Mál nr. 580/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 580/2025

Miðvikudaginn 5. nóvember 2025

Dánarbú A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 12. september 2025, kærði B, f.h. dánarbús A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 13. júní 2025 þar sem umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu var synjað.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

A lést X. Á árunum 2023 og 2024 fékk A tekjutengdar bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 28. maí 2024, var A tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2023 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 639.435 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör ársins 2024 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 298.994 kr. Með umsókn 2. maí 2025 sótti kærandi um niðurfellingu framangreindra krafna. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 13. júní 2025, var umsókn um niðurfellingu ofgreiddra bóta synjað á þeim forsendum að kröfurnar væru réttmætar og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki fyrir hendi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 12. september 2025. Með bréfi, dags. 17. september 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 25. september 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Athugasemdir bárust frá kæranda 9. september 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 14. október 2025. Efnislegar athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé synjun Tryggingastofnunar ríkisins á beiðni um niðurfellingu ofgreiðslukröfu á hendur dánarbúinu í ljósi alveg sérstakra aðstæðna, þ.e. vegna mjög bágra félags- og heilsufarslegra aðstæðna hinnar látnu og vegna þess að hún hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn. Auk þess hafi Tryggingastofnun sýnt vanrækslu vegna vitlausrar skráningar umboðsmanns.

Farið sé fram á að fallið verði frá ofgreiðslukröfunni með vísan til 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009, en þar segi: 

„Þrátt fyrir að endurreikningur [...] leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilit að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn [feitletrun kvartanda]. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Það sé mat kæranda að umsókn um niðurfellingu uppfylli bæði skilyrði um alveg sérstakar félagslegar aðstæður, þeirra á meðal en ekki einvörðungu heilsufarslegar. Einnig hafi A verið í góðri trú um greiðslurétt sinn, alveg fram á dánardag.

Þann 11. september 2025 hafi kærandi fengið upplýsingar í símtali við Tryggingastofnun að ástæða þess að umsókninni hafi verið synjað væri sú að dánarbúið hefði „fjárhagslegt bolmagn til að geta greitt ofgreiðslukröfuna“. Tryggingastofnun hafi því ekki tekið afstöðu til hins hluta jöfnunnar sem séu bágar félagslegar aðstæður A. Fulltrúinn hafi upplýst um það að hvergi hafi verið minnst á hinar félagslegu aðstæður í rökstuðningi Tryggingastofnunar. Hér sé kýrskýrt að stofnunin hafi brugðist skyldu sinni og ekki virt reglugerðina. Hvergi sé tekið fram að bótaþegi þurfi bæði að hafa verið í afar slæmum félagslegum aðstæðum og á barmi gjaldþrots til að geta fengið niðurfellingu. Svona fari Tryggingastofnun á svig við reglugerðina.

Eiginmaður A hafi fallið frá […] 2023 og eftir það hafi hún setið í óskiptu búi. Eftir það hafi mikil skuldasöfnun hafist sem hún hafi aldrei verið upplýst um.

Upphæð ofgreiðslukröfunnar sé tvíþætt, bróðurparturinn sé niðurstaða uppgjörs tekjuársins 2023 eða 491.871 kr. og afgangurinn sé vegna uppgjörs tekjuársins 2024 eða 298.994 kr. Afar sérstakar félagslegar aðstæður A, þ. á m. heilsufarslegar, hafi gert það að verkum að hún hafi verið allsendis óvitandi um að hún hefði fengið þessar fjárhæðir ofgreiddar. Hún hafi verið í fullkomlega góðri trú um greiðslurétt sinn.

Afar bágar félagslegar aðstæður A hafi gert það að verkum að hún hafi ekki vitað að hún hafi skuldað. Það sé mat kæranda að A verið svikin af þjónustuíbúðunum C og forstöðumanni þeirra, umboðsmanninum sem hafi ekki gætt hagsmuna A gagnvart Tryggingastofnun þrátt fyrir að hann hafi skrifað undir skjal þess efnis.

Við þetta hafi bæst 147.564 kr. Eftir að A hafi verið flutt á hjúkrunarheimilið D haustið 2024 hafi fjárhæðin verið dregin af henni yfir þriggja mánaða tímabil. A hafi ekki vitað af þessum frádrætti. Aðstæður hennar hafi verið svo slæmar félagslega og heilsufarslega, þ.e. „alveg sérstakar“ líkt og segi í 11. gr.

A, sem hafi verið lögblind, fjölfötluð, lyfjuð og tvímælalaust með elliglöp, hafi verið vanrækt af þeim aðilum sem hafi átt að fylgjast með. Það hafi varla farið fram hjá neinum að hún hafi ekki verið með sín mál á hreinu.

Dóttir eiginmanns A hefði viljað senda sjúkragögn A en hún hafi ekki haft erindi sem erfiði. Stofnanirnar sem hún hafi haft samband við hafi ýmist synjað beiðni hennar eða ekki svarað. E hafi sent henni afrit af sjúkraskrá A frá 2018-2023 sem liggi fyrir. Ekki hafi reynst unnt að fá nýrri skrár þar sem hún hafi skipt um augnlækni árið 2023. Kærandi hafi borið synjanirnar þrjár undir Embætti landlæknis sem hafi ekki enn tekið afstöðu til þeirra. Ljóst sé þó að svörum frá Embætti landlæknis að Tryggingastofnun hafi sjálfstæða heimild til að afla slíkra gagna, án milligöngu aðstandenda.

Varðandi félags- og heilsufarslega stöðu A þá hafi í kjölfar andláts hennar X komið í ljós að hún hafi skuldað Tryggingastofnun háa upphæð.

Þetta hafi komið dóttur eiginmanns A jafnt sem öllum sem hana hafi þekkt í opna skjöldu þar sem hún hafi aldrei talað um að hún stæði í nokkurri skuld. Dóttir eiginmanns A hafi talað við hana mörgum sinnum í viku og hún viti að A hefði rætt skuldina ef hún hefði vitað af henni. A hafi hvorki vitað að hún stæði í skuld né að hún væri byrjuð að borga af henni. Eiginmaður A hafi fallið frá X. Síðustu árin og áratugina hafi tengslanet þeirra hjóna minnkað verulega og síðustu […] árin hafi dóttir eiginmanns A verið sú eina sem hafi haft við þau regluleg samskipti. Þau hafi því verið afar félagslega einangruð um langt skeið. A hafi átt við þunglyndi að stríða um áratuga skeið og hafi átt sérstaklega bágt andlega síðustu X árin og hafi verið á geðlyfjum í mörg ár. Hún hafi að mestu verjið rúmföst síðustu fimm ár ævi sinnar. A hafi verið svo lyfjuð og þar að auki veikluleg síðustu árin að hún hafi tvímælalaust verið komin með elliglöp og ekki haft neinar forsendur til að geta sinnt Tryggingastofnun.

Við andlát eiginmanns A hafi hún einangrast og veikst því enn meir. Dóttir eiginmanns A og sonur hennar hafi verið þau einu sem hafi hringt í A með reglulegu millibili en þar sem þau hafi verið flutt erlendis hafi samskiptin eðli málsins samkvæmt verið annars eðlis og minna persónuleg.

Varðandi atburðarás, vanrækslu Tryggingastofnunar og réttindabrot þá hafi A árið 2023 átt í samskiptum við þáverandi forstöðumann þjónustuíbúða að C, vegna tekjumissis sem hún hafði orðið fyrir eftir andlát eiginmanns síns árið áður. Forstöðumaðurinn hafi vísaði henni á F með það að augnamiði að hann skyldi aðstoða hana við að sækja um heimilisuppbót og ganga frá ýmsum málum. A hafi treyst forstöðumanninum og þ.a.l. F. A og F hafi komist að hennar sögn að samkomulagi um að hann myndi „aðstoða hana“ við þessi mál en við dóttur eiginmanns A hafi hún nefnt að hvorki hafi þurft umboð né annað formlegt leyfi.

Fullvíst sé að A hafi ekki vitað að F myndi vera umboðsmaður uns hún afturkallaði umboðið sjálf. A og dóttir eiginmanns hennar hafi rætt fjármál og þess vegna sé það undarlegt að hún hafi ekki nefnt umboðið einu orði. Dóttir eiginmanns A sé sannfærð um að hún hafi ekki verið meðvituð um eðli og gildi þessa umboðs. Hún hafi verið svikin af hinu opinbera og ekki upplýst að fullu um það sem hún hafi verið látin skrifa undir. 

Brotið hafi verið á réttindum A sem aldraðrar og fatlaðrar manneskju. F fullyrði að hann hafi rætt við A tvívegis. Hann hafi fengið umboð þó að A hafi sennilega ekki verið þess fullmeðvituð hvað í því fælist.

Eins og fyrr segi hafi A verið í fullkomlega góðri trú um að hún ætti rétt á öllum sínum greiðslum frá Tryggingastofnun. A hafi aldrei vitað annað en að þetta væri einstakt verkefni sem F ætti að taka að sér. F hafi nýverið sagt við dótturson eiginmanns Að hann hafi allar götur síðan fengið póst tengdan A á borð við greiðsluyfirlit, ofgreiðslukröfur o.s.frv. sendan í pósthólf sitt á Ísland.is. Samt sem áður hafi hann ekki viljað „angra“ hana með því að láta hana vita af því að hann væri enn umboðsmaður hennar.

Í mars 2025 hafi dóttur eiginmanns A og syni hennar verið tjáð símleiðis að F hefði verið með ótímabundið umboð til að sinna málum A hjá Tryggingastofnun þrátt fyrir að hún hefði aldrei um það samið. Þann 11. september 2025 hafi Tryggingastofnun breytt skýringu sinni í símtali við þau. Þar hafi upplýsingafulltrúi sagt að það hafi verið sökum „skráningarvillu“ Tryggingastofnunar að F hafi verið áfram skráður umboðsmaður A og að það hafi verið þeim að kenna að F hafi fengið sendan póst varðandi A fram á dánardag hennar. Vanræksla Tryggingastofnunar hafi orðið til að ókunnugur maður hafi fengið upplýsingar um málefni hennar hjá Tryggingastofnun um árabil. Í umræddu símtali hafi þeim einnig verið tjáð að Tryggingastofnun hefði hætt sendingu alfarið til allra viðskiptavina sinna fyrir nokkrum árum.

Þess megi geta að þann dag hafi dóttir eiginmanns A þegar talað við Tryggingastofnun sjálf þar sem henni hafi verið tjáð að henni hefði verið sendur bréfpóstur og „leiðinlegt“ væri að svona mál gætu komið upp. Hún hafi fengið þær upplýsingar að svona mál væru daglegt brauð. Ef Tryggingastofnun sé alfarið hætt að senda bréfpóst, sem sé líklegast, sé það endanleg sönnun á því að félagslegar aðstæður A hafi verið svo bagalegar og svo sérstakar að hún hafði ekki haft nokkurn séns á því að geta brugðist við neinum erindum frá Tryggingastofnun. Aldrei hafi stofnunin reynt að hafa samband við nein önnur yfirvöld eða stofnanir sökum þess að ekki hefði heyrst frá A í mörg ár.

F hafi tjáð dóttursyni eiginmanns A að hann hefði aldrei opnað nein bréfa A sem hefðu verið send á Ísland.is. Eftir að F hafði fengið umboðið, hafi A byrjað að safna skuldum sem hún hafi ekki vitað um. A hafi setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn en hafi ekki vitað að hún hefði þurft að leiðrétta tekjuáætlun. Skuldin hafi ekki komið í ljós fyrr en í uppgjöri Tryggingastofnunar sem hafi borist 2024. Ljóst sé að F hafi ekki aðstoðað hana við að upplýsa um réttar tekjur o.s.frv.  Ef A hefði komist að þessu hefði hún hringt í dóttur eiginmanns hennar til að láta hana vita.

A hafi þar af leiðandi verið í góðri trú um að allt væri með felldu. A hafi verið lögblind og hafi ekki getað lesið póst sinn sjálf, enginn hafi komið reglulega í heimsókn og engin regla hafi verið á því hvort, hvenær og hvernig starfsfólkið aðstoðaði hana við að lesa póstinn sinn. Oft hafi pósturinn ekki verið afhentur henni. Um það geti starfsfólk C og D ótvírætt vitnað. Ótvírætt megi teljast að mörg eða öll bréfin hafi því aldrei verið lesin upp fyrir hana. Þar að auki hafi starfsfólkið talað misgóða íslensku og því geti einhver skilningur hafa glatast á milli þess og A. Hún hafi heldur ekki haft tengslanet ættingja til þess að biðja um að fá póstinn sinn lesinn upphátt.

Í ljósi framangreindrar atburðarásar og afar bágra heilsufars- og félagslegra skilyrða A sé ákvörðun Tryggingastofnunar kærð. Farið sé þess á leit að ofgreiðslukrafan verði felld niður og að 150.000 kr. verði greiddar dánarbúinu, enda hafi A ekki haft neinar forsendur til þess að taka afstöðu til þeirra, hún hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn og ekki í stöðu eða ástandi til þess að geta vitað annað. Þess vegna sé það óréttlátt að hún láti eftir sig skuld sem hún hafi ekki haft neinn möguleika á að koma í veg fyrir. Ef þetta teljist ekki algjörlega fáheyrðar og mjög sérstakar félagslegar aðstæður viti kærandi ekki til hvers 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 sé.

Í athugasemdum kæranda frá 9. október 2025 kemur fram að greinargerð Tryggingastofnunar beri með sér vott um algjöra rökleysu hvað varði félags- og heilsufarslegar aðstæður. Stofnunin hafi brugðist skyldu sinni með því að óska ekki eftir gögnum sem hefði getað varpað ljósi á málavexti. Þar að auki haldi orð stofnunarinnar um félagslegar aðstæður A ekki vatni.

Í fyrsta lagi sé það ríkur rökstuðningur út af fyrir sig að einungis lítill hluti af lagarökum Tryggingastofnunar hafi tekið afstöðu til þess sem meginþorri kærunnar fjalli um, nánar tiltekið um heilsuleysi A, hörmulegar félagslegar aðstæður og þá kerfislægu vanrækslu sem hún hafi orðið fyrir. Þau séu svohljóðandi: „Þrátt fyrir veikindi og skerta getu hafði hin látna aðgang að þjónustuíbúð og fékk aðstoð við ýmis verkefni, sem dregur úr gildi þess að hún hafi verið algjörlega ófær um að sinna þessum málum.“

Tryggingastofnun fullyrði að A hafi fengið aðstoð við „ýmis verkefni“. Þrátt fyrir að svo eigi að vera í þjónustuíbúð sveitarfélaganna sé sú engan veginn raunin hjá Reykjavíkurborg. Fyrir það fyrsta sé skortur á starfsfólki og hafi húsið oft verið á lægsta (svokölluðu rauðu) eða næstlægsta mönnunarstigi. Þá sé „ýmsum“ verkefnum ekki sinnt.

Segi það sig sjálft að þá sé enginn tími til að aðstoða við bréfalestur. Eins og kærandi hafi greint frá hafi pósturinn ekki einu sinni verið sóttur fyrir hana með reglulegu millibili. Oft hafi liðið vikur eða jafnvel mánuðir á milli þess að það hafi verið gert.

Slæmur starfsandi hafi verið á staðnum. A hafi lýst því hvernig starfsfólk hafi starfað ófagmannlega um árabil. Þar sem A hafi verið afar veik, lyfjuð og þjáðst af andlegri vanlíðan og elliglöpum hafi fjölmargir starfsmenn verið orðnir svo leiðir á henni að þeir hafi hundsað hana kerfisbundið.

Svona vinnustaður og stofnun sé ekki staður þar sem A hefði getað fengið aðstoð við „ýmis verkefni“. Hún hafi varla fengið aðstoð við ítrustu nauðsynjar og þá hafi félagslegt net hennar ekki verið neitt. Það sé því ekki rétt sem Tryggingastofnun fullyrði að A hafi ekki verið fullkomlega ófær um að sinna sínum málum.

Varðandi D hjúkrunarheimili hafi þar einnig verið kerfisbundin mannekla. Starfsfólkið hafi ávallt komið fram við A af fullum heilindum og virðingu en það hafi varla haft tími til þess að spjalla, hvað þá að lesa póstinn hennar.

Tryggingastofnun hafi engar forsendur til þess að geta skýrt frá því þjónustustigi sem A hafi búið við. Stofnunin hafi greinilega ekki óskað eftir nokkrum gögnum til þess að meta málið svo að fullnægjandi megi teljast. Það sé brot á 46. gr. laga um almannatryggingar, þar sem segi að Tryggingastofnun skuli „sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun um bótarétt er tekin, þar á meðal að öll nauðsynleg gögn og upplýsingar liggi fyrir.“

Mergur málsins sé sá að afar sérstakar aðstæður hafi verið til staðar og að A hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn. Túlkun Tryggingastofnunar sé sú að allar heimsins fjandsamlegu félagslegu aðstæður geti verið til staðar en ef að næg innistæða sé á bankabókinni sé ekki hægt að fá niðurfellda ofgreiðslukröfu.

Að mati kæranda hundsi þessi túlkun þá staðreynd að í reglugerðinni segi ekkert um að bæði þurfi að uppfylla skilyrðið um fjárhagslegar og félagslegar aðstæður. Í reglugerðinni standi einfaldlega „og“, sem gefi til kynna að gera skuli heildstætt mat á aðstæðunum og ekki einungis líta til fjárhagslegra aðstæðna. Greinargerð Tryggingastofnunar hafi veitt vísbendingu um að hún sé þessa fullviss, enda hafi nær völl greinargerðin fjallað um fjárhagslega útreikninga kröfunnar, sem kærandi hafi aldrei véfengt. Einungis 5,5% af lagarökum Tryggingastofnunar hafi fjallað um félagslega stöðu A.

II.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun um að synja umsókn um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, dags. 13. júní 2025.

Um útreikning ellilífeyris sé fjallað í IV. kafla laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Í 33. gr. laganna sé að finna ákvæði um útreikning og endurreikning og í 34. gr. séu ákvæði um ofgreiðslu og vangreiðslu.

Í 47. gr. laganna sé kveðið á um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega. Þar segi að umsækjanda eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðar um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags, nr. 598/2009, segi að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra.

Í 4. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun skuli áætla væntanlegar tekjur umsækjanda og bótaþega á bótagreiðsluári. Tekjuáætlun skuli vera byggð á nýjustu upplýsingum um tekjur sem fengnar séu frá þeim aðilum sem greint sé frá í 1. mgr. 3. gr. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli endurreikna bótafjárhæðir ársins á grundvelli þeirra upplýsinga.

Þá segi í 9. gr. reglugerðarinnar að komi í ljós við endurreikning að tekjutengdar bætur hafi verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt sé dregið frá tekjutengdum bótum sem bótaþegi síðar öðlast rétt til. Þetta eigi eingöngu við ef tekjur þær sem lagðar séu til grundvallar bótaútreikningi hafi reynst hærri en tekjuáætlun samkvæmt 4. gr. hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla stafi af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður. Í lok 9. gr. sé tekið fram að Tryggingastofnun eigi einnig endurkröfurétt á hendur bótaþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.

Í 11. gr. reglugerðarinnar sé að finna ákvæði um undanþágu frá endurkröfu en þar segi:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Málið varði kröfur sem hafi komið til vegna endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna vegna áranna 2023 og 2024.

Þann 14. júní 2023 hafi Tryggingastofnun birt bréf á Mínum síðum Tryggingastofnunar og í stafrænu pósthólfi hinnar látnu sem beri heitið „breyttar greiðslur í framhaldi af reglubundnu eftirliti“, dags. 14. júní 2023. Í bréfinu hafi hinni látnu verið tilkynnt um að stofnunin hafi leiðrétt tekjuáætlun vegna ósamræmis við staðgreiðsluskrá Skattsins og að hún taki mið af tekjum eins og þær hafi verið skráðar í staðgreiðsluskrá. Ný tillaga að tekjuáætlun 2023 hafi í kjölfarið verið birt  14. júní 2023.

Tillaga að tekjuáætlun vegna ársins 2024 hafi verið birt á Mínum síðum hinnar látnu og í Stafrænu pósthólfi þann 5. desember 2023. Þann 19. mars 2024 hafi Tryggingstofnun sent bréf, með ábendingu um fjármagnstekjur í tekjuáætlun. Í bréfinu segi m.a. að við samanburð í tekjuáætlun 2024 og fjármagnstekjum á skattframtali vegna tekna 2023 hafi komið í ljós að fjármagnstekjur hafi verið hærri en gert hafi verið ráð fyrir í tekjuáætlun. Einnig hafi verið veittar leiðbeiningar um hvað þurfi að gera. Þá sé vísað til þess að upplýsingar í tekjuáætlun séu á ábyrgð greiðsluþega. Þann 28. maí 2024 hafi stofnunin birt bréf um endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna vegna ársins 2023. Niðurstaðan hafi verið skuld hinnar látnu að upphæð 639.435 kr., sem rekja megi bæði til hærri fjármagnstekna og lífeyrissjóðstekna en gert hafi verið ráð fyrir í tekjuáætlun. Tryggingastofnun hafi birt bréf um greiðsludreifingu, dags. 6. ágúst 2024. Þann 9. október 2024 hafi stofnunin birt bréf varðandi ábendingu um fjármagnstekjur í tekjuáætlun. Í bréfinu komi fram að við samanburð á tekjuáætlun fyrir árið 2024 og fjármagnstekjum samkvæmt skattframtali vegna tekna ársins 2023 hafi komið í ljós að fjármagnstekjur síðasta árs hafi verið hærri en gert hafi verið ráð fyrir í núverandi áætlun. Jafnframt hafi verið veittar leiðbeiningar um hvernig hægt væri að uppfæra tekjuáætlunina.

Lífeyrisgreiðslur til hinnar látnu hafi verið stöðvaðar þann 1. desember 2024 vegna búsetu á hjúkrunarheimili. Tillaga að tekjuáætlun fyrir árið 2025 hafi verið birt 14. janúar 2025. Kröfuyfirlit hafi verið sent dánarbúinu 5. mars 2025 og hafi skuldastaðan þá numið 491.871 kr., vegna uppgjörs vegna tekna ársins 2023. Þann 22. apríl 2025 hafi dánarbúinu verið send áminning og innheimtutilkynning vegna ofgreiddra bóta að sömu fjárhæð. Endurreikningur og uppgjör tekjutengdra greiðslna vegna ársins 2024 hafi verið birt þann 15. maí 2025 og hafi leitt í ljós skuld að upphæð 298.994 kr. sem hafi stafað af fjármagnstekjum. Í tekjuáætlun hafi verið gert ráð fyrir 35.148 krónur í fjármagnstekjur, en samkvæmt skattframtali hafi þær numið 707.762 kr.

Þann 2. maí 2025 hafi Tryggingastofnun borist umsókn frá dánarbúi um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, ásamt rökstuðningi. Umsóknin hafi verið tekin til umfjöllunar af samráðsnefnd stofnunarinnar um meðferð ofgreiðslna og hafi henni verið synjað, sbr. bréfi, dags. 13. júní 2025. Í umræddu bréfi sé tilgreint að ekki hafi verið talið að sérstakar aðstæður væru fyrir hendi, sbr. 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009, og að eftirstöðvar kröfu í innheimtu væri 790.865 kr. Áminning vegna innheimtu ofgreiddra bóta hafi verið send 21. júlí 2025. Kröfurnar, að fjárhæð 790.865 kr., hafi verið greiddar þann 22. júlí 2025.

Í greinargerð dánarbúsins sé meðal annars vísað til þess að hvorki hin látna né aðstandendur hennar hafi haft vitneskju um umrædda skuld. Fram komi að hin látna hafi verið lögblind og sjúklingur, auk þess sem maki hennar hafi fallið frá árið 2023 og tengslanet þeirra hjóna hafi minnkað verulega síðustu ár. Þá sé tekið fram að hin látna hafi verið mikið lyfjuð, glímt við elliglöp og verið rúmföst mestmegnis síðustu fimm æviárin, sem hafi takmarkað getu hennar til að sinna samskiptum við Tryggingastofnun.

Árið 2023 hafi hin látna átt í samskiptum við forstöðumann þjónustuíbúða í C vegna tekjumissis eftir andlát maka síns. Forstöðumaðurinn hafi vísað henni á F til að aðstoða við umsókn um heimilisuppbót og önnur mál. Dóttir hinnar látnu telji að hin látna hafi ekki áttað sig á að F væri orðinn umboðsmaður hennar og bendi á að þær hafi rætt fjármál og dánarbú maka hennar margsinnis án þess að umboðið hafi komið til tals. Dóttir hinnar látnu telji móður sína hafa verið í góðri trú og ekki upplýsta að fullu um skjöl sem hún hafi skrifað undir.

Í greinargerð komi fram að F hafi sótt um heimilisuppbót og haldið áfram að fá póst tengdan greiðslumálum hennar í pósthólf sitt á Ísland.is, án þess að upplýsa hina látnu um að hann væri enn skráður umboðsmaður.

Kærandi telji að skráningarvilla hjá Tryggingastofnun hafi leitt til þess að F hafi áfram verið skráður umboðsmaður. Þá sé bent á að hin látna hafi ekki haft aðgang að neti né rafrænum skilríkjum og hafi ekki getað skráð sig inn á Ísland.is. Hún hafi ekki vitað að leiðrétta þyrfti tekjuáætlun og fátt starfsfólk hafi aðstoðað hana við að lesa póst. Bréf hafi jafnvel ekki verið afhent og starfsfólk talað misgóða íslensku, sem gæti hafa valdið misskilningi.

Eins og komið hafi fram hafi skattskyldar tekjur hinnar látnu árið 2023 og 2024 reynst vera hærri en gert hafði verið ráð fyrir í tekjuáætlunum. Tryggingastofnun sé skylt lögum samkvæmt að framkvæma endurreikning ár hvert þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Tryggingastofnunar sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtast á framtali hinnar látnu, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum.

Endurreikningur tekjutengds lífeyris vegna áranna 2023 og 2024 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að upphæð 790.865 kr. Samkvæmt reglum beri greiðsluþegi ábyrgð á að tekjuáætlun sé rétt og uppfærð. Þrátt fyrir veikindi og skerta getu hafði hin látna aðgang að þjónustuíbúð og hafi fengið aðstoð við ýmis verkefni, sem dragi úr gildi þess að hún hafi verið algjörlega ófær um að sinna þessum málum. Engin formleg kvörtun eða beiðni um leiðréttingu virðist hafa verið gerð á meðan hún lifði. Um hafi verið að ræða lögráða einstakling sem hafi borið ábyrgð á því að tekjuáætlun endurspegli rauntekjur og beri samkvæmt almennum reglum að endurgreiða ofgreiðslukröfu sem myndist vegna rangrar tekjuáætlunar. Þrátt fyrir að aðstæður hinnar látnu þykja af lýsingum að dæma hafa verið erfiðar þá þykja þær ekki það sérstæðar að þær réttlæti niðurfellingu á grundvelli þröngs undantekningarákvæðis 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

F hafi verið skráður umboðsmaður með aðgang að upplýsingum og virðist hafa sinnt hlutverki sínu að hluta. Umboðið hafi ekki verið skráð sem tímabundið og hafi því verið virkt í kerfum stofnunarinnar. Þrátt fyrir aðstæður sé staðreyndin sú að ofgreiddar bætur hafi verið greiddar og beri að endurgreiða þær samkvæmt lögum. Þrátt fyrir að umboð hafi verið ranglega skráð sem ótímabundið í kerfi Tryggingastofnunar, virðist sú skráning ekki hafa haft áhrif á mat á sérstökum aðstæðum. Engin merki séu um að röng skráning umboðs hafi verið orsök ofgreiðslukröfu. Tilkynningar hafi verið sendar í stafrænt pósthólf hinnar látnu, sem hafi borið ábyrgð á að tekjuáætlun væri rétt skráð. Þá hafi hin látna einnig borið ábyrgð gagnvart Tryggingastofnun á athöfnum eða athafnaleysi umboðsmanns síns.

Tryggingastofnun hafi yfir farið kröfuna og telji hana rétta. Samráðsnefnd stofnunarinnar hafi farið vandlega yfir umsókn um niðurfellingu og hafi synjað henni, þar sem skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um „alveg sérstakar aðstæður“ hafi ekki verið talin uppfyllt. Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna hinnar látnu í samræmi við fyrirmæli fyrrnefndar 11. gr. Samráðsnefndin hafi metið fjárhagslegar og félagslegar aðstæður hinnar látnu á grundvelli upplýsinga sem stofnunin hafi aðgang að, m.a. hafi verið horft til eignastöðu og tekna. Hafa verði í huga að 11. gr. eigi einungis við um „alveg sérstakar aðstæður“ og slíkar undantekningar frá almennri reglu verði að túlka þröngt og jafnræðisregla myndi orsaka víðtæka notkun á undanþágunni sé fallist á að beita henni í slíkum tilvikum. Meta verði aðstæður heildstætt, þar á meðal eignir, skuldir, tekjur og möguleika á að standa undir greiðslum, sbr. m.a. mál umboðsmanns Alþingis nr. 12475/2023 og úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála nr. 576/2020. Jafnvel þótt félagslegar aðstæður séu erfiðar, til dæmis vegna alvarlegra veikinda, þá sé m.a. litið til þess hvort greiðsluþegar hafi raunverulega greiðslugetu, sbr. úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála  í málum nr. 1/2017, 27/2015, 79/2023 og 405/2022. Þar sem skipti fari fram með einkaskiptum og því eignir til staðar í búinu þá sé það almennt metið svo að endurgreiðslugeta sé til staðar. Þegar um einkaskipti sé að ræða, þá ábyrgist erfingjar eignir og skuldir dánarbúsins, sbr. bréf umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9916/2019 og úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála nr. 466/2017.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Tryggingastofnun fari því fram á staðfestingu á ákvörðun sinni, dags. 13. júní 2025, um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu skuldar.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 13. júní 2025, um synjun á beiðni kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er greiðsluþega skylt að veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo að unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Þá er honum einnig skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Tryggingastofnun er heimilt, að fengnu samþykki viðkomandi, að afla nauðsynlegra upplýsinga um tekjur umsækjanda og greiðsluþega hjá skattyfirvöldum og fleirum, sbr. þágildandi 48. gr. laga um almannatryggingar.

Í þágildandi 22. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í þágildandi 3. mgr. 33. gr. laganna segir að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna samkvæmt greininni.

Kærandi fékk greiddan ellilífeyri á árunum 2023 og 2024. Tryggingastofnun ríkisins tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum ársins 2023 með bréfi, dags. 28. maí 2024. Niðurstaða endurreikningsins var sú að bætur til hennar hefðu verið ofgreiddar, samtals að fjárhæð 639.435 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu skatta. Af gögnum málsins verður ráðið að endurgreiðslukröfuna megi rekja til þess að lífeyrissjóðstekjur og fjármagnstekjur voru ekki í samræmi við tekjuáætlun ársins. Tryggingstofnun ríkisins tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum ársins 2024 með bréfi, dags. 15. maí 2025. Niðurstaða endurreikningsins var sú að bætur til hennar hefðu verið ofgreiddar, samtals að fjárhæð 298.994 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu skatta. Af gögnum málsins verður ráðið að endurgreiðslukröfuna megi rekja til þess að lífeyrissjóðstekjur og fjármagnstekjur voru ekki í samræmi við tekjuáætlun ársins.

Tryggingastofnun ber lögum samkvæmt að endurreikna bótafjárhæðir bótagreiðsluárs eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda þágildandi 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. þágildandi 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur hafnað því að heimild tilvitnaðs reglugerðarákvæðis eigi við í tilviki kæranda.

Í máli þessu lýtur ágreiningurinn að synjun Tryggingastofnunar ríkisins á beiðni kæranda um niðurfellingu á endurgreiðslukröfum sem höfðu myndast vegna ofgreiddra bóta áranna 2023 og 2024.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að tekjutengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á bótagreiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir þágildandi 1. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem bætur þiggur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á bótagreiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að tekjuáætlun sé rétt. Byggt er á því í kæru að ástæða ofgreiðslna hafi verið sú að kærandi hafi ekki getað brugðist við bréfum Tryggingastofnunar sökum þess að hún var lögblind og að ótengdur aðili hafi verið með ótímabundið umboð til að eiga í samskiptum við Tryggingastofnun. Auk þess er vísað til þess að um mjög bágar heilsufars- og félagslegar aðstæður hafi verið að ræða. Úrskurðarnefndin telur að gögn málsins bendi til þess að A hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Að mati úrskurðarnefndar leiðir það eitt og sér aftur á móti ekki sjálfkrafa til þess að krafan sé felld niður heldur þurfi að meta aðstæður kæranda heildstætt með hliðsjón af öllum þeim atriðum sem tilgreind eru í 11. gr. reglugerðarinnar.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til niðurfellingar. Úrskurðarnefndin telur ljóst að félagslegar aðstæður kæranda hafi verið nokkuð bágar. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að nægar eignir hafi verið til staðar í dánarbúinu til þess að greiða skuldina. Úrskurðarnefndin lítur til þess að samkvæmt meginreglu 55. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarreglum. Að framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að ekki sé tilefni til niðurfellingar endurgreiðslukröfunnar.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 13. júní 2025 um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn dánarbús A, um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir