemessungsgrenze), sbr. 70. og 159. gr. VI. hluta þýsku almannatryggingalaganna. Lífeyrisstigin hafa áhrif á mánaðarlega fjárhæð ellilífeyris frá DVR þar sem fjárhæðin er reiknuð út með því að margfalda saman lífeyrisstig (þ. entgeltpunkte), flýtingar- eða frestunarhlutfall (þ. zugangsfaktor), tegundarhlutfall (þ. rentenartfaktor) og lífeyrisgildi (þ. aktueller rentenwert), sbr. 63. gr. VI. hluta laganna. Framangreindir útreikningar ráða fjárhæð ellilífeyris og því er einstaklingum ekki tryggð nein lágmarksfjárhæð með viðkomandi ellilífeyri. Hins vegar geta einstaklingar sem hafa greitt mjög lág iðgjöld fengið greiddar sérstakar viðbætur (þ. grundrente) í formi aukinna lífeyrisstiga ef tryggingatímabil þeirra hefur verið a.m.k. 33 ár, sbr. ákvæði 76g í VI. hluta laganna. Lífeyrisgreiðslur frá DRV samkvæmt þýsku almannatryggingalögunum eru fyrst og fremst fjármagnaðar með skyldubundnum iðgjaldagreiðslum (þ. beitrag), sbr. 158. gr. VI. hluta þýsku almannatryggingalaganna, en einnig koma fjárframlög (þ. Bundeszuschuss) úr ríkissjóði.

Samkvæmt bréfi frá VBL, dags. 7. júní 2022, fær kærandi greiddan ellilífeyri (þ. betriebsrente) frá VBL. Um viðkomandi ellilífeyri frá VBL er fjallað í samþykktum VBL (þ. Satzung der VBL). Um er að ræða viðbótarlífeyri fyrir opinbera starfsmenn og þátttaka í samtryggingu VBL er skyldubundin á grundvelli kjarasamnings eða ráðningarsamnings, sbr. 26. gr. samþykkta VBL. Mánaðarleg fjárhæð lífeyrisins ræðst af lífeyrisstigum (þ. versorgspunkte) og fjöldi stiga ræðst af hlutfalli á milli árslauna og viðmiðunartekna margfaldað með aldri starfsmanns, sbr. 35. og 36. gr. samþykkta VBL. Lífeyrisgreiðslur frá VBL eru fjármagnaðar með iðgjöldum frá opinberum starfsmönnum og vinnuveitendum þeirra sem VBL sér um að ávaxta, sbr. 5. hluta samþykkta VBL.

Fjárhæð ellilífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar tekur ekki mið af fyrri tekjum kæranda á vinnumarkaði. Greiðslur ellilífeyris samkvæmt lögunum ráðast af búsetulengd og þeim tekjum sem greiðsluþegi fær samhliða ellilífeyri, sbr. þágildandi 17. og 23. gr. laga um almannatryggingar. Greiðslurnar eru hærri eftir því sem aðrar tekjur greiðsluþega eru lægri upp að ákveðnum hámarki og því er þeim ætlað að tryggja greiðsluþegum ákveðna lágmarksframfærslu.    

Fyrir liggur að kærandi fær greiddan ellilífeyri frá DVR og í P6000 eyðublaði frá Þýskalandi kemur fram að greiðslurnar séu byggðar á þátttöku kæranda á vinnumarkaði. Þá telur úrskurðarnefndin að ráðið verði af VI. hluta þýsku almannatryggingalaganna að fjárhæð ellilífeyris ráðist fyrst og fremst af fjárhæð launatekna og að greiðslurnar séu að mestu leyti fjármagnaðar með iðgjaldagreiðslum. Einnig horfir úrskurðarnefndin til þess að einstaklingum sem hafa haft litlar tekjur á tryggingartímabilinu eru ekki tryggð nein lágmarksfjárhæð til framfærslu með greiðslunum.

Af gögnum málsins má enn fremur ráða að kærandi fái ellilífeyri frá VBL vegna starfa hans sem opinber starfsmaður. Þær greiðslur ráðast einnig af fjárhæð launatekna og eru að öllu leyti fjármagnaðar með iðgjaldagreiðslum og fjárfestingum VBL. Þá er greiðsluþegum ekki tryggð nein lágmarksfjárhæð með greiðslunum.

Með hliðsjón af framangreindu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að þær ellilífeyrisgreiðslur sem kærandi fær frá Þýskalandi séu ekki sambærilegar ellilífeyrisgreiðslum samkvæmt lögum um almannatryggingar. Að mati úrskurðarnefndar hafa þær meiri líkindi við greiðslur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrisssjóðum. Úrskurðarnefndin telur því að ellilífeyrisgreiðslur kæranda frá Þýskalandi falli ekki undir undantekningarreglu þágildandi 4. mgr. 16. gr. laganna og skuli skerða ellilífeyri með sama hætti og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022.

 

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins í máli A, um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2022, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir