Mál nr. 665/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 665/2025

Miðvikudaginn 5. nóvember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 13. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála það að Tryggingastofnunar ríkisins hafi ekki veitt honum sjálfkrafa hlutaörorkulífeyri samkvæmt nýju örorkukerfi.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 25. júní 2025, var kæranda tilkynnt um að nýtt örorkukerfi kæmi til framkvæmda 1. september 2025. Þar sem kærandi væri með gilt 50% örorkumat 31. ágúst 2025 fengi hann varanlegan rétt til örorkustyrks frá og með 1. september 2025 til 67 ára aldurs. Þá var kærandi upplýstur um að hann gæti sótt um örorkulífeyri í nýju kerfi eftir 1. september 2025, en þá yrði geta hans til virkni á vinnumarkaði metin samkvæmt samþættu sérfræðimati. Með nýju mati myndi eldra mat falla úr gildi og greiðslur myndu taka mið af niðurstöðu nýja matsins. Bent er á í bréfinu að ef niðurstaða samþætts sérfræðimats leiði til þess að geta til virkni á vinnumarkaði sé metin minni en 50% geti skapast réttur til örorku- eða hlutaörorkulífeyris. Hins vegar verði enginn réttur til greiðslna ef geta á vinnumarkaði sé metin meiri en 50%

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að um kæru vegna meintrar mismununar Tryggingarstofnunar ríkisins og eftir atvikum ráðuneytis við innleiðingu nýrra laga um almannatryggingar 1. september 2025 sé að ræða.

Það sé ójafnræði í framkvæmd að greiðsluþegar sem metnir voru til 75% örorku samkvæmt gamla kerfinu færist beint yfir í nýtt kerfi án samþætts sérfræðimats, en sá hópur sem metinn hafi verið með 50-74% örorku geri það ekki. Síðarnefndi hópurinn búi augljóslega við alvarlega fötlun og hafi sannarlega verið metinn sem slíkur, en hafi getað og hreinlega þurft að framfleyta sér. Nýr bótaflokkur „hlutörorkulífeyrir“ sé því augljóslega hugsaður fyrir þennan hóp samkvæmt anda laganna.

Kærandi sé ósáttur við að honum, sem einstaklingi með gilt og varanlegt örorkumat 50 – 74%,  sé uppálagt að leggja núverandi réttindi að veði með því að sækja um að nýju og undirgangast samþætt sérfræðimat. Erfitt sé að finna upplýsingar um hvernig slíkt mat sé framkvæmt og hvað liggi til grundvallar. Skýrt komi fram í svörum Tryggingastofnunar að bótaréttur falli niður sé umsækjandi metinn 50% vinnufær samkvæmt matinu. Þetta telji kærandi vera íþyngjandi ákvörðun og sem ekki standist meðalhóf samkvæmt stjórnsýslulögum.

Við skoðun á þessu máli sé líka rétt að hafa í huga hinn gríðarlega stærðarmun sem sé á þessum tveimur hópum. Samkvæmt tölfræðiupplýsingum sem kærandi hafi óskað eftir frá  Tryggingastofnun 2021 komi fram að fjöldi örorkulífeyrisþega hafi verið 21.176 á móti 634 örorkustyrksþegum. Það megi því segja að hér sé um algeran minnihlutahóp að ræða.

III.  Niðurstaða

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 85/2015 um úrskurðarnefnd velferðarmála skal nefndin úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana eftir því sem mælt er fyrir um í lögum sem kveða á um málskot til nefndarinnar. Þannig er grundvöllur þess að unnt sé að leggja fram kæru til úrskurðarnefndar að fyrir liggi stjórnvaldsákvörðun. Um stjórnvaldsákvörðun er að ræða þegar stjórnvald kveður einhliða á um rétt og/eða skyldu tiltekins aðila í ákveðnu máli í skjóli stjórnsýsluvalds.

Með lögum nr. 104/2025 voru gerðar margvíslegar breytingar á almannatryggingalögum nr. 100/2007 sem fólu í sér endurskoðun örorkulífeyriskerfis og á fyrirkomulagi stuðningskerfis vegna heilsubrests og endurhæfingar. Meðal helstu nýmæla laganna er að réttur til örorkulífeyris tekur mið af samþættu sérfræðimat í stað örorkumats. Þá er einnig tekinn upp nýr greiðsluflokkur, hlutaörorkulífeyrir, en réttur til þess lífeyris er bundinn því skilyrði að geta umsækjanda til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati sé metin 26-50% vegna langvarandi eða alvarlegs heilsubrests eða fötlunar, sbr. núgildandi 25. gr. laga nr. 100/2007. Breytingalögin tóku gildi 1. september 2025 en með þeim var einnig bætt við svohljóðandi bráðabirgðaákvæði, sbr. 14. tölul. ákvæðis til bráðabirgða við lög um almannatryggingar:

„Þeir sem uppfylla skilyrði fyrir greiðslu örorkustyrks 31. ágúst 2025 skulu fá greiðslur samkvæmt ákvæðum laga þessara sem voru í gildi 31. ágúst 2025 en í samræmi við örorkumat það sem þá var í gildi óháð gildistíma þess. Greiðsluþegum er heimilt en ekki skylt að óska eftir mati á getu til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati frá og með 1. september 2025 og fellur eldra mat úr gildi þegar hið nýja mat liggur fyrir og ákvarðast greiðslur þá á grundvelli þess frá þeim tíma. Óski greiðsluþegi ekki eftir samþættu sérfræðimati skv. 2. málsl. skal örorkumat sem í gildi var 31. ágúst 2025 gilda ótímabundið.“

Samkvæmt gögnum málsins var kærandi með 50% örorkumat í gildi 31. ágúst 2025 og fékk varanlegt mat frá 1. september 2025 þegar nýtt örorkukerfi tók gildi. Kærandi var upplýstur um þetta með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 25. júní 2025, og jafnframt leiðbeint um að hann gæti sótt um örorkulífeyri í nýju kerfi. Honum var þó bent á að ef niðurstaða samþætts sérfræðimats myndi leiða til þess að virkni á vinnumarkaði yrði metin minni en 50% gæti skapast réttur til örorku- eða hlutaörorkulífeyris en ef hún yrði metin meiri en 50% yrði enginn réttur til greiðslna.

Af kæru verður ráðið að kærandi sé ósáttur við að þurfa að sækja um örorkulífeyri samkvæmt nýja kerfinu í stað þess að vera sjálfkrafa veittur hlutaörorkulífeyrir. Með slíkri umsókn eigi hann í hættu á að missa núverandi réttindi til örorkustyrks.

Úrskurðarnefndin telur ljóst að með bréfi Tryggingastofnunar hafi einvörðungu verið um að ræða upplýsingagjöf og leiðbeiningar vegna gildistöku breytingalaga nr. 104/2024. Sú breyting sem varð á réttindum kæranda þann 1. september 2025, þegar réttur hans til örorkustyrks varð varanlegur í stað tímabundins, leiðir beint af fyrrgreindum 14. tölul. ákvæðis til bráðabirgða við lög um almannatryggingar. Í bréfi stofnunarinnar er engin afstaða tekin til þess hvort kærandi uppfylli skilyrði fyrir greiðslum hlutaörorkulífeyris, en kæranda aftur á móti leiðbeint um að hann geti sótt um örorkulífeyri samkvæmt nýja kerfinu og hvaða afleiðingar það geti haft. Að mati úrskurðarnefndar er því ekki um stjórnvaldsákvörðun að ræða í málinu. Þegar af þeirri ástæðu er kæru vísað frá úrskurðarnefnd velferðarmála.   

Kæranda er bent á að ef hann er ósáttur við framkvæmd Tryggingastofnunar í tengslum við gildistöku laga nr. 104/2024 um breytingu á ýmsum lögum vegna endurskoðunar örorkulífeyris almannatrygginga getur hann freistað þess að bera umkvartanir sínar undir félags- og húsnæðismálaráðuneytið sem fer með yfirstjórn Tryggingastofnunar ríkisins, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga um almannatryggingar.

 

 

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Kæru A, er vísað frá úrskurðarnefnd velferðarmála.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir